Nhiều người nhận thấy nhu cầu đi tiểu tăng lên rõ rệt sau khi uống một tách cà phê hoặc trà đặc. Thói quen sử dụng đồ uống chứa chất kích thích này thường làm dấy lên lo ngại về việc bàng quang bị kích thích quá mức dẫn tới tiểu gấp.

Các bằng chứng khoa học cho thấy caffeine có khả năng làm tăng áp lực co bóp cơ chóp bàng quang và thúc đẩy triệu chứng tiểu gấp, đặc biệt ở người có hội chứng bàng quang tăng hoạt [1], [2]. Tác động này đã được ghi nhận trong thử nghiệm lâm sàng nhỏ trên người và nghiên cứu thực nghiệm trên động vật [1], [3].

Cơ chế kích thích bàng quang của caffeine

Caffeine làm tăng lượng nước tiểu nhờ tác dụng lợi tiểu, đồng thời làm tăng tính hưng phấn của cơ chóp bàng quang [2]. Những tác động này khiến bàng quang dễ bị kích thích và làm tăng áp lực co thắt khi cơ quan này chứa nước tiểu [1], [2].

Bên cạnh tác động tại chỗ, caffeine còn kích hoạt các trung tâm điều khiển phản xạ tiểu tiện ở hệ thần kinh trung ương [1]. Nghiên cứu mô phỏng máy tính cũng chỉ ra rằng các tế bào kẽ phối hợp với tế bào cơ trơn bàng quang tham gia điều hòa phản ứng co thắt khi chịu tác động dược lý của caffeine [4].

Bằng chứng từ thử nghiệm lâm sàng trên người

Một nghiên cứu đánh giá tác động của 200 mg caffeine citrate trên 20 phụ nữ có tình trạng mất ổn định cơ chóp bàng quang và 10 phụ nữ không có triệu chứng [3]. Kết quả đo niệu động học cho thấy nhóm phụ nữ có bất thường cơ bàng quang bị tăng áp lực cơ chóp bàng quang có ý nghĩa thống kê trong giai đoạn bàng quang đổ đầy [3].

Trái lại, nhóm phụ nữ bình thường không xuất hiện bất thường nào trên biểu đồ đo bàng quang sau khi dùng caffeine [3]. Thử nghiệm cũng ghi nhận caffeine không làm thay đổi thể tích nước tiểu ở lần co bóp đầu tiên hay dung tích toàn phần của bàng quang [3].

Tác động qua trung tâm thần kinh trên mô hình động vật

Một nghiên cứu công bố năm 2014 trên chuột đã tiến hành đánh giá niệu động học sau 14 ngày cho động vật dùng caffeine [1]. Kết quả cho thấy caffeine làm tăng áp lực và kéo dài thời gian co thắt của cơ trơn bàng quang [1].

Đồng thời, nồng độ biểu hiện của protein c-Fos và yếu tố tăng trưởng thần kinh (NGF) tại các trung tâm kiểm soát tiểu tiện ở não chuột đều tăng lên rõ rệt [1]. Kết quả này gợi ý caffeine làm tăng tính mất ổn định của bàng quang thông qua cơ chế kích hoạt tế bào thần kinh trung ương [1].

Liều lượng caffeine và nguy cơ làm nặng triệu chứng

Tác động gây kích thích bàng quang của caffeine có xu hướng phụ thuộc vào mức liều tiêu thụ [2]. Hướng dẫn can thiệp lối sống cho người bị bàng quang tăng hoạt khuyến cáo nếu tiếp tục sử dụng caffeine thì nên giới hạn dưới 200 mg mỗi ngày, tương đương khoảng hai tách cà phê, để giảm bớt độ gấp và tần suất đi tiểu [2].

Caffeine không chỉ có trong thực phẩm hay đồ uống quen thuộc [2]. Hoạt chất này còn xuất hiện trong thành phần của hơn 1.000 loại thuốc kê đơn và không kê đơn trên thị trường [2].

Những điều khoa học chưa làm rõ

Mối tương quan chặt chẽ giữa lượng caffeine tiêu thụ chính xác với mức độ nghiêm trọng của hội chứng bàng quang tăng hoạt trên diện rộng vẫn chưa được làm rõ đầy đủ [2]. Bằng chứng trực tiếp đo áp lực bàng quang trên người hiện chỉ dừng lại ở các nghiên cứu có cỡ mẫu nhỏ [3].

Cơ chế sinh hóa chi tiết của caffeine tại từng trung tâm tiểu tiện ở não người vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn [1]. Hiệu quả lâu dài của việc cắt giảm caffeine đối với từng phân nhóm bệnh nhân tiểu không tự chủ cũng cần thêm các thử nghiệm lớn hơn để khẳng định [2].

Ai nên thận trọng với caffeine?

Người có hội chứng bàng quang tăng hoạt hoặc cơ chóp bàng quang mất ổn định nên hạn chế tối đa việc dùng caffeine [1], [3]. Ở nhóm này, bàng quang phản ứng nhạy cảm hơn rất nhiều so với người khỏe mạnh bình thường [3].

Người thường xuyên bị tiểu gấp hoặc són tiểu gấp cũng cần chú ý kiểm tra các loại thuốc giảm đau, thuốc cảm đang dùng [2]. Nếu thuốc chứa caffeine, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ để tìm giải pháp thay thế phù hợp [2].

Cách kiểm soát bàng quang trong sinh hoạt hàng ngày

Người gặp vấn đề về tiểu gấp nên thử thay thế đồ uống chứa caffeine bằng các sản phẩm không chứa chất này để theo dõi tiến triển triệu chứng [2]. Nếu vẫn muốn dùng, chỉ nên duy trì dưới mức 200 mg caffeine mỗi ngày [2].

Không nên vì sợ tiểu gấp mà nhịn uống nước quá mức [2]. Việc hạn chế nước quá nhiều khiến nước tiểu bị cô đặc, từ đó dễ gây kích ứng niêm mạc bàng quang và làm tăng nguy cơ nhiễm trùng tiết niệu [2].