Quế từ lâu đã là loại gia vị quen thuộc trong gian bếp của nhiều gia đình Việt Nam và thường xuất hiện trong các bài thuốc cổ truyền. Thời gian gần đây, trên mạng xã hội và các hội nhóm sức khỏe, trào lưu uống bột quế để "hạ đường huyết thần tốc" và "thay thế thuốc tiểu đường" đang được lan truyền rầm rộ. Nhiều người bệnh đã tự ý mua bột quế về pha nước uống hằng ngày với mong muốn giảm chỉ số HbA1c mà không cần dùng thuốc tây.
Liệu loại gia vị thơm nồng này có thực sự tạo ra phép màu cho người bệnh đái tháo đường týp 2 hay chỉ là lời đồn thổi quá mức? Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học là quế có thể hỗ trợ cải thiện đường huyết và giảm nhẹ HbA1c ở một số nhóm bệnh nhân, nhưng tác dụng chỉ ở mức khiêm tốn [1]. Bột quế hoàn toàn không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa tiêu chuẩn [1].
Chiết xuất quế tác động lên chuyển hóa đường ra sao?
Chỉ số HbA1c phản ánh mức đường huyết trung bình của cơ thể trong khoảng 2 đến 3 tháng. Khi lượng đường tự do trong máu liên tục ở mức cao, chúng sẽ gắn kết với hemoglobin trong hồng cầu, tạo ra chỉ số HbA1c tăng vọt. Để hạ thấp chỉ số này, cơ thể cần đưa được glucose từ máu vào bên trong các tế bào cơ và mô mỡ một cách hiệu quả.
Nhiều nghiên cứu đã tìm cách làm sáng tỏ cơ chế sinh học mà quế hỗ trợ cơ thể kiểm soát đường huyết. Ở cấp độ phân tử, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2024 trên động vật ghi nhận rằng bổ sung quế có tác động trực tiếp đến các protein vận chuyển tín hiệu insulin như TBC1D1 và TBC1D4 [2]. Ở nhóm chuột mắc đái tháo đường, nồng độ các chất trung gian này có sự xáo trộn bất thường so với chuột khỏe mạnh bình thường [2].
Khi cho chuột vận động kết hợp bổ sung quế với liều 200 mg/kg thể trọng trong 8 tuần, nồng độ TBC1D1, TBC1D4 cùng với đường huyết và HbA1c đã giảm rõ rệt [2]. Sự thay đổi của các chỉ số này cho thấy quế có tiềm năng hỗ trợ cải thiện độ nhạy insulin của tế bào [2]. Khi độ nhạy insulin gia tăng, tế bào sẽ hấp thu glucose dễ dàng hơn, từ đó giảm áp lực đường huyết tồn đọng trong mạch máu [2].
Bằng chứng lâm sàng trên người: Từng nghiên cứu nói gì?
Để xác định quế có tác dụng trên người hay không, các nhà nghiên cứu khắp thế giới đã thực hiện nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với các liều lượng khác nhau. Kết quả giữa các nghiên cứu ghi nhận cả tín hiệu tích cực lẫn những giới hạn nhất định.
Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, đối chứng giả dược công bố năm 2010 tại Anh đã theo dõi 58 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 có độ tuổi trung bình 54,9 [3]. Tất cả các đối tượng này đều có chỉ số HbA1c ban đầu lớn hơn 7% và chỉ đang dùng thuốc hạ đường huyết đường uống [3]. Các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên để uống 2g quế mỗi ngày hoặc dùng giả dược trong vòng 12 tuần [3].
Kết quả sau 12 tuần can thiệp cho thấy nhóm dùng 2g quế đã giảm chỉ số HbA1c trung bình từ 8,22% xuống 7,86% với ý nghĩa thống kê rõ rệt [3]. Ngược lại, nhóm dùng giả dược lại ghi nhận chỉ số HbA1c tăng từ 8,55% lên 8,68% [3]. Bên cạnh đó, huyết áp tâm thu của nhóm dùng quế cũng giảm từ 132,6 xuống 129,2 mmHg, huyết áp tâm trương giảm từ 85,2 xuống 80,2 mmHg [3]. Mặc dù đường huyết lúc đói, vòng eo và chỉ số khối cơ thể (BMI) của nhóm dùng quế có giảm so với ban đầu, sự khác biệt này lại không đạt ý nghĩa thống kê khi so sánh trực tiếp với nhóm giả dược [3]. Mỡ máu giữa hai nhóm cũng không thấy sự khác biệt đáng kể [3].
Trước đó, một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2009 tại Mỹ đã thực hiện trên 109 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 có mức HbA1c trên 7,0% tại 3 phòng khám chăm sóc ban đầu [4]. Các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên vào nhóm chăm sóc thông thường kết hợp 1g quế mỗi ngày hoặc chỉ áp dụng chăm sóc y tế thông thường trong 90 ngày [4]. Kết quả phân tích cho thấy việc bổ sung 1g quế giúp giảm HbA1c trung bình 0,83%, cao hơn đáng kể so với mức giảm 0,37% của nhóm chỉ điều trị thông thường [4].
Năm 2016, một nghiên cứu mù đôi có đối chứng giả dược khác được tiến hành trên 99 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 trong 60 ngày [5]. Nghiên cứu này chia bệnh nhân thành hai nhóm: 49 người dùng viên nang quế hằng ngày và 50 người dùng giả dược [5]. Kết thúc thời gian thử nghiệm, nhóm dùng quế ghi nhận đường huyết trung vị, chỉ số chất béo trung tính (triglyceride), tỷ lệ TG/HDL-C và huyết áp đều giảm rõ rệt [5].
Đặc biệt, nghiên cứu năm 2016 cũng ghi nhận sự sụt giảm của chỉ số HbA1c và mức lọc cầu thận ước tính (eGFR) được cải thiện tăng lên ở nhóm dùng quế [5]. Trái lại, ở nhóm giả dược, đường huyết và mỡ máu có xu hướng tăng, huyết áp và chỉ số HbA1c tăng lên, trong khi mức lọc cầu thận eGFR lại sụt giảm đáng kể [5].
Tuy nhiên, không phải mọi nghiên cứu đều cho thấy kết quả khả quan về chỉ số HbA1c. Một tổng quan năm 2013 dẫn ra thử nghiệm mù đôi có đối chứng trên 79 người bệnh đái tháo đường týp 2 không dùng insulin mà điều trị bằng thuốc uống hoặc ăn kiêng [6]. Nhóm can thiệp được cho uống chiết xuất nước của 3g bột quế mỗi ngày trong suốt 4 tháng [6]. Kết quả cho thấy đường huyết lúc đói và đường huyết sau ăn giảm đáng kể so với nhóm giả dược, nhưng chỉ số HbA1c lại không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê [6]. Điểm đáng lưu ý là mức giảm đường huyết lúc đói có mối tương quan thuận với nồng độ đường huyết ban đầu, cho thấy người có đường huyết khởi điểm càng cao thì mức độ đáp ứng với quế càng rõ [6].
Một nghiên cứu mù đôi công bố năm 2012 thực hiện trên 44 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 tại Iran với liều dùng 3g quế mỗi ngày trong 8 tuần [7]. Sau thời gian can thiệp, 37 người hoàn thành thử nghiệm và kết quả cho thấy nhóm uống quế có giảm đường huyết lúc đói, HbA1c, triglyceride, cân nặng và chỉ số khối cơ thể so với thời điểm ban đầu [7]. Dẫu vậy, khi so sánh đối đầu trực tiếp giữa nhóm dùng quế và nhóm dùng giả dược vào cuối nghiên cứu, các nhà khoa học không ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê đối với các chỉ số đường huyết hay mỡ máu [7].
Khi kết hợp quế với hoạt chất khác: Kết quả lâm sàng mới nhất
Một hướng đi mới thu hút sự chú ý gần đây là việc phối hợp quế với các hợp chất tự nhiên khác để tăng cường hiệu quả sinh học. Đầu năm 2025, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược đã đánh giá tác động phối hợp giữa berberine và bột quế trên bệnh nhân đái tháo đường týp 2 [8].
Trong nghiên cứu năm 2025 này, các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên để uống liều chia nhỏ gồm 1200 mg berberine kết hợp 600 mg quế mỗi ngày hoặc dùng viên giả dược trong vòng 12 tuần [8]. Kết quả phân tích cho thấy nhóm sử dụng berberine kết hợp quế có chỉ số đường huyết lúc đói và HbA1c thấp hơn đáng kể so với nhóm dùng giả dược [8].
Ngoài ra, sự phối hợp này còn giúp cải thiện chỉ số mỡ máu xấu LDL-C ở nhóm can thiệp so với nhóm đối chứng [8]. Mặc dù vậy, các chỉ số như cholesterol toàn phần, HDL-C, triglyceride cũng như các thông số nhân trắc học khác không cho thấy sự khác biệt giữa hai nhóm [8].
Bức tranh tổng quan: Lợi ích và giới hạn của bằng chứng
Để nhìn nhận một cách khách quan nhất, một bài tổng quan công bố năm 2017 đã phân tích dữ liệu từ 11 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên 694 người trưởng thành mắc đái tháo đường týp 2 [1]. Các thử nghiệm này kéo dài từ 4 đến 16 tuần, sử dụng liều lượng bột quế dao động rất rộng từ 120 mg đến 6000 mg mỗi ngày [1]. Trong đó, có 10 nghiên cứu cho phép bệnh nhân tiếp tục duy trì phác đồ thuốc hạ đường huyết sẵn có [1].
Tổng quan năm 2017 chỉ ra rằng toàn bộ 11 nghiên cứu đều ghi nhận một mức độ giảm nhất định đối với đường huyết lúc đói trong thời gian can thiệp bằng quế [1]. Đối với các nghiên cứu có theo dõi HbA1c, mức độ suy giảm chỉ số này ghi nhận được ở mức rất khiêm tốn [1].
Giới hạn lớn nhất được bài đánh giá nhấn mạnh là trong số 11 nghiên cứu, chỉ có vỏn vẹn 4 thử nghiệm giúp bệnh nhân đạt được mục tiêu điều trị theo tiêu chuẩn của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (đường huyết lúc đói dưới 7,2 mmol/L hoặc HbA1c dưới 7,0%) [1]. Do sự không đồng nhất về giống quế sử dụng giữa các nghiên cứu (7 nghiên cứu dùng Cinnamomum cassia/aromaticum, 1 nghiên cứu dùng Cinnamomum zeylanicum và 3 nghiên cứu không nêu rõ giống quế), các chuyên gia chưa thể thực hiện phân tích gộp [1].
Giới khoa học kết luận rằng quế bổ sung cùng thuốc tiêu chuẩn và thay đổi lối sống chỉ mang lại tác động khiêm tốn lên đường huyết và HbA1c [1]. Người bệnh vẫn cần tuân thủ các hướng dẫn y khoa chính thống từ cơ quan y tế về chế độ ăn uống, lối sống và thuốc điều trị [1].
Những hiểu lầm tai hại khi dùng quế hạ đường huyết
Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là xem bột quế như một loại "thần dược" có thể thay thế hoàn toàn thuốc tây. Nhiều người bệnh vì tin lời quảng cáo đã tự ý bỏ thuốc điều trị để chuyển sang uống nước quế pha đặc. Đây là hành động vô cùng nguy hiểm vì quế chỉ có tác dụng hỗ trợ rất khiêm tốn và không đủ mạnh để kiểm soát đường huyết độc lập [1].
Một hiểu lầm khác là quan niệm "càng uống nhiều quế thì đường huyết càng hạ nhanh". Trong các nghiên cứu lâm sàng, liều lượng quế được dùng phổ biến chỉ dao động từ 1g, 2g đến 3g mỗi ngày [3], [6], [7], [4]. Sử dụng liều bột quế quá cao không mang lại thêm lợi ích rõ rệt mà còn có nguy cơ gây ngộ độc đường tiêu hóa hoặc kích ứng gan.
Người bệnh cũng thường ngộ nhận rằng uống quế sẽ cho kết quả ngay lập tức. Thực tế lâm sàng cho thấy các thay đổi nhẹ trên chỉ số HbA1c cần ít nhất từ 60 ngày, 90 ngày cho đến 12 tuần bổ sung liên tục kết hợp thuốc điều trị mới có thể ghi nhận [3], [5], [4]. Bột quế không thể làm tụt đường huyết tức thì như các loại thuốc cấp tính.
Ai nên thận trọng khi sử dụng bột quế?
Mặc dù là gia vị thực phẩm quen thuộc, việc sử dụng bột quế ở dạng bổ sung đậm đặc hằng ngày đòi hỏi sự cẩn trọng cao đối với nhiều nhóm đối tượng.
Người đang sử dụng các loại thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin cần đặc biệt lưu tâm. Do quế có khả năng hỗ trợ làm giảm đường huyết, việc tự ý bổ sung thêm liều cao quế cùng lúc với thuốc có thể dẫn đến nguy cơ hạ đường huyết quá mức. Người bệnh tuyệt đối không tự ý kết hợp mà cần thảo luận kỹ với bác sĩ điều trị để được theo dõi đường huyết chặt chẽ.
Những người có tiền sử bệnh gan hoặc men gan cao cũng cần hết sức thận trọng. Các giống quế thông thường như Cinnamomum cassia có chứa hàm lượng coumarin tự nhiên tương đối cao. Việc tích tụ chất này khi dùng quế liều lượng lớn trong thời gian dài có thể gây độc cho tế bào gan. Phụ nữ đang mang thai, người đang cho con bú hoặc người có bệnh lý dạ dày nặng cũng không nên dùng bột quế liều cao do tính cay nóng và kích thích niêm mạc.
Hướng dẫn áp dụng quế an toàn trong đời sống
Nếu bạn mắc đái tháo đường týp 2 và muốn bổ sung quế vào chế độ ăn uống hàng ngày như một liệu pháp hỗ trợ, hãy thực hiện một cách chừng mực và khoa học.
Về liều lượng, các dữ liệu nghiên cứu cho thấy mức sử dụng từ 1g đến 2g bột quế mỗi ngày (tương đương khoảng 1/2 muỗng cà phê gạt ngang) là khoảng liều an toàn đã được thử nghiệm lâm sàng [3], [4]. Bạn không nên lạm dụng vượt quá mức này nếu không có chỉ định y khoa.
Về cách dùng, thay vì pha nước quế quá đặc uống vào lúc bụng đói, bạn nên rắc bột quế vào cháo yến mạch, trộn cùng sữa chua không đường hoặc rắc lên các món hoa quả ít ngọt. Quế cũng có thể dùng làm gia vị ướp cho các món thịt hầm, thịt nướng, vừa tạo hương thơm quyến rũ vừa giúp làm chậm quá trình tiêu hóa tinh bột.
Thời điểm tốt nhất để dùng quế là cùng bữa ăn chính hoặc ngay sau bữa ăn có chứa carbohydrate. Điều này giúp tận dụng đặc tính hỗ trợ kiểm soát đường huyết sau ăn của quế mà không gây xót dạ dày [6].
Bột quế thực sự có mang lại một số tác động hỗ trợ tích cực trong việc kiểm soát đường huyết và cải thiện nhẹ chỉ số HbA1c ở người đái tháo đường týp 2 [3], [5], [4]. Tuy nhiên, tác dụng này chỉ dừng lại ở mức bổ trợ khiêm tốn [1]. Thay vì xem quế là "thần dược", người bệnh hãy coi đây là một loại gia vị lành mạnh trong chế độ ăn, đồng thời luôn duy trì lối sống khoa học và tuân thủ chặt chẽ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa.