Nhiều người tìm đến bột trà xanh matcha như một lựa chọn thay thế cho cà phê buổi sáng vì cho rằng việc uống trọn vẹn lá trà nghiền mịn sẽ cung cấp lượng caffeine tương đương hoặc cao hơn. Tuy nhiên, các phân tích khoa học hiện tại chưa cung cấp dữ liệu đối đầu trực tiếp giữa bột matcha và nước cà phê pha lọc để khẳng định thức uống nào vượt trội hơn. Dữ liệu thực nghiệm hiện có chỉ tập trung định lượng nồng độ caffeine trong lá và dịch chiết matcha so với các loại trà thông thường khác.

Hàm lượng caffeine thực tế trong bột matcha qua phân tích phòng thí nghiệm

Các kiểm nghiệm sắc ký lỏng hiệu năng cao cho thấy hàm lượng caffeine trong bột matcha có sự dao động lớn tùy thuộc vào mẫu thử và phương pháp canh tác [1], [2]. Một nghiên cứu phân tích bột matcha khô ghi nhận hàm lượng caffeine đạt 2213,492 µg/g, tương đương khoảng 2,21 mg/g bột [1]. Ngược lại, một nghiên cứu khác về tiêu hóa in vitro lại xác định nồng độ caffeine trong các mẫu matcha tự nhiên nằm trong khoảng 14,1 đến 16,1 mg/g bột khô [3].

Khi pha thành nước uống, lượng caffeine chiết xuất ra cũng phụ thuộc mạnh vào nhiệt độ nước và thời gian ủ [3]. Nước trà pha từ 11 loại matcha thương mại được khảo sát cho thấy nồng độ caffeine dao động rất rộng, từ 823,23 mg/L đến 7313,22 mg/L [2]. Sự chênh lệch này giải thích vì sao cùng một thìa bột matcha nhưng người uống có thể nạp vào lượng caffeine rất khác nhau.

Vì sao caffeine trong matcha cao hơn các loại trà xanh khác?

Matcha thường có nồng độ caffeine cao hơn đáng kể so với trà xanh dạng túi lọc hoặc trà xanh dạng viên cuộn (gunpowder) [4]. Nguyên nhân chính đến từ kỹ thuật canh tác che bóng truyền thống khoảng ba tuần trước ngày thu hoạch [5]. Việc chắn bớt ánh nắng mặt trời kích thích cây trà tổng hợp và tích lũy các hoạt chất sinh học, trong đó có theanine và caffeine [5], [6].

Bên cạnh đó, việc lựa chọn lá trà non cũng là yếu tố quyết định [3]. Các phân tích chỉ ra rằng lá non chứa hàm lượng caffeine cao hơn so với lá già [3]. Ngoài ra, việc người dùng hòa tan và uống toàn bộ bột lá nghiền thay vì chỉ ngâm lấy nước giúp giữ lại lượng chất xơ không tan chiếm tới 52,8 g/100 g cùng toàn bộ hoạt chất có trong tế bào lá [1], [7].

Tác động kết hợp giữa caffeine và theanine

Khác với cảm giác tỉnh táo dồn dập, caffeine trong matcha đi kèm với hàm lượng cao axit amin theanine [7], [5]. Dữ liệu cho biết theanine có thể tạo ra tác dụng đối kháng và điều hòa sự kích thích của caffeine lên hệ thần kinh [5], [3]. Trong các thử nghiệm lâm sàng và động vật, việc giữ tỷ lệ caffeine và epigallocatechin gallate (EGCG) so với theanine và arginine ở mức dưới 2 giúp hỗ trợ giảm phản ứng lo âu do căng thẳng [5].

Sự kết hợp đồng thời giữa caffeine và theanine cũng được ghi nhận mang lại cải thiện đáng kể về chức năng nhận thức [7]. Ngoài ra, caffeine đơn lẻ còn được liên kết với việc hỗ trợ tăng cường sức mạnh và công suất cơ bắp, đặc biệt là nhóm cơ thân trên [7].

Ai nên thận trọng khi dùng bột matcha?

Những người nhạy cảm với các chất kích thích thần kinh cần chú ý đến hàm lượng caffeine tổng nạp, vì một số mẫu nước pha matcha đậm đặc có thể đạt ngưỡng caffeine lên tới trên 7000 mg/L [2]. Việc tiêu thụ nồng độ caffeine quá cao có thể lấn át tác dụng làm dịu của theanine nếu tỷ lệ hoạt chất bị lệch [5].

Người mắc bệnh lý nền hoặc đang theo dõi huyết áp nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng matcha hàng ngày với lượng lớn. Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú cũng cần kiểm soát tổng lượng caffeine nạp vào cơ thể từ mọi nguồn thực phẩm và đồ uống.

Điều các nghiên cứu hiện tại chưa trả lời được

Các tài liệu thực nghiệm được cung cấp chưa có nghiên cứu so sánh đối đầu trực tiếp giữa một khẩu phần nước pha bột matcha tiêu chuẩn và một tách cà phê pha lọc. Các báo cáo chưa làm rõ liệu tốc độ hấp thu caffeine từ dịch nhũ tương chứa xơ lá matcha có chậm hơn so với dung dịch caffeine trong cà phê hay không.

Bên cạnh đó, sự biến thiên caffeine quá lớn giữa các nhãn hiệu matcha (từ 2,21 mg/g đến 16,1 mg/g bột) khiến người tiêu dùng không thể tự ước tính chính xác lượng caffeine trong mỗi cốc nếu nhà sản xuất không công bố kết quả kiểm nghiệm [1], [3].

Gợi ý áp dụng thực tế

Khi sử dụng matcha, nên bắt đầu bằng lượng bột nhỏ khoảng 1 đến 2 gam mỗi lần để theo dõi phản ứng của cơ thể với caffeine. Tránh pha matcha với nước quá sôi nếu không muốn chiết xuất quá nhiều caffeine đắng chát vào nước trà [3]. Lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và không nên uống matcha đậm đặc vào chiều muộn hoặc tối để tránh ảnh hưởng đến giấc ngủ.