Caffeine là chất kích thích thần kinh quen thuộc, có mặt trong cà phê, trà và nhiều loại nước giải khát hàng ngày. Nhiều người lo ngại rằng việc sử dụng caffeine có thể kích hoạt các phản ứng căng thẳng tâm lý hoặc gây ra rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD).
Hiện tại, chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học nào cho thấy caffeine là nguyên nhân gây ra rối loạn ám ảnh cưỡng chế [1], [2]. Ngược lại, một số dữ liệu sơ bộ trên người cho thấy caffeine thậm chí có thể hỗ trợ làm giảm triệu chứng ở bệnh nhân OCD kháng điều trị, dù liều cao vẫn tiềm ẩn nguy cơ làm tăng triệu chứng lo âu ở người nhạy cảm [3], [2].
Bằng chứng khoa học về caffeine và bệnh OCD
Mối liên hệ giữa caffeine và rối loạn ám ảnh cưỡng chế đã được khảo sát ở cả góc độ hỗ trợ điều trị lẫn tác động tâm thần. Một bài tổng quan y khoa năm 2010 ghi nhận rằng các dữ liệu sơ bộ cho thấy caffeine có thể mang lại hiệu quả cải thiện cho một số bệnh nhân mắc OCD [1]. Tổng quan này cũng cho biết lượng caffeine tiêu thụ vừa phải (dưới 6 tách mỗi ngày) có mối liên hệ với việc giảm các triệu chứng trầm cảm và giảm nguy cơ tự sát [1].
Đến năm 2019, một nghiên cứu lâm sàng trên bệnh nhân mắc rối loạn ám ảnh cưỡng chế kháng điều trị đã đánh giá việc sử dụng caffeine như một liệu pháp bổ trợ [2]. Kết quả nghiên cứu chỉ ra caffeine có thể giúp giảm mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng OCD [2]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu lưu ý rằng do cỡ mẫu nghiên cứu còn hạn chế, liều dùng cần được điều chỉnh cẩn thận theo mức độ dung nạp của từng cá nhân để hạn chế biến chứng [2].
Caffeine tác động ra sao trên mô hình động vật có hành vi cưỡng chế?
Tác động của caffeine lên các hành vi cưỡng chế cũng được kiểm tra qua các mô hình tiền lâm sàng. Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên dòng chuột HA (mô hình mang các đặc điểm tương tự hành vi cưỡng chế ở người) đã ghi nhận những phản ứng phức tạp tùy theo thời gian dùng [4].
Cụ thể, một liều đơn caffeine cao (25 mg/kg) làm giảm hành vi làm tổ cưỡng chế trong giờ đầu tiên sau khi tiêm, nhưng điểm số làm tổ lại gia tăng trong các giờ thứ 3, thứ 4, thứ 5 và dần suy giảm sau 24 giờ [4]. Ngược lại, khi cho chuột tiếp xúc với caffeine liều cao kéo dài hàng ngày (25 mg/kg/ngày), hành vi làm tổ cưỡng chế lại có xu hướng tăng lên [4].
Đối với hành vi đào bới cưỡng chế (thể hiện qua số lượng bi bị chôn), liều caffeine cấp tính liều cao làm giảm lượng bi bị vùi lấp, trong khi việc dùng kéo dài hầu như không tạo ra sự khác biệt [4]. Nghiên cứu kết luận rằng ảnh hưởng của caffeine lên các hành vi giống cưỡng chế trên động vật phụ thuộc rất lớn vào liều lượng và thời gian tiếp xúc [4].
Mối liên hệ gián tiếp thông qua tình trạng lo âu
Mặc dù caffeine không trực tiếp gây ra OCD, chất kích thích này có thể tác động gián tiếp đến trạng thái tâm lý thông qua phản ứng lo âu. Một nghiên cứu năm 1986 trên bệnh nhân có chứng sợ đám đông và hoảng sợ (trong đó có 17% bệnh nhân có kèm OCD) chỉ ra rằng việc tiêu thụ caffeine làm trầm trọng thêm mức độ lo âu ở 54% bệnh nhân và kích hoạt cơn hoảng sợ ở 17% người tham gia [3].
Mức độ nhạy cảm với tác động gây lo âu của caffeine ở mỗi người là khác nhau và chịu ảnh hưởng bởi tính đa hình của thụ thể A2A trong cơ thể [1]. Ở những người có cơ địa nhạy cảm, liều cao caffeine có thể làm bùng phát cảm giác hồi hộp hoặc hoảng loạn [1].
Đáng chú ý, tình trạng lo âu lại có mối tương quan chặt chẽ với độ nặng của bệnh OCD. Một nghiên cứu năm 2014 trên 98 người trưởng thành điều trị OCD cho thấy sự nhạy cảm với lo âu đóng vai trò trung gian làm trầm trọng thêm các suy giảm chức năng thông qua việc gia tăng mức độ nghiêm trọng của triệu chứng ám ảnh cưỡng chế [5]. Một nghiên cứu khác năm 2010 trên 128 bệnh nhân ngoại trú mắc OCD cũng xác nhận nhóm bệnh nhân có điểm số triệu chứng ám ảnh cưỡng chế cao thường đi kèm mức độ lo âu và trầm cảm cao hơn rõ rệt [6].
Điều khoa học chưa biết rõ
Dù đã có một số nghiên cứu bước đầu, các tài liệu hiện tại vẫn để lại nhiều khoảng trống khoa học quan trọng:
- Chưa có nghiên cứu theo dõi dài hạn trên cộng đồng khỏe mạnh để khẳng định liệu việc lạm dụng caffeine liều rất cao kéo dài có làm tăng nguy cơ khởi phát OCD hay không.
- Cơ chế tác động chính xác của caffeine trong việc hỗ trợ giảm triệu chứng ở người mắc OCD kháng điều trị vẫn chưa được làm rõ đầy đủ [2].
- Chưa có mức liều chuẩn hóa tối ưu và an toàn cho caffeine khi sử dụng với vai trò hỗ trợ điều trị OCD trên các thử nghiệm quy mô lớn [2].
Ai nên thận trọng với caffeine?
Dựa trên các dữ liệu về phản ứng tâm thần và lo âu, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý khi sử dụng thực phẩm hoặc đồ uống chứa caffeine:
- Người có tiền sử rối loạn hoảng sợ hoặc chứng sợ đám đông: Caffeine có thể kích hoạt các cơn hoảng sợ cấp tính hoặc làm tăng cảm giác bồn chồn, lo âu ở nhóm đối tượng này [3], [1].
- Người mắc OCD đang trải qua các đợt lo âu nặng: Vì sự nhạy cảm với lo âu có thể thúc đẩy triệu chứng cưỡng chế tăng nặng, nhóm này nên tránh dùng đồ uống chứa caffeine liều cao để tránh làm tăng áp lực tâm lý [5], [6].
- Người có phản ứng quá mẫn với chất kích thích: Những cá nhân dễ bị mất ngủ, tim đập nhanh hoặc có biểu hiện hưng phấn quá mức khi dùng caffeine cần chủ động cắt giảm liều lượng [1].
Gợi ý áp dụng thực tế
Đối với người bình thường, việc sử dụng caffeine ở mức vừa phải vẫn được xem là an toàn và có thể hỗ trợ sự tỉnh táo tinh thần [1]. Tuy nhiên, nếu bạn nhận thấy cơ thể xuất hiện cảm giác bồn chồn, tim đập nhanh hoặc các suy nghĩ lo lắng dồn dập sau khi uống trà hay cà phê, hãy giảm dần liều lượng để theo dõi phản ứng cơ thể.
Người được chẩn đoán mắc rối loạn ám ảnh cưỡng chế không nên tự ý dùng caffeine hay các viên uống chứa caffeine liều cao với mục đích tự điều trị bệnh. Việc quản lý các triệu chứng OCD cần tuân theo phác đồ chuyên khoa và nên trao đổi với bác sĩ điều trị về lượng tiêu thụ caffeine hàng ngày để tránh nguy cơ kích phát lo âu [5], [2].
Caffeine không phải là yếu tố gây ra rối loạn ám ảnh cưỡng chế dựa theo các y văn hiện có. Người bệnh cần lắng nghe cơ thể, duy trì lối sống điều độ và tìm kiếm sự tư vấn y tế chuyên môn thay vì tự ý thay đổi chế độ dinh dưỡng khi gặp các vấn đề về sức khỏe tâm thần.
