Caffeine và thiếu máu cơ tim thầm lặng: Bằng chứng hiện có nói gì?
Nhiều người có thói quen uống cà phê trước khi vận động và băn khoăn liệu caffeine có thể kích hoạt cơn thiếu máu cơ tim thầm lặng khi tim hoạt động gắng sức hay không. Đây là mối lo ngại thường gặp ở những người có nguy cơ tim mạch hoặc có tiền sử bệnh mạch vành.
Hiện tại, các tài liệu nghiên cứu được cung cấp chỉ tập trung đánh giá hiện tượng thiếu máu cơ tim thầm lặng khi gắng sức bằng nghiệm pháp điện tâm đồ và xạ hình tưới máu cơ tim, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đo lường tác động trực tiếp của việc nạp caffeine đối với tình trạng này. Do đó, chưa có cơ sở khoa học từ dữ liệu hiện có để khẳng định caffeine có gây ra hoặc làm nặng thêm thiếu máu cơ tim thầm lặng hay không.
Bản chất của thiếu máu cơ tim thầm lặng khi gắng sức
Thiếu máu cơ tim thầm lặng là hiện tượng cơ tim bị giảm tưới máu trong lúc vận động nhưng người bệnh không cảm thấy đau thắt ngực. Nghiên cứu trên 85 bệnh nhân mạch vành cho thấy mức độ tổn thương tưới máu cơ tim qua nghiệm pháp gắng sức chụp cắt lớp Thallium-201 giữa nhóm không đau ngực và nhóm có đau ngực là tương đương nhau (30% so với 28%) [1]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra tốc độ thải trừ Thallium ở nhóm thầm lặng cao hơn nhóm có triệu chứng, gợi ý mức độ thiếu máu cục bộ là yếu tố then chốt quyết định việc có xuất hiện cơn đau hay không [1].
Một ghi nhận khác trên 100 bệnh nhân mạch vành cho thấy tỷ lệ xuất hiện thiếu máu cơ tim thầm lặng khi gắng sức lên tới 57% [2]. Mức độ và độ lan rộng của vùng giảm tưới máu cơ tim trên hình ảnh chụp SPECT ở nhóm thầm lặng và nhóm có đau ngực thực tế không có sự khác biệt rõ rệt [2].
Tiên lượng và rủi ro biến cố tim mạch
Mặc dù không gây triệu chứng cảnh báo, thiếu máu cơ tim thầm lặng vẫn mang lại nguy cơ tim mạch đáng kể. Nghiên cứu đa trung tâm SMISS trên 1.111 bệnh nhân sau nhồi máu cơ tim ghi nhận 22,7% bệnh nhân có biểu hiện thiếu máu thầm lặng khi làm nghiệm pháp gắng sức [3]. Tỷ lệ gặp biến cố tim mạch mới sau 12 tháng ở nhóm thiếu máu thầm lặng là 29,5%, thấp hơn nhóm đau thắt ngực có triệu chứng (48%) nhưng cao hơn nhóm có kết quả nghiệm pháp bình thường (20,7%) [3]. Tỷ lệ nhồi máu cơ tim tái phát ở nhóm thiếu máu thầm lặng là 1,3% [3].
Dữ liệu theo dõi 131 bệnh nhân mạch vành cho thấy tiên lượng tử vong trong quá trình điều trị nội khoa giữa nhóm có triệu chứng và nhóm thầm lặng là tương đương nhau một khi tình trạng thiếu máu cơ tim đã xuất hiện kèm giảm phân suất tống máu thất trái [4]. Tương tự, phân tích từ sổ bộ CASS trên 424 bệnh nhân cho thấy xác suất không bị nhồi máu cơ tim hoặc đột tử sau 7 năm ở nhóm thầm lặng là 80%, không chênh lệch đáng kể so với mức 82% ở nhóm có triệu chứng đau ngực [5]. Tuy nhiên, ở phân nhóm tổn thương 3 nhánh mạch vành kèm rối loạn chức năng thất trái, nguy cơ đột tử và nhồi máu cơ tim ở nhóm thiếu máu thầm lặng tăng cao đáng kể, với tỷ lệ không biến cố sau 7 năm chỉ đạt 38% [5].
Yếu tố nguy cơ liên quan đến thiếu máu cơ tim thầm lặng
Ở người chưa có tiền sử bệnh tim, thiếu máu thầm lặng khi gắng sức vẫn có thể xuất hiện nếu có các yếu tố nguy cơ tim mạch nền tảng. Nghiên cứu theo dõi trung bình 10 năm ở nam giới trung niên cho thấy thiếu máu thầm lặng làm tăng nguy cơ tử vong do bệnh mạch vành lên 5,9 lần ở người hút thuốc lá, 3,8 lần ở người tăng cholesterol máu và 4,7 lần ở người tăng huyết áp [6].
Tình trạng này cũng có thể gặp ở cả những người tập luyện thể thao cường độ cao. Một khảo sát trên 70 vận động viên nam lớn tuổi cho thấy 16% có biểu hiện thiếu máu cơ tim thầm lặng, gần tương đương tỷ lệ 21% ở nhóm người không tập luyện [7]. Đáng chú ý, sự hiện diện của alen apolipoprotein E4 liên quan chặt chẽ đến nguy cơ xuất hiện thiếu máu thầm lặng ở nhóm vận động viên này [7].
Người có thiếu máu cơ tim thầm lặng có thể vận động không?
Mặc dù thiếu máu thầm lặng là yếu tố cảnh báo nguy cơ, việc tập luyện thể lực có kiểm soát vẫn cho thấy tính an toàn và hiệu quả cải thiện tuần hoàn. Nghiên cứu trên 40 bệnh nhân bệnh mạch vành tham gia chương trình tập luyện 12 tuần cho thấy thời gian gắng sức trên thảm lăn ở nhóm thiếu máu thầm lặng tăng từ 609 giây lên 746 giây [8]. Quá trình tập luyện không ghi nhận biến cố bất lợi nào, cho thấy các bài tập được giám sát phù hợp giúp cải thiện tình trạng tưới máu cơ tim an toàn [8].
Điều nghiên cứu chưa trả lời được
Dù dữ liệu về thiếu máu cơ tim thầm lặng khi gắng sức khá đầy đủ, các nghiên cứu trên hoàn toàn chưa giải đáp được:
- Caffeine nạp vào cơ thể ở các mức liều chuẩn có làm thay đổi đoạn ST trên điện tâm đồ gắng sức hay không.
- Caffeine có làm khởi phát vùng thiếu máu cơ tim thầm lặng trên xạ hình tưới máu hay không.
- Mức độ tương tác giữa caffeine và phản ứng mạch vành ở bệnh nhân xơ vữa mạch máu khi vận động thể lực.
Ai nên thận trọng?
Những người đã được chẩn đoán bệnh mạch vành, người có tổn thương nhiều nhánh mạch máu hoặc từng bị nhồi máu cơ tim cần hết sức thận trọng trước khi sử dụng các chất kích thích tim mạch như caffeine liều cao [3], [5]. Người có kèm các yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, rối loạn lipid máu hoặc hút thuốc lá cũng cần kiểm soát tốt bệnh nền trước khi tham gia các hoạt động gắng sức nặng [6].
Hướng xử trí và gợi ý thực tế
Người có bệnh lý tim mạch nghi ngờ có cơn thiếu máu cơ tim thầm lặng nên thực hiện nghiệm pháp điện tâm đồ gắng sức hoặc xạ hình tim theo chỉ định chuyên môn [3], [1]. Khi chưa có bằng chứng khẳng định tác động của caffeine đối với tình trạng thiếu máu cơ tim thầm lặng, người bệnh nên tiêu thụ caffeine ở mức vừa phải và tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để có khuyến cáo phù hợp với tình trạng mạch vành của bản thân.
