Nhiều vận động viên tìm đến xeton ngoại sinh với kỳ vọng bứt phá sức bền và tiết kiệm nguồn năng lượng cơ thể. Liệu việc sử dụng chất bổ sung này trong lúc thi đấu có mang lại lợi thế vượt trội so với nạp bột đường truyền thống?
Bằng chứng tổng hợp từ các thử nghiệm lâm sàng trên người cho thấy xeton ngoại sinh không làm tăng hiệu suất thi đấu khi vận động viên đã nạp đủ carbohydrate [1], [2]. Dù làm tăng nồng độ thể xeton trong máu, phần lớn nghiên cứu ghi nhận chất này không cải thiện sức bền, thậm chí có thể gây khó chịu chuyển hóa [3], [2], [4].
Cơ chế sinh học được kỳ vọng diễn ra thế nào?
Cơ thể con người lưu trữ lượng glycogen giới hạn tại cơ và gan [5]. Khi thi đấu đường dài, nguồn dự trữ này cạn kiệt sẽ gây đuối sức [5].
Xeton ngoại sinh (dạng muối hoặc este) được kỳ vọng cung cấp nguồn nhiên liệu thay thế trực tiếp mà không bắt buộc phải kiêng tinh bột [5], [6]. Về mặt lý thuyết, việc đưa xeton vào cơ thể có thể ức chế quá trình đường phân để tiết kiệm glycogen, giảm ly giải protein và tăng tốc độ tái tạo năng lượng sau vận động [5], [1].
Bằng chứng khoa học về hiệu suất thi đấu thực tế
Các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên trên người cho thấy kết quả thực tế không khớp với kỳ vọng lý thuyết [3], [6].
Một nghiên cứu năm 2020 trên 12 cua-rơ nam thi đấu đạp xe mô phỏng kéo dài hơn 3 giờ, kết hợp 60 g carbohydrate mỗi giờ với 3 liều xeton este (25 g, 20 g, 20 g) [1]. Kết quả cho thấy xeton este không làm giảm phân giải glycogen cơ bắp và không cải thiện hiệu suất trong bài chạy tính giờ 15 phút hay nước rút cuối chặng [1].
Phân tích gộp năm 2022 tổng hợp 8 thử nghiệm ngẫu nhiên với 80 người tham gia (77 nam, 3 nữ) [2]. Kết quả phân tích không tìm thấy khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng xeton và nhóm đối chứng về thời gian tới kiệt sức hay thành tích chạy tính giờ [2]. Tương tự, một tổng quan hệ thống năm 2020 trên 10 nghiên cứu (112 người) ghi nhận trong 16 chỉ số hiệu suất đo đạc, có 10 chỉ số không đổi, 3 chỉ số tiêu cực và chỉ 3 chỉ số tích cực [3].
Dù vậy, dữ liệu ghi nhận tiềm năng khác biệt khi dùng dài ngày [7]. Nghiên cứu năm 2022 theo dõi 21 vận động viên đạp xe trong 6 ngày cho thấy nhóm kết hợp chế độ giàu carb với đồ uống xeton 4 lần/ngày tăng 6% đến 8% năng lực thi đấu ở ngày 1, 4 và 6 [7]. Ngược lại, nhóm ăn kiêng keto giảm 48% đến 57% năng lực thi đấu [7].
Nguy cơ toan chuyển hóa và tác dụng phụ khi thi đấu
Dùng xeton este trước hoặc trong khi vận động có thể làm xáo trộn thăng bằng kiềm toan [1], [4].
Thử nghiệm năm 2019 trên 12 người tập luyện sức bền cho thấy xeton este đẩy nồng độ D-beta-hydroxybutyrate máu lên 3,7 mM/L, làm giảm pH máu xuống 7,37 và giảm dự trữ bicarbonate trước khi vận động [4]. Để bù đắp tình trạng toan chuyển hóa dinh dưỡng này, vận động viên phải tăng thông khí sớm hơn, xuất hiện ngưỡng thông khí ở mức công suất thấp hơn 22 W [4].
Ngoài ra, việc dùng xeton este có thể làm tăng cảm giác mệt mỏi trong các đoạn thi đấu cường độ thấp [1]. Liều cao xeton este còn ức chế hormone ghrelin, làm mất cảm giác thèm ăn cần thiết cho việc nạp dinh dưỡng sau tập [1].
Tiềm năng phục hồi sau tập luyện quá tải
Trái ngược với việc dùng trực tiếp lúc tranh tài, xeton este cho thấy giá trị tiềm năng trong giai đoạn thích nghi tập luyện [8].
Nghiên cứu năm 2023 trên 18 nam giới trải qua 3 tuần tập quá tải (10 buổi/tuần) cho dùng 25 g xeton este ngay sau tập và trước khi ngủ [8]. Nhóm dùng xeton tăng 44% số lượng tiếp xúc mao mạch cơ, kích thích chất sinh mạch VEGF và tăng 26% nồng độ hormone erythropoietin (EPO) huyết thanh [8]. Điều này gợi ý xeton hỗ trợ phục hồi và phát triển mạch máu cơ bắp khi tập nặng [8].
Hiểu lầm thường gặp: Xeton ngoại sinh thay thế hoàn toàn carbohydrate
Nhiều người lầm tưởng xeton ngoại sinh có thể thay thế tinh bột để tạo năng lượng tối ưu. Dữ liệu khoa học khẳng định khi vận động viên đã áp dụng đúng chiến lược nạp đủ carbohydrate, xeton ngoại sinh không mang lại thêm giá trị trợ lực nào [1], [6]. Hơn nữa, việc bổ sung xeton ngắn hạn kèm carb còn ghi nhận hiện tượng làm suy giảm độ nhạy insulin sau ăn [7].
Những điều nghiên cứu hiện tại chưa trả lời được
Bằng chứng hiện tại còn nhiều khoảng trống quan trọng [3], [6]:
- Đa số nghiên cứu thực hiện trên nam giới trẻ tuổi; chỉ có 3 phụ nữ tham gia trong các đợt rà soát lớn [3], [2]. Ảnh hưởng trên nữ giới vẫn chưa rõ [3], [2].
- Liều lượng, thời điểm nạp tối ưu cho từng môn thể thao cụ thể vẫn chưa có đồng thuận khoa học [6].
- Ảnh hưởng lâu dài của việc giảm độ nhạy insulin sau ăn khi dùng xeton thường xuyên chưa được làm rõ [7].
Ai nên thận trọng khi dùng xeton ngoại sinh?
- Vận động viên thi đấu cự ly ngắn, tốc độ cao hoặc cần nước rút: Nguy cơ nhiễm toan nhẹ và tăng thông khí sớm có thể cản trở thành tích thi đấu [4].
- Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm hoặc dễ rối loạn đường ruột: Xeton este liều cao có thể gây cảm giác mệt mỏi và ức chế cảm giác thèm ăn [1].
- Người có vấn đề về chuyển hóa đường hoặc kháng insulin: Bổ sung xeton cần theo dõi sát do khả năng làm giảm độ nhạy insulin sau ăn [7].




