Bối cảnh và thắc mắc thường gặp
Nhiều người có thói quen ăn nho đỏ cả vỏ hoặc nhâm nhi một ly rượu vang mỗi tối với hy vọng bổ sung resveratrol giúp bảo vệ tim mạch và làm chậm lão hóa. Trên các diễn đàn sức khỏe, không ít người băn khoăn liệu chỉ ăn nho đỏ có đủ cung cấp hoạt chất này hay nên tìm đến các dược liệu tự nhiên khác giàu dưỡng chất hơn.
Câu trả lời ngắn gọn là xét về hàm lượng tự nhiên, rễ cây cốt khí củ vượt trội hoàn toàn so với nho đỏ khi chứa lượng resveratrol cao hơn gấp 1.000 lần [1]. Tuy nhiên, cả hai nguồn này đều gặp chung một rào cản lớn là khả năng hấp thu qua đường tiêu hóa vào máu rất thấp nếu chỉ dùng ở dạng thô mà không qua bào chế công nghệ cao [2].
Nguồn gốc tự nhiên của hoạt chất resveratrol
Resveratrol là một hợp chất polyphenol và phytoalexin tự nhiên, được thực vật tổng hợp như một cơ chế tự vệ trước các tác nhân gây hại từ môi trường [3]. Hợp chất này lần đầu tiên được chiết xuất từ rễ cây lê lô trắng vào năm 1940, và sau đó được tìm thấy trong rễ cây cốt khí củ vào năm 1963 [3].
Trong tự nhiên, resveratrol có mặt ở vỏ và hạt nho đỏ, rượu vang đỏ, đậu phộng, dâu tằm, việt quất, nam việt quất, cây thông và đặc biệt là rễ cốt khí củ [4], [3], [5]. Cốt khí củ (tên khoa học Polygonum cuspidatum) là loài cây thân thảo sống lâu năm có thân rễ hóa gỗ thuộc họ Rau răm, bản địa tại các nước Đông Á như Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc [6]. Trong y học cổ truyền, rễ cốt khí củ từ lâu đã được sử dụng cho các tình trạng như ho, viêm gan, nhiễm trùng, đau khớp, viêm phế quản và vàng da [6].
Cơ chế tác động đối với cơ thể
Các tài liệu khoa học ghi nhận resveratrol mang lại nhiều tác động sinh học như chống oxy hóa, kháng viêm, bảo vệ thần kinh, bảo vệ tim mạch và điều hòa miễn dịch [3]. Hợp chất này cũng được nghiên cứu về khả năng hỗ trợ kiểm soát rối loạn mỡ máu, béo phì, giảm đường huyết và bảo vệ chức năng nội mô mạch máu [4].
Đối với hệ tim mạch, hoạt chất trong rượu vang đỏ và nho được cho là giúp ức chế quá trình oxy hóa cholesterol xấu (LDL) và ngăn chặn sự kết tụ tiểu cầu [5]. Ngoài ra, resveratrol còn tác động lên nhiều đích phân tử khác nhau, mở ra tiềm năng hỗ trợ trong các vấn đề như xơ vữa động mạch, hội chứng chuyển hóa hoặc suy tim [4]. Dù vậy, những lợi ích này phụ thuộc rất lớn vào việc cơ thể có hấp thu được hoạt chất qua đường uống hay không [2].
Nghiên cứu nói gì về hàm lượng và độ hấp thu?
Sự chênh lệch hàm lượng giữa cốt khí củ và nho đỏ đã được lý giải rõ qua một nghiên cứu công bố năm 2014 [1]. Nhóm nghiên cứu tiến hành phân tích enzyme stilbene synthase (STS) – loại enzyme giữ vai trò quyết định tốc độ tổng hợp resveratrol ở thực vật [1]. Bằng cách nhân bản gen từ nho (Vitis vinifera) và cốt khí củ (Polygonum cuspidatum) rồi biểu hiện trên vi khuẩn Escherichia coli, các nhà khoa học thu được protein có trọng lượng phân tử khoảng 43 kDa [1]. Kết quả phân tích động học enzyme chỉ ra rằng hiệu suất xúc tác của enzyme từ cốt khí củ cao gấp 2,4 lần so với enzyme từ nho, góp phần giải thích vì sao hàm lượng resveratrol trong cốt khí củ cao hơn nho và đậu phộng tới hơn 1.000 lần [1].
Mặc dù cốt khí củ rất giàu hoạt chất, phần lớn lượng chất này trong cây lại tồn tại ở dạng gắn đường gọi là piceid (hay polydatin), trong khi dạng resveratrol tự do có hàm lượng thấp hơn nhiều [7], [8]. Bản thân piceid lại có sinh khả dụng (mức độ hấp thu) thấp hơn nhiều so với resveratrol tự do [7]. Để giải quyết vấn đề này, một nghiên cứu năm 2007 đã thử nghiệm dùng nấm Aspergillus oryzae lên men dược liệu cốt khí củ nhằm chuyển hóa piceid thành dạng tự do [7]. Sau 24 giờ ủ ở quy mô mở rộng, hiệu suất thu hồi trans-resveratrol đạt mức cao gấp 3,1 lần, và ở điều kiện tối ưu đạt tỷ lệ 1,35%, tức cao gấp 3,6 lần so với phương pháp chiết xuất hỗ trợ bằng vi sóng thông thường từ dược liệu thô [7].
Một hướng tiếp cận khác được công bố năm 2019 là kết hợp bột rễ cốt khí củ vào quá trình lên men rượu gạo [5]. Trong suốt 10 ngày đồng lên men, enzyme beta-glucosidase đã chuyển hóa piceid thành resveratrol, tạo ra thành phẩm rượu gạo chứa khoảng 14% cồn, 122 mg/L piceid và 86 mg/L resveratrol [5]. Thành phẩm này giữ nguyên chất lượng sau 4 tuần bảo quản ở nhiệt độ lạnh thông thường và cho thấy khả năng quét gốc tự do tăng lên rõ rệt [5].
Đến năm 2021, một nghiên cứu tiếp tục phát triển phương pháp chiết xuất và chuyển hóa đồng thời polydatin từ cốt khí củ từ 5 vùng nguyên liệu khác nhau bằng dung môi cộng kết sâu (DES) [8]. Chỉ trong 80 phút, phương pháp này đạt hiệu suất chuyển hóa trên 96,3%, thu về 12,26 ± 0,14 mg resveratrol trên mỗi gam nguyên liệu, vượt trội hơn hẳn việc ngâm chiết bằng nước, methanol hay ethanol thông thường nhờ khả năng phá vỡ thành tế bào thực vật [8].
Ngoài rễ, lá cốt khí củ cũng được khảo sát trong một nghiên cứu năm 2019 thông qua việc chiếu tia UV-C kết hợp ủ tối [6]. Kết quả giải trình tự 165.013 gen cho thấy có 98 gen tham gia vào con đường tổng hợp resveratrol; việc chiếu tia UV-C rồi ủ tối 6 giờ và 12 giờ đã làm tăng hàm lượng resveratrol trong lá lên lần lượt 2,6 lần và 1,6 lần so với mẫu không xử lý [6].
Về khả năng hấp thu vào máu, một nghiên cứu năm 2023 trên mô hình chuột đã đánh giá công nghệ đùn nóng chảy (HME) ở nhiệt độ 140 độ C, tốc độ trục vít 40 vòng/phút với tỷ lệ chiết xuất cốt khí củ và chất mang HPMCAS là 1:2 [2]. Kết quả cho thấy dạng phân tán rắn này làm tăng độ hòa tan của resveratrol từ 46,75 ± 0,47% lên 130,06 ± 0,12% [2]. Đường cong dược động học trên chuột ghi nhận diện tích dưới đường cong (AUC0-t) tăng từ 111.471,22 ± 11,4% lên 160.458,968 ± 15,7%, tương đương mức tăng hấp thu qua đường uống khoảng 1,44 lần [2].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Các dữ liệu hiện có khẳng định cốt khí củ là nguồn nguyên liệu tự nhiên tập trung lượng resveratrol dồi dào bậc nhất, bỏ xa vỏ nho đỏ về mặt hàm lượng thô [1], [6]. Các công nghệ sinh học như lên men hay bào chế phân tán rắn cũng mở ra hướng đi hiệu quả giúp chuyển hóa dạng gắn đường kém hấp thu sang dạng hoạt chất tự do dễ hòa tan hơn [2], [7].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay là sinh khả dụng đường uống của resveratrol tự nhiên cực kỳ thấp do hoạt chất này bị chuyển hóa quá nhanh trong cơ thể và kém ổn định [2], [3]. Chính rào cản hấp thu này khiến việc ứng dụng resveratrol vào thực hành lâm sàng trên người còn rất hạn chế, các thử nghiệm chuyển giao vẫn tiến triển chậm [2]. Đa số số liệu về cải thiện độ hấp thu và chiết xuất hiện mới dừng ở mức độ phòng thí nghiệm, mô hình enzyme hoặc thử nghiệm trên động vật như chuột [2], [1], [8].
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng chỉ cần ăn thật nhiều nho đỏ hoặc uống nhiều rượu vang mỗi ngày sẽ nạp đủ lượng resveratrol để ngăn ngừa bệnh tật. Thực tế, hàm lượng hoạt chất trong nho thấp hơn cốt khí củ hơn 1.000 lần, và việc tiêu thụ quá nhiều rượu vang lại mang đến nguy cơ hại gan, tim mạch do lượng cồn đi kèm [1], [5].
Hiểu lầm thứ hai là tự ý mua rễ cốt khí củ khô về sắc nước uống với kỳ vọng thu được toàn bộ hoạt chất chống lão hóa. Nghiên cứu đã chỉ ra việc chiết xuất bằng nước thông thường cho hiệu suất rất thấp vì không phá vỡ được tối ưu thành tế bào thực vật và không chuyển hóa được dạng polydatin kém hấp thu sang resveratrol tự do [7], [8].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Do resveratrol có tác động đến quá trình kết tụ tiểu cầu, nhịp co bóp cơ tim cũng như đường huyết, những người đang mắc bệnh lý tim mạch, rối loạn đông máu hoặc tiểu đường không nên tự ý dùng các chế phẩm liều cao [4], [5]. Các chiết xuất dược liệu đậm đặc có thể xảy ra tương tác với thuốc điều trị đang sử dụng.
Phụ nữ mang thai, đang cho con bú, người có cơ địa dị ứng hoặc bệnh lý gan thận mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ thực phẩm bổ sung nào chiết xuất từ cốt khí củ hay hạt nho. Tuyệt đối không dùng các sản phẩm bổ sung này để thay thế thuốc điều trị bệnh do bác sĩ kê đơn [2], [3].
Cách áp dụng thực tế trong đời sống
Để chăm sóc sức khỏe an toàn, bạn vẫn nên duy trì thói quen ăn nho đỏ nguyên vỏ cùng các loại quả mọng như việt quất, dâu tằm trong chế độ ăn cân bằng hàng ngày [3], [5]. Cách này tuy không cung cấp lượng resveratrol đột biến nhưng mang lại chất xơ, vitamin và nhiều hợp chất thực vật tự nhiên có lợi cho cơ thể.
Nếu có nhu cầu bổ sung resveratrol hàm lượng cao từ cốt khí củ, người tiêu dùng nên ưu tiên chọn các chế phẩm đã qua chuẩn hóa chiết xuất, lên men chuyển hóa hoặc áp dụng công nghệ bào chế tăng độ hòa tan thay vì tự đun sắc dược liệu thô [2], [7], [8]. Do chế phẩm chiết xuất từ cốt khí củ dễ hút ẩm từ môi trường, người dùng cần đậy kín nắp và bảo quản sản phẩm ở nơi khô ráo, thoáng mát để tránh giảm chất lượng [2].
Nhìn chung, cốt khí củ vượt trội hơn hẳn nho đỏ về hàm lượng resveratrol tự nhiên, nhưng hiệu quả thực tế lại phụ thuộc vào công nghệ bào chế giúp cơ thể hấp thu được hoạt chất. Người đọc nên kết hợp chế độ dinh dưỡng đa dạng từ trái cây tươi và hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng thêm thực phẩm bổ sung.