Nhiều người mắc chứng rối loạn giảm chú ý tăng động (ADHD) tìm đến cà phê hoặc nước tăng lực để cải thiện khả năng tập trung làm việc. Thói quen tự dùng chất kích thích này xuất phát từ mong muốn giảm bớt sự phân tâm thường nhật.

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cho thấy caffeine đơn độc không thể thay thế phác đồ điều trị ADHD chuẩn [1]. Tác dụng tăng tập trung của chất này đi kèm nguy cơ làm xấu đi khả năng kiểm soát xung động ở một số người [2].

Cơ chế tác động của caffeine lên não bộ người ADHD

Rối loạn giảm chú ý tăng động có liên quan mật thiết đến sự bất thường tại các mạch dẫn truyền dopamine và norepinephrine ở vỏ não trước trán [3], [4]. Các thuốc kê đơn hiện đại thường nhắm vào việc điều hòa hai chất dẫn truyền này [4].

Caffeine tác động bằng cách đối kháng các thụ thể adenosine, đặc biệt là thụ thể A1 và A2a trong não bộ [4]. Sự ức chế adenosine này gián tiếp làm tăng dẫn truyền dopaminergic và cholinergic, từ đó hỗ trợ tăng mức độ cảnh giác và chú ý [4]. Trong các mô hình động vật về suy giảm trí nhớ, hoạt chất này hoạt động như một chất bình thường hóa chức năng nhận thức hơn là chất tăng cường vượt bậc [5].

Bằng chứng nghiên cứu: Cải thiện chú ý hay tăng tính bốc đồng?

Một thử nghiệm ngẫu nhiên chéo trên 5 bé trai (8-15 tuổi) mắc ADHD sử dụng liều caffeine 2,0 mg/kg cân nặng đã ghi nhận những kết quả trái chiều [2]. Caffeine đơn độc làm suy giảm khả năng kiểm soát ức chế, thể hiện qua việc tăng thời gian phản ứng với tín hiệu dừng (Stop-signal reaction time) so với giả dược [2]. Ngược lại, sự kết hợp giữa caffeine và L-theanine lại giúp cải thiện điểm số nhận thức tổng hợp và độ nhạy trong bài kiểm tra Go/NoGo [2].

Ở người trưởng thành, một khảo sát dịch tễ trên 1.239 binh sĩ Mỹ mắc ADHD cho thấy nhóm này tiêu thụ caffeine và nước tăng lực nhiều hơn người bình thường [6]. Dữ liệu ghi nhận mối tương quan nghịch giữa việc dùng đồ uống chứa caffeine với một số khía cạnh triệu chứng ADHD [6]. Dù vậy, đây chỉ là quan sát tương quan cắt ngang, không chứng minh được quan hệ nhân quả.

Trên mô hình chuột SHR mô phỏng ADHD, caffeine mạn tính giúp bình thường hóa mật độ thụ thể vận chuyển dopamine (DAT) tại vỏ não trước trán và cải thiện suy giảm trí nhớ, chú ý [7]. Đánh giá hệ thống trên các mô hình động vật năm 2022 cũng xác nhận caffeine tăng khả năng học tập và chú ý, nhưng tác động lên tính tăng động và xung động vẫn còn mâu thuẫn [3].

Rủi ro khi tự ý dùng caffeine thay thuốc kê đơn

Thuốc kê đơn cho ADHD được kiểm chứng lâm sàng nghiêm ngặt về khả năng kiểm soát đồng thời sự mất tập trung, tính xung động và tăng động [3]. Caffeine đơn độc chưa từng được phê duyệt làm đơn trị liệu thay thế thuốc đặc trị [1].

Việc tự ý nạp caffeine liều cao có thể làm trầm trọng thêm tình trạng mất kiểm soát hành vi [2]. Ngoài ra, những người mắc ADHD trưởng thành có nguy cơ cao hơn mắc rối loạn sử dụng chất, do đó việc lạm dụng caffeine dễ dẫn đến phụ thuộc [6].

Những điều khoa học chưa làm rõ

Các thử nghiệm can thiệp caffeine trên người mắc ADHD hiện có quy mô mẫu quá nhỏ, điển hình như nghiên cứu hình ảnh não bộ chỉ thực hiện trên 5 trẻ em [2]. Khoa học vẫn thiếu các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi dài hạn trên quy mô lớn để xác định hiệu quả thực tế [1].

Liều lượng tối ưu, ngưỡng dung nạp an toàn và phản ứng cụ thể theo từng phân nhóm ADHD (giảm chú ý đơn thuần hay thiên về tăng động xung động) vẫn chưa được giải đáp [3]. Tác động dài hạn của việc kết hợp caffeine với các thuốc kích thích thần kinh khác cũng chưa có dữ liệu rõ ràng.

Nhóm đối tượng nên thận trọng

Trẻ em và thanh thiếu niên mắc ADHD không nên tự ý dùng caffeine hoặc thức uống tăng lực để tự điều trị [2]. Việc này có thể làm giảm khả năng ức chế hành vi, khiến trẻ dễ hành động bột phát hơn [2].

Người có tiền sử rối loạn nhịp tim, lo âu hoặc rối loạn sử dụng chất cũng cần kiểm soát chặt chẽ lượng tiêu thụ [6]. Bất kỳ thay đổi nào liên quan đến việc bổ sung chất kích thích đều cần thảo luận trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa.

Dù caffeine đem lại cảm giác tỉnh táo tạm thời thông qua hệ thống thụ thể adenosine, các bằng chứng hiện tại khẳng định đây không phải biện pháp thay thế thuốc điều trị ADHD [1], [2]. Người bệnh cần tuân thủ hướng dẫn y tế chuyên môn thay vì tự ý dùng đồ uống chứa caffeine liều cao.