Cây chó đẻ răng cưa là thảo dược quen thuộc trong dân gian, thường được người dân thu hái để đun nước uống hàng ngày nhằm giải nhiệt. Gần đây, nhiều người truyền tai nhau rằng loại cây mọc hoang này có khả năng hạ huyết áp và làm thông thoáng mạch máu. Liệu đây là kinh nghiệm truyền miệng hay đã có cơ sở y học chứng thực?
Nghiên cứu khoa học cho thấy cây chó đẻ răng cưa thực sự có tiềm năng hỗ trợ giảm huyết áp [1]. Tác động này đạt được chủ yếu thông qua hai cơ chế chính: tăng cường bài tiết nước tiểu (lợi tiểu) và giãn cơ trơn mạch máu [2, 4].
Cơ chế kiểm soát huyết áp: Lợi tiểu và giãn mạch
Huyết áp phụ thuộc chặt chẽ vào thể tích máu lưu thông và sức cản của thành mạch. Khi lượng nước và muối dư thừa tích tụ, thể tích tuần hoàn tăng cao sẽ tạo áp lực lớn lên thành động mạch.
Cây chó đẻ răng cưa mang lại tác động kép lên hệ tuần hoàn. Ở thận, dịch chiết từ cây kích thích tăng đào thải muối natri và nước qua đường tiểu [1, 4]. Khi lượng dịch dư thừa được đưa ra ngoài, áp lực lòng mạch tự khắc hạ bớt. Đồng thời, các hoạt chất trong cây còn tác động lên mạch máu, ức chế co thắt cơ trơn và hỗ trợ làm giãn lòng mạch [2].
Nghiên cứu trên người: Khảo sát lâm sàng bước đầu
Tác dụng hạ huyết áp của cây chó đẻ răng cưa (tên khoa học Phyllanthus amarus) trên người đã được ghi nhận trong nghiên cứu công bố năm 1995 [1]. Các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm lâm sàng trên 9 bệnh nhân tăng huyết áp mức độ nhẹ, trong đó có 4 người mắc kèm bệnh đái tháo đường [1].
Những người tham gia được sử dụng chế phẩm từ toàn bộ cây chó đẻ răng cưa trong thời gian 10 ngày liên tục [1]. Kết quả theo dõi mẫu máu và nước tiểu 24 giờ cho thấy thể tích nước tiểu tăng lên rõ rệt, kèm theo sự gia tăng nồng độ natri trong nước tiểu và huyết thanh [1]. Đáng chú ý, chỉ số huyết áp tâm thu ghi nhận mức giảm đáng kể ở nhóm người tăng huyết áp không mắc tiểu đường và ở các đối tượng nữ giới [1]. Lượng đường huyết của người tham gia cũng giảm rõ rệt mà không gặp tác dụng phụ nguy hại nào [1].
Dữ liệu thực nghiệm: Khả năng giãn cơ trơn mạch máu
Để làm rõ hơn mức độ hạ áp và hoạt động của tim mạch, một nghiên cứu năm 2007 đã thử nghiệm dịch chiết nước lá cây chó đẻ răng cưa trên thỏ [2]. Dịch chiết được tiêm truyền tĩnh mạch với các mức liều tăng dần từ 5 mg/kg đến 80 mg/kg [2].
Kết quả cho thấy huyết áp giảm dần theo liều lượng [2]. Liều thấp nhất 5 mg/kg làm giảm huyết áp tâm trương 13,3 mmHg, huyết áp tâm thu 19,7 mmHg và huyết áp động mạch trung bình 14,3 mmHg [2]. Trong khi đó, liều cao nhất 80 mg/kg tạo ra mức giảm rất mạnh: huyết áp tâm trương giảm tới 49,7 mmHg (tương đương giảm 62,5%), huyết áp tâm thu giảm 45,5 mmHg (tương đương giảm 33,2%) [2]. Thử nghiệm cũng chỉ ra dịch chiết ức chế sự co bóp tự nhiên của tĩnh mạch cửa cô lập ở chuột cống, đồng thời làm giảm lực và tần số co bóp cơ tim theo nồng độ [2]. Tác dụng làm hạ huyết áp này bị chặn đứng bởi atropine liều 1 mg/kg, chứng minh có sự tham gia của thụ thể muscarinic trong việc làm giãn cơ trơn mạch máu [2].
Vai trò của thận và cơ chế lợi tiểu qua Prostaglandin
Tác dụng lợi tiểu của cây tiếp tục được khẳng định trong công bố năm 2018 trên động vật thí nghiệm [3]. Nghiên cứu tiến hành đánh giá phân đoạn dịch chiết cồn của cây chó đẻ răng cưa trên chuột cống với dải liều 5 đến 80 mg/kg qua đường tiêm màng bụng, đối chứng với thuốc lợi tiểu furosemide liều 5 mg/kg [3].
Sau 2 giờ, mức liều 80 mg/kg tạo ra lượng bài tiết nước tiểu tương đương với furosemide [3]. Đáng lưu ý, sau 24 giờ theo dõi, mức liều 10 mg/kg giúp tăng lượng bài xuất nước tiểu, đào thải 43 mEq natri và 97 mEq clo mà không làm tăng bài xuất kali [3]. Khi thử nghiệm trên chuột có can thiệp thuốc indomethacin, tác dụng lợi tiểu và bài tiết natri bị suy giảm rõ rệt, chứng minh rằng cơ chế lợi tiểu của cây có liên quan trực tiếp đến sự tham gia của chất trung gian prostaglandin [3].
Giá trị thực tế và khoảng trống bằng chứng y khoa
Các nghiên cứu thực nghiệm và lâm sàng bước đầu cung cấp bằng chứng rõ ràng rằng cây chó đẻ răng cưa có tác động sinh học làm hạ áp và lợi tiểu [1, 2, 4]. Điểm cộng lớn của dược liệu này là khả năng thải trừ muối natri hiệu quả mà hạn chế gây thất thoát kali ở liều lượng nghiên cứu [3].
Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng trên người hiện nay vẫn còn hạn chế lớn về quy mô mẫu. Nghiên cứu trên người mới chỉ dừng lại ở nhóm nhỏ 9 bệnh nhân với thời gian can thiệp ngắn 10 ngày [1]. Phần lớn cơ chế giãn mạch sâu và phản ứng đáp ứng liều mới được thực hiện trên động vật qua đường tiêm tĩnh mạch hoặc tiêm màng bụng [2, 4]. Do đó, hiệu quả khi dùng dạng sắc uống truyền thống tại nhà cần thêm các nghiên cứu quy mô lớn để lượng hóa chính xác.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng cây chó đẻ răng cưa
Nhiều người lầm tưởng rằng cây chó đẻ răng cưa có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị tăng huyết áp hàng ngày. Đây là quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nguy cơ tai biến mạch máu não nếu tự ý ngưng thuốc kê đơn.
Một hiểu lầm khác là thảo dược tự nhiên thì uống càng đặc, dùng thay nước lọc cả ngày càng tốt. Dược liệu có tác dụng lợi tiểu mạnh và làm chậm nhịp tim hoặc lực co bóp cơ tim ở nồng độ cao [2, 4]. Việc lạm dụng không kiểm soát có thể gây rối loạn nước, điện giải hoặc tụt huyết áp quá mức.
Những ai cần thận trọng trước khi sử dụng?
Người có tiền sử huyết áp thấp hoặc nhịp tim chậm cần đặc biệt cẩn trọng, bởi dịch chiết cây có thể làm giảm lực và tần số co bóp cơ tim [2]. Uống quá liều dễ gây chóng mặt, hoa mắt hoặc ngất xỉu.
Bệnh nhân đang dùng thuốc lợi tiểu, thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc điều trị đái tháo đường không nên tự ý kết hợp. Cây chó đẻ răng cưa có cả tác dụng hạ đường huyết và hạ áp [1], nếu dùng song song với thuốc tây có thể gây cộng hưởng làm tụt áp hoặc hạ đường huyết đột ngột. Phụ nữ mang thai và người có bệnh thận mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.
Cách dùng an toàn trong sinh hoạt hàng ngày
Nếu muốn sử dụng cây chó đẻ răng cưa như một giải pháp thảo mộc hỗ trợ, người tiêu dùng chỉ nên dùng như nước uống bổ trợ cách nhật, không dùng liên tục kéo dài. Không nên sắc quá đặc hoặc uống thay thế hoàn toàn nước lọc.
Khi sử dụng, cần thường xuyên theo dõi chỉ số huyết áp tại nhà bằng máy đo chuyên dụng. Tuyệt đối không tự ý ngưng hay giảm liều các loại thuốc huyết áp do bác sĩ chỉ định. Lối sống giảm muối, tăng rau xanh và vận động thể lực đều đặn vẫn là nền tảng cốt lõi trong kiểm soát huyết áp.
Cây chó đẻ răng cưa là dược liệu tự nhiên có tiềm năng hỗ trợ hạ áp nhờ cơ chế lợi tiểu thải natri và giãn mạch [1, 2, 4]. Dù vậy, người dân nên nhìn nhận đúng mức độ hỗ trợ của thảo dược, sử dụng chừng mực và luôn tham vấn ý kiến nhân viên y tế trước khi áp dụng vào chế độ chăm sóc sức khỏe.