Nhiều người phân vân giữa việc uống cà phê pha truyền thống hay dùng caffeine dạng viên nang (caffeine anhydrous) để tỉnh táo hoặc tăng hiệu suất tập luyện. Cả hai dạng đều cung cấp caffeine cho cơ thể, nhưng trải nghiệm thực tế và khả năng kiểm soát liều lượng có sự khác nhau rõ rệt.
Dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng đối đầu trên người cho thấy: khi chuẩn hóa cùng một mức liều, caffeine khan dạng tinh khiết và cà phê pha mang lại hiệu quả cải thiện sức bền và sức mạnh thể chất ở mức tương đương nhau [1], [2], [3]. Tuy nhiên, các tài liệu nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp đầy đủ thông số dược động học chi tiết (như thời gian đạt nồng độ đỉnh trong máu hay diện tích dưới đường cong sinh khả dụng) để so sánh trực tiếp tốc độ chuyển hóa giữa hai dạng này.
Cơ chế tác động và thành phần đi kèm
Cơ chế tăng cường hiệu suất vận động cơ bản của caffeine là đối kháng thụ thể adenosine trong hệ thần kinh trung ương [1]. Khi đi vào cơ thể, chất này kích thích tiết catecholamine, làm tăng nhịp tim và huyết áp trong lúc vận động [4].
Viên nang chứa caffeine khan tinh khiết chỉ cung cấp hoạt chất đơn lẻ, cho phép kiểm soát chính xác lượng miligam nạp vào. Ngược lại, cà phê pha là một phức hợp sinh học tự nhiên chứa nhiều hợp chất hoạt tính sinh học khác như axit chlorogenic, trigonelline, các khoáng chất và lipid [5], [6], [7]. Axit chlorogenic và trigonelline trong nước cà phê cũng là những chất có độ khả dụng sinh học cao sau khi uống [7].
Nghiên cứu lâm sàng so sánh trực tiếp
Một thử nghiệm năm 2017 trên 54 nam giới tập kháng lực đã so sánh tác động giữa 300 mg caffeine khan và 8,9 g cà phê pha (chứa 303 mg caffeine) dùng trước khi tập 30 phút [1]. Kết quả cho thấy cả hai nhóm đều làm giảm mức suy giảm công suất khi đạp xe nước rút lặp lại ở mức độ tương đương nhau, và không có sự khác biệt rõ rệt về bài tập đẩy ngực [1].
Một nghiên cứu khác thực hiện trên 8 vận động viên đua xe đạp và ba môn phối hợp so sánh liều 5 mg caffeine/kg thể trọng ở dạng cà phê pha và dạng caffeine khan [2]. Thử nghiệm ghi nhận cả hai hình thức đều đem lại tác dụng hỗ trợ hiệu suất trong bài kiểm tra đạp xe tính giờ 45 phút tương đương nhau so với giả dược, và hiệu quả này không phụ thuộc vào sự thay đổi chuyển hóa chất béo [2].
Ở vận động viên nữ chưa quen dùng caffeine, một nghiên cứu năm 2021 ghi nhận cà phê chứa caffeine làm giảm cảm nhận đau cơ khi tập bài squat nhiều hiệp [4]. Nghiên cứu này cũng nhắc đến các phát hiện trước đó rằng 100 mg caffeine khan dùng ngắt quãng giúp cải thiện khả năng tập trung nhận thức, trong khi liều cao 400 mg caffeine khan có thể gây gián đoạn phục hồi thần kinh tự chủ sau khi tập luyện do tăng cường hoạt động thần kinh giao cảm [4].
Độ biến thiên liều lượng trong cà phê pha
Một điểm khác biệt lớn giữa hai dạng là khả năng chuẩn hóa liều. Với viên nang, hàm lượng hoạt chất được ghi cố định trên nhãn. Với cà phê pha, nồng độ caffeine thay đổi rất mạnh tùy thuộc vào nguồn hạt và kỹ thuật chiết xuất [8], [6].
Khảo sát đồ uống phổ biến cho thấy một tách cà phê pha có thể dao động từ 107 mg đến 151 mg caffeine [8]. Phân tích năm 2019 trên 8 phương pháp chiết xuất ghi nhận cà phê Espresso có nồng độ caffeine và axit chlorogenic đậm đặc nhất, trong khi phương pháp Moka và cà phê lọc loãng hơn từ 3 đến 6 lần [6]. Xét theo thể tích mỗi khẩu phần uống, phương pháp pha lạnh (Cold Brew) lại cho lượng caffeine tổng cộng cao hơn Espresso do thể tích phục vụ lớn hơn [6]. Ngoài ra, cách pha cũng quyết định hoạt tính chống oxy hóa; phương pháp Cold Brew ghi nhận giá trị chống oxy hóa cao hơn 2,6 đến 2,8 lần so với pha qua giấy lọc [5].
Điều các nghiên cứu chưa làm rõ
Các dữ liệu nghiên cứu hiện có chưa đưa ra các thông số dược động học chuyên sâu (như Tmax - thời gian đạt nồng độ tối đa, Cmax - nồng độ đỉnh trong máu) để khẳng định dạng nào được hấp thu nhanh hơn vào huyết tương.
Nghiên cứu cũng chưa đánh giá sự tương tác dược động học giữa caffeine và các hợp chất polyphenol trong cà phê pha khi hấp thu qua đường tiêu hóa ở người. Đa số các thử nghiệm can thiệp tập trung vào đối tượng vận động viên hoặc người tập thể thao có sức khỏe tốt, thiếu dữ liệu trên các nhóm nhạy cảm.
Ai nên thận trọng khi dùng caffeine?
Người có vấn đề về tim mạch hoặc rối loạn thần kinh tự chủ cần cẩn trọng. Liều cao caffeine khan (như mức 400 mg) đã được ghi nhận làm tăng hoạt tính thần kinh giao cảm và làm gián đoạn quá trình phục hồi chức năng tự chủ của tim sau vận động [4].
Người có dạ dày nhạy cảm hoặc hệ tiêu hóa yếu cần cân nhắc thể tích dung dịch đưa vào. Việc uống một lượng lớn nước cà phê pha ngay trước khi vận động thể lực có thể gây khó chịu dạ dày, đây là trở ngại thực tế mà dạng viên nang không gặp phải [3].
Trẻ em và phụ nữ có thai cần kiểm soát chặt chẽ vì caffeine hấp thu nhanh qua đường ruột và gây tác động dược lý toàn thân [8]. Khi có bệnh lý nền hoặc đang điều trị thuốc, cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng các chế phẩm caffeine liều cao.
Lời khuyên áp dụng thực tế
Nếu mục tiêu là tập luyện thể thao đòi hỏi kiểm soát liều lượng chính xác đến từng miligam để tối ưu hiệu suất, caffeine dạng viên nang cung cấp giải pháp tiện lợi và tránh phải nạp lượng nước lớn vào dạ dày [3].
Nếu dùng trong đời sống hàng ngày nhằm mục đích tỉnh táo và tận dụng các hợp chất thực vật tự nhiên, cà phê pha là lựa chọn phù hợp. Tuy nhiên, cần lưu ý thay đổi cách pha (như pha phin, Espresso hay Cold Brew) sẽ thay đổi trực tiếp nồng độ caffeine tiêu thụ trong ngày [6].
