Thắc mắc phổ biến về việc dùng thảo dược tự nhiên
Trong đời sống hàng ngày, nhiều người thường có tâm lý tin rằng cây cỏ quanh nhà hay các loại thảo dược truyền thống đều an toàn và vô hại. Cây cổ dải cũng là một trong những cái tên được dân gian nhắc đến với nhiều mục đích kinh nghiệm khác nhau. Do đó, thắc mắc "cây cổ dải có gây độc cho gan không" nhận được rất nhiều sự quan tâm từ những người yêu thích các liệu pháp tự nhiên.
Trả lời thẳng thắn cho câu hỏi này: hiện chưa có cơ sở khoa học để xác định cổ dải có gây độc cho tế bào gan hay không. Các dữ liệu kiểm nghiệm độc học được cung cấp hoàn toàn vắng bóng các khảo sát trên cây cổ dải hoặc các loài thuộc chi Millettia.
Người dân không nên đánh đồng thảo mộc tự nhiên với sự lành tính tuyệt đối. Khi chưa có dữ liệu rõ ràng, bất kỳ hành vi tùy tiện sắc nước uống hay dùng dài ngày đều tiềm ẩn nguy hiểm.
Thiếu hụt hoàn toàn nghiên cứu về cây cổ dải
Một số người cho rằng cổ dải thuộc nhóm thực vật có độc tính thấp và có thể dùng thoải mái. Tuy nhiên, toàn bộ dữ liệu sàng lọc độc tính cấp tính và bán trường diễn hiện có không chứa nghiên cứu nào về chi Millettia hay cây cổ dải.
Mọi tài liệu thử nghiệm được cung cấp chỉ đánh giá trên các đối tượng thảo dược, vi khuẩn lam hoặc khoáng chất khác hoàn toàn như Retama raetam, vi khuẩn lam Nostoc, Calendula officinalis, Salacia lehmbachii, Aristolochia baetica, hoặc hoạt chất genipin từ cây dành dành.
Do đó, chưa có dữ liệu khoa học về liều lượng an toàn, nồng độ gây chết 50% cá thể (LD50), hay ảnh hưởng mô học gan của cây cổ dải trên người cũng như động vật thí nghiệm. Việc tự suy diễn độc tính của một loài cây chưa được kiểm chứng từ các thảo dược khác là sai lầm nguy hiểm trong y học.
Độc tính gan từ các loại thảo dược: Bài học từ phòng thí nghiệm
Mặc dù chưa rõ độc tính của cổ dải, các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật đối với các loại dược liệu khác đã gióng lên hồi chuông cảnh báo lớn về nguy cơ tổn thương gan do thảo mộc. Rất nhiều loại cây dân gian từng được coi là lành tính nhưng lại gây độc tế bào gan rõ rệt khi thử nghiệm ở liều cao hoặc dài ngày.
Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 2015 trên chuột cống trắng đã đánh giá độc tính cấp và bán trường diễn của chiết xuất methanol từ quả Retama raetam (loại thảo dược dân gian Ả Rập Xê Út) [1]. Thử nghiệm cấp tính qua đường uống xác định chỉ số LD50 ở mức 1995 mg/kg thể trọng [1]. Đáng chú ý, khi thử độc tính bán trường diễn kéo dài 28 ngày, liều 500 mg/kg/ngày và 750 mg/kg/ngày đã làm tăng đáng kể men gan ALT và AST [1]. Kết quả giải phẫu bệnh xác nhận tế bào gan bị thoái hóa, xơ hóa sớm ở liều 500 mg/kg, trong khi liều 750 mg/kg gây sung huyết tĩnh mạch trung tâm và thoái hóa mạch máu [1].
Một ví dụ khác công bố năm 2023 khảo sát hoạt chất genipin từ cây dành dành trên chuột nhắt [2]. Nghiên cứu độc tính cấp tính ghi nhận LD50 của genipin là 510 mg/kg, gây độc gan ở các liều 125, 250 và 500 mg/kg theo kiểu phụ thuộc liều [2]. Trong thử nghiệm bán trường diễn 28 ngày, liều 50 mg/kg và 100 mg/kg gây độc gan tăng dần theo thời gian, dù tổn thương này thuyên giảm sau khi ngừng thuốc [2]. Nghiên cứu chỉ ra cơ chế gây độc gan có thể liên quan tới sự gián đoạn hệ thống UDP-glucuronosyltransferase và ức chế hoạt tính men gan cytochrome P450 [2].
Thảo dược "lành tính" vẫn có thể làm quá tải gan
Nhiều loại thảo mộc có độc tính cấp tính rất thấp, nghĩa là uống một liều lượng lớn trong thời gian ngắn không làm động vật chết ngay, nhưng vẫn để lại tổn thương tiềm tàng.
Nghiên cứu năm 2007 về chiết xuất cồn - nước của hoa cúc Calendula officinalis trên chuột cống và chuột nhắt cho thấy liều cấp tính lên tới 5000 mg/kg đường uống không gây tử vong [3]. Tuy nhiên, việc cho chuột uống các liều 0,025 đến 1,0 g/kg lại làm gia tăng chỉ số urê máu (BUN) và men gan ALT [3]. Phân tích hình thái mô học phát hiện các ổ viêm ở gan và phổi, cảnh báo hiện tượng quá tải gan và thận dù thảo dược được đánh giá là không có độc tính cấp [3].
Tương tự, nghiên cứu năm 2019 về rễ cây Aristolochia baetica (một loài cùng chi với mộc hương nam) chỉ ra rằng chiết xuất nước có độc tính cấp tính rất thấp [4]. Ngược lại, khi cho động vật ăn lâu ngày trong điều kiện thử nghiệm bán trường diễn, chiết xuất này lại thể hiện độc tính rất cao trên các chỉ số huyết thanh và mô học [4].
Không phải loại lá cây nào cũng vô hại khi dùng lâu dài. Ngay cả chiết xuất lá Salacia lehmbachii dù được chứng minh không có độc tính cấp tính qua đường uống ở liều lên đến 5000 mg/kg và không làm thay đổi các chỉ số huyết học ở chuột, các nhà nghiên cứu vẫn khẳng định cần thêm những khảo sát bán trường diễn bài bản để tìm cơ quan đích bị ảnh hưởng [5].
Nguy cơ tổn thương gan tăng vọt ở cơ địa suy giảm thải độc
Tác động độc hại của các hoạt chất đối với gan còn phụ thuộc rất lớn vào cơ địa của từng người. Gan chuyển hóa và giải độc các chất nhờ các hệ thống chống oxy hóa, điển hình là glutathione (GSH).
Một nghiên cứu năm 2009 sử dụng mô hình chuột cống bị làm cạn kiệt glutathione (thông qua hạ gục gen gamma-glutamylcysteine synthetase) để đánh giá tổn thương gan do thuốc (DILI) [6]. Khi cho chuột dùng diclofenac hoặc flutamide trong các thử nghiệm cấp tính (6-24 giờ) và bán trường diễn (7 ngày), nồng độ men gan ALT tăng vọt [6]. Dùng flutamide sau 24 giờ và 7 ngày gây tổn thương tế bào gan rõ rệt trên tiêu bản mô học cùng sự tăng bilirubin [6].
Điều này chứng minh rằng, đối với những người có cơ chế khử độc gan suy giảm, việc nạp các hoạt chất tự nhiên chưa rõ nguồn gốc hoặc chưa được chuẩn hóa có thể kích hoạt tổn thương gan nghiêm trọng, biến một chất tưởng như vô hại thành chất độc tế bào.
Những hiểu lầm tai hại khi tự ý sử dụng cây cỏ
Sai lầm lớn nhất hiện nay là quan niệm "uống nước lá không bổ ngang cũng bổ dọc". Rất nhiều bệnh nhân tự ý hái cây rừng, rễ cây về đun sắc uống với niềm tin chữa khỏi các bệnh nan y hoặc "làm mát gan".
Thực tế, ngay cả các chế phẩm thảo dược - khoáng chất phức tạp như Krishna Vajra Abhraka Bhasma (KVB) của y học cổ truyền Ayurveda Ấn Độ cũng được kiểm tra độc tính vô cùng khắt khe [7]. Nghiên cứu năm 2024 trên 66 con chuột cống Wistar cho thấy, dù liều đơn 2000 mg/kg không gây chết, nhưng khi uống bán trường diễn suốt 28 ngày, liều trung bình và liều cao của KVB đã gây ngộ độc gan phụ thuộc vào liều dùng [7].
Nếu ngay cả các bài thuốc cổ truyền có tên tuổi còn tiềm ẩn nguy cơ gây độc gan phụ thuộc liều lượng, thì việc sử dụng một loài cây hoang dã như cổ dải khi chưa rõ độc tính là hành động mạo hiểm sức khỏe. Các trích đoạn khoa học hoàn toàn không hỗ trợ cho nhận định cổ dải an toàn cho gan người.
Ai nên đặc biệt thận trọng với thảo dược chưa kiểm chứng?
Những người đang mắc bệnh lý gan mạn tính như viêm gan B, viêm gan C, gan nhiễm mỡ hoặc xơ gan tuyệt đối không được tự ý sử dụng cây cổ dải cũng như các loại nước lá dân gian không rõ thành phần. Chức năng chuyển hóa và dự trữ chất chống oxy hóa của các lá gan này vốn đã suy yếu.
Người lớn tuổi, người có bệnh thận mạn hoặc có tiền sử suy giảm chức năng bài tiết cần tránh xa các loại nước sắc thảo mộc lạ. Nhiều chất từ thảo mộc có thể vừa độc cho gan vừa gây thoái hóa ống thận như trường hợp chiết xuất Retama raetam đã chứng minh trên chuột [1].
Phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú và trẻ nhỏ là những đối tượng rất nhạy cảm. Hiện tại không có dữ liệu an toàn nào của cây cổ dải trên các nhóm đối tượng này, do đó việc tiếp xúc với các dược liệu trôi nổi tiềm ẩn rủi ro rất cao.
Những người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cũng cần cảnh giác. Một số hoạt chất tự nhiên có thể gây rối loạn hoạt tính enzyme cytochrome P450 giống như genipin [2], từ đó gây tương tác thuốc nguy hiểm và gia tăng gánh nặng thải độc cho gan.
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Không tự ý hái cây cổ dải để sắc thuốc, ngâm rượu hay đun nước uống hàng ngày theo lời mách bảo. Khi các cơ quan y tế và giới nghiên cứu chưa công bố hồ sơ độc học chính thức, mọi cách dùng dân gian đều không đảm bảo tính an toàn.
Nếu bạn đang gặp các vấn đề về gan hoặc muốn nâng cao sức khỏe, hãy thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa. Bác sĩ sẽ đưa ra phác đồ điều trị dựa trên các bằng chứng khoa học chuẩn mực. Khi muốn dùng thêm bất kỳ bài thuốc y học cổ truyền nào, cần đến các bệnh viện y học cổ truyền uy tín để được bắt mạch, kê đơn và kiểm soát liều lượng dược liệu đã qua kiểm nghiệm.
Hãy luôn giữ một chế độ ăn uống cân bằng, hạn chế rượu bia, tập thể dục thường xuyên và uống đủ nước mỗi ngày để bảo vệ gan. Sức khỏe lá gan phụ thuộc vào lối sống khoa học chứ không nằm ở các loại thảo dược truyền miệng chưa được khoa học kiểm chứng.
