Nhiều phụ nữ mang thai duy trì thói quen dùng cà phê hoặc trà mỗi ngày. Trong khi đó, nhu cầu bổ sung sắt trong thai kỳ tăng cao nhằm phòng ngừa thiếu máu và bảo đảm phát triển của thai nhi. Thắc mắc phổ biến là liệu thức uống chứa caffeine có làm giảm tác dụng của viên sắt hay không.

Tài liệu nghiên cứu ghi nhận caffeine có tác dụng ức chế sự hấp thu sắt [1]. Tuy nhiên, các dữ liệu hiện có chưa cung cấp thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt đo lường chính xác tỷ lệ giảm hấp thu hay khoảng cách thời gian cụ thể cần giãn cách giữa caffeine và viên sắt ở mẹ bầu. Mức bằng chứng trực tiếp cho câu hỏi thời gian dùng cách xa bao lâu vì vậy vẫn chưa đầy đủ.

Tác động của caffeine lên hấp thu sắt

Tài liệu đánh giá sinh khả dụng của sắt trên thai phụ vị thành niên ghi nhận caffeine là chất gây ức chế hấp thu sắt [1]. Trong nghiên cứu này, bữa ăn tiêu chuẩn dùng để thử nghiệm bổ sung sắt phải loại bỏ hoàn toàn caffeine nhằm bảo đảm không gây nhiễu kết quả hấp thu [1]. Nghiên cứu tiến hành trên các đối tượng ở tam cá nguyệt thứ hai, dùng viên bổ sung chứa 60 mg hoặc 65 mg sắt và theo dõi mẫu máu tại các thời điểm 0, 1, 3, 6 và 8 giờ [1].

Dù cơ chế ức chế hấp thu sắt của caffeine được công nhận trong thiết kế nghiên cứu [1], thử nghiệm không đo lường trực tiếp mức độ sụt giảm khi dùng chung caffeine với sắt. Hiện tượng giảm sinh khả dụng của sắt thường khiến cơ thể không nhận đủ lượng sắt hữu dụng cần thiết mỗi ngày [1].

Các yếu tố làm thay đổi hiệu quả bổ sung sắt

Sự hấp thu sắt ở phụ nữ mang thai chịu ảnh hưởng từ nhiều thành phần dùng kèm, không chỉ riêng caffeine. Một thử nghiệm chéo trên phụ nữ độ tuổi sinh đẻ cho thấy lượng sắt hấp thu từ viên đa vi chất giảm từ 8,1 mg (khi uống 65 mg sắt đơn lẻ) xuống chỉ còn 1,8 đến 3,0 mg [2]. Nguyên nhân gây giảm hấp thu được xác định là do sự ức chế từ canxi cacbonat và magie oxit có trong cùng công thức [2]. Khi hàm lượng canxi cacbonat và magie oxit giảm xuống, mức hấp thu sắt tăng trở lại mức 4,5 mg [2].

Dạng bào chế và sự hiện diện của thức ăn cũng quyết định khả năng hấp thu. Nghiên cứu trên 18 phụ nữ mang thai (tuần 24-32) cho thấy dạng sắt bột rắc lên thức ăn có độ khả dụng sinh học thấp hơn đáng kể so với viên nén truyền thống (chỉ số tương đối 0,22, p = 0,003) [3]. Ngoài ra, việc dùng sắt kèm nước cam hoặc thịt được ghi nhận giúp cải thiện khả năng hấp thu khoáng chất này [4]. Ngược lại, một số chế phẩm sắt dạng ferrous bisglycinate kết hợp acid folinic cho thấy hiệu quả tăng ferritin, hemoglobin và giảm tác dụng phụ tiêu hóa so với ferrous fumarate [5].

Khuyến cáo liều lượng caffeine an toàn trong thai kỳ

Bên cạnh tương tác hấp thu vi chất, lượng caffeine nạp vào cơ thể mẹ bầu chịu sự giới hạn nghiêm ngặt từ các tổ chức y tế quốc tế. Nghiên cứu tổng quan chỉ ra mức tiêu thụ caffeine trên 355 mg mỗi ngày gây nhiều lo ngại về sức khỏe thai kỳ [6]. Mức dùng từ 300 mg caffeine mỗi ngày trở lên có liên quan theo liều lượng với nguy cơ sảy thai tự nhiên (tăng 7-19% cho mỗi 100-150 mg caffeine tăng thêm mỗi ngày) [6].

Do đó, Hiệp hội Sản Phụ khoa Hoa Kỳ (ACOG) và Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) khuyến cáo phụ nữ mang thai không nên dung nạp quá 200 mg caffeine mỗi ngày [6]. Đây là ngưỡng tối đa để hạn chế các biến cố bất lợi cho thai kỳ [6].

Những điều nghiên cứu chưa giải đáp

Các trích đoạn nghiên cứu khoa học hiện có để lại nhiều khoảng trống quan trọng:

  • Không có số liệu đo lường mẹ bầu cần uống cà phê cách viên sắt bao nhiêu giờ để tránh cản trở hấp thu.
  • Chưa có dữ liệu định lượng cụ thể 1 tách cà phê hay trà làm giảm bao nhiêu phần trăm sắt từ viên uống bổ sung.
  • Chưa có so sánh về mức độ tương tác giữa caffeine với các dạng muối sắt khác nhau (như ferrous fumarate, ferrous bisglycinate hay ferric pyrophosphate).

Ai nên thận trọng?

Mẹ bầu được chẩn đoán thiếu máu thiếu sắt cần cẩn trọng cao độ khi dùng đồ uống chứa caffeine. Việc thiếu sắt thai kỳ gây nhiều hậu quả nghiêm trọng như nguy cơ tử vong chu sinh, tăng nhạy cảm với nhiễm trùng, chậm phát triển trong tử cung, sinh non và nhẹ cân [7].

Phụ nữ mang thai có tiền sử hoặc đang mắc chứng rối loạn ăn uống cũng thuộc nhóm nguy cơ cao. Thống kê cho thấy nhóm này thường có xu hướng dùng nhiều thức uống chứa caffeine để kiềm chế cảm giác thèm ăn, trong khi khẩu phần sắt và folate hàng ngày lại thấp hơn mức khuyến nghị, làm tăng nguy cơ thiếu máu thiếu sắt trong giai đoạn đầu thai kỳ [6]. Những đối tượng này nên hạn chế caffeine và thông báo với bác sĩ điều trị để được theo dõi chỉ số huyết học định kỳ.

Cách áp dụng thực tế

Khi cần bổ sung sắt và sử dụng caffeine, phụ nữ mang thai nên lưu ý:

  • Giữ tổng lượng caffeine tiêu thụ dưới ngưỡng 200 mg mỗi ngày theo khuyến cáo quốc tế [6].
  • Do caffeine có đặc tính ức chế hấp thu sắt [1], không nên dùng cà phê, trà hay nước tăng lực để uống chung với viên sắt.
  • Có thể uống sắt cùng bữa ăn nếu dùng các dạng đa vi chất để đạt lượng hấp thu ổn định, đồng thời tránh dùng chung thời điểm với các chất ức chế như canxi liều cao [1] [2].
  • Tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để chọn dạng sắt phù hợp và nhận hướng dẫn về thời điểm dùng thuốc tối ưu theo tình trạng cá nhân.

Lời khuyên tổng kết

Caffeine đã được xác định là chất ức chế khả năng hấp thu sắt của cơ thể [1]. Dù chưa có con số chính xác về khoảng cách thời gian cần thiết giữa hai lần uống, mẹ bầu nên tránh dùng đồng thời viên sắt với thức uống chứa caffeine. Việc kiểm soát tổng lượng caffeine dưới 200 mg mỗi ngày và tham vấn bác sĩ là giải pháp an toàn để bảo vệ sức khỏe mẹ và thai nhi [6].