Cây hy thiêm có thực sự giúp hạ huyết áp ở người cao tuổi?

Người cao tuổi ở Việt Nam thường truyền tai nhau kinh nghiệm dùng cây hy thiêm sắc nước uống hàng ngày để trị đau nhức xương khớp và ổn định huyết áp. Nhiều gia đình coi loại thảo dược mọc hoang này như "thuốc quý" lành tính, có thể uống thay trà để phòng ngừa tai biến và kiểm soát chỉ số huyết áp tuổi già.

Tuy nhiên, dưới góc độ khoa học hiện đại, cây hy thiêm (tên khoa học là Sigesbeckia orientalis) hiện chưa có bằng chứng lâm sàng trên người chứng minh tác dụng trực tiếp làm hạ huyết áp ở người cao tuổi. Các dữ liệu thực nghiệm hiện có mới chỉ ghi nhận chiết xuất hy thiêm có đặc tính chống oxy hóa, kháng viêm mạnh và hỗ trợ bảo vệ vi mạch máu bị tổn thương trong mô hình bệnh thận đái tháo đường trên động vật ^[1], trong khi cơ chế giãn mạch hạ áp trực tiếp thông qua kênh canxi hay giải phóng chất giãn mạch lại được chứng minh rõ ở các hợp chất tự nhiên và dược liệu khác ^[2], ^[3].

Huyết áp cao làm hỏng mạch máu như thế nào?

Tăng huyết áp là bệnh lý đa yếu tố phức tạp, được xác định khi chỉ số huyết áp đạt mức 140/90 mmHg và người bệnh phải dùng thuốc kiểm soát ^[2], ^[3]. Bệnh lý này là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến các biến cố tim mạch nguy hiểm như nhồi máu cơ tim, đột quỵ, suy tim và suy thận ^[3]. Thống kê cho thấy mỗi năm trên thế giới có khoảng 10 triệu ca tử vong liên quan đến tăng huyết áp, đặt ra gánh nặng lớn về sức khỏe và kinh tế ^[2], ^[4].

Cơ chế cốt lõi gây ra tăng huyết áp có liên quan mật thiết đến sự rối loạn chức năng lớp nội mô mạch máu ^[2]. Khi huyết áp tăng cao kéo dài, thành mạch máu trở nên căng cứng bất thường, lâu ngày dẫn đến tình trạng xơ vữa động mạch ^[2]. Sự hình thành các mảng bám làm lòng mạch hẹp lại, khiến dòng máu nuôi cơ tim bị giảm hoặc tắc nghẽn, làm cơ tim thiếu oxy và dưỡng chất, từ đó gây thiếu máu cơ tim, bệnh mạch vành hoặc phì đại cơ tim ^[2].

Để hạ huyết áp, các phương pháp điều trị hiện đại và thảo dược thường nhắm vào mục tiêu làm giãn mạch máu. Một trong những cơ chế quan trọng nhất là điều hòa tín hiệu canxi trong tế bào cơ trơn mạch máu và kích thích lớp nội mô tiết ra oxit nitric (NO) giúp lòng mạch mở rộng ^[2]. Bên cạnh đó, việc tác động lên các kênh kali nhạy cảm với ATP (kênh KATP) cũng giúp kiểm soát nồng độ ion canxi nội bào, từ đó làm giảm sự co thắt của thành động mạch ^[3].

Cây hy thiêm tác động gì lên hệ mạch máu?

Cây hy thiêm (Sigesbeckia orientalis) là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền phương Đông ^[1]. Tuy nhiên, khi xét về tác động lên hệ thống mạch máu trong các nghiên cứu hiện đại, dược liệu này không được ghi nhận như một chất gây giãn mạch hạ áp tức thời, mà nổi bật ở khả năng bảo vệ vi mạch trước các tổn thương do viêm và căng thẳng oxy hóa ^[1].

Cụ thể, trong các bệnh lý chuyển hóa như đái tháo đường, tình trạng đường huyết tăng cao kéo dài sẽ kích hoạt phản ứng viêm và căng thẳng oxy hóa mạnh mẽ ^[1]. Những phản ứng này làm biến đổi cấu trúc các mạch máu nhỏ (vi mạch), đặc biệt là hệ thống vi mạch tại thận, dần dần dẫn đến bệnh thận mạn tính và suy thận giai đoạn cuối ^[1].

Chiết xuất cây hy thiêm được báo cáo là có hoạt tính chống oxy hóa mạnh và khả năng kháng viêm vượt trội ^[1]. Thay vì làm hạ áp lực dòng máu bằng cách chẹn kênh canxi như thuốc huyết áp, hy thiêm can thiệp vào các con đường tín hiệu gây viêm và giảm các dấu ấn tổn thương mạch máu, từ đó giúp phục hồi và bảo vệ thành mạch trong môi trường đường huyết cao ^[1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về hy thiêm và các hoạt chất giãn mạch?

Để hiểu rõ vị trí của cây hy thiêm cũng như cơ chế hạ huyết áp trên thực nghiệm, cần nhìn vào kết quả của từng nghiên cứu cụ thể trên mô hình động vật và mô cô lập.

Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã đánh giá tác dụng của chiết xuất cây hy thiêm (Sigesbeckia orientalis - SOE) trên mô hình chuột mắc bệnh thận đái tháo đường thực nghiệm ^[1]. Các nhà khoa học chia chuột thành 3 nhóm: nhóm đối chứng khỏe mạnh, nhóm chuột bị gây đái tháo đường bằng hoạt chất streptozotocin (STZ), và nhóm chuột đái tháo đường được điều trị bằng chiết xuất hy thiêm ^[1]. Sau thời gian thử nghiệm, thận của chuột được lấy ra để phân tích hình thái học và đánh giá hóa mô miễn dịch ^[1].

Kết quả cho thấy nhóm chuột đái tháo đường không điều trị bị sụt cân rõ rệt, đường huyết tăng cao và tổn thương thận nghiêm trọng như hỏng cầu thận, tổn thương ống thận, xuất hiện vết loét và tăng sinh mô liên kết ^[1]. Nhóm này cũng có mức độ cytokine gây viêm (yếu tố hoại tử khối u) và dấu ấn oxy hóa (8-hydroxyguanosine) tăng vọt, kèm theo sự biến đổi tiêu cực ở các dấu ấn sinh học phản ánh tình trạng vi mạch ^[1]. Ngược lại, ở nhóm chuột được dùng chiết xuất hy thiêm, các rối loạn tại thận đã giảm bớt, tổn thương mạch máu trong môi trường đường huyết cao được cải thiện nhờ khả năng ức chế đường truyền tín hiệu viêm và oxy hóa của dược liệu ^[1]. Tuy nhiên, giới hạn của nghiên cứu này là thực hiện trên chuột bị đái tháo đường thực nghiệm và chỉ đánh giá tổn thương vi mạch thận chứ không đo trực tiếp chỉ số huyết áp động mạch ^[1].

Trong khi đó, cơ chế giãn mạch và hạ huyết áp trực tiếp trên thực nghiệm lại được ghi nhận rõ ở một hợp chất tự nhiên khác là isosteviol (một dẫn xuất diterpene) theo báo cáo tổng quan năm 2019 ^[3]. Trong một nghiên cứu sử dụng các vòng động mạch chủ cô lập từ chuột cống chủng Wistar, hoạt chất isosteviol đã cho thấy khả năng làm giảm sự co mạch và điều hòa huyết áp thông qua việc tác động lên kênh kali nhạy cảm với ATP (KATP) để làm giảm nồng độ ion canxi nội bào ^[3]. Khi các nhà khoa học thêm chất chẹn glibenclamide (chất ức chế kênh KATP) vào môi trường, tác dụng giãn mạch của isosteviol bị giảm đi rõ rệt, chứng minh cơ chế mở kênh kali của hoạt chất này ^[3]. Ngoài ra, isosteviol còn làm giãn sự co mạch do vasopressin gây ra theo cách phụ thuộc vào liều lượng trên cả vòng động mạch còn nguyên hoặc đã loại bỏ lớp nội mô ^[3]. Giới hạn của bằng chứng này là mới dừng lại ở mô hình vòng động mạch chuột cô lập trong phòng thí nghiệm, nhằm định hướng tổng hợp các chất giãn mạch mới ^[3].

Bên cạnh đó, một tổng quan năm 2021 về các bài thuốc cổ truyền trong bệnh tim mạch cũng chỉ ra rằng nhiều thảo dược khác hạ huyết áp thông qua việc điều hòa tín hiệu canxi ^[2]. Chẳng hạn, phần tan trong nước của cây thông quang đằng (Marsdenia tenacissima) được thử nghiệm trên độ căng mạch máu đẳng trường đã cho thấy tác dụng giãn mạch nhờ giảm dòng canxi đi vào tế bào và thúc đẩy nội mô giải phóng oxit nitric (NO) ^[2]. Hay hoạt chất isocubebene từ cây ngũ vị tử (Schisandra chinensis) giúp giảm trương lực mạch máu bằng cách ức chế quá trình phosphoryl hóa chuỗi nhẹ myosin và điều hòa dòng canxi qua kênh thụ thể ^[2].

Lợi ích thực sự và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Từ các dữ liệu khoa học trên, có thể thấy lợi ích nổi bật nhất đã được kiểm chứng của chiết xuất cây hy thiêm là khả năng chống viêm và chống oxy hóa, giúp bảo vệ cấu trúc vi mạch trước sự tàn phá của đường huyết cao ^[1]. Ở người cao tuổi, tăng huyết áp và đái tháo đường thường đi kèm với nhau, cùng gây tổn thương hệ thống mạch máu nhỏ tại thận ^[1]. Do đó, tiềm năng bảo vệ vi mạch của hy thiêm là một hướng đi đáng chú ý trong nghiên cứu y dược ^[1].

Tuy nhiên, giới hạn của bằng chứng hiện tại là rất lớn khi xét đến mục đích hạ huyết áp. Toàn bộ dữ liệu về tác dụng bảo vệ mạch máu của hy thiêm trong trích đoạn nghiên cứu năm 2022 chỉ mới được thực hiện trên mô hình chuột nhắt gây bệnh bằng hóa chất trong phòng thí nghiệm ^[1]. Hoàn toàn chưa có dữ liệu về liều lượng hạ áp, mức giảm huyết áp tâm thu hay tâm trương cụ thể trên người cao tuổi từ cây hy thiêm.

Trong khi đó, các cơ chế gây giãn mạch trực tiếp như mở kênh kali (KATP), chẹn kênh canxi hay tăng tiết oxit nitric lại thuộc về các hợp chất và thảo dược khác như isosteviol, ngũ vị tử hay thông quang đằng ^[2], ^[3]. Việc đánh đồng tác dụng "bảo vệ vi mạch do kháng viêm" của hy thiêm với tác dụng "hạ huyết áp" là chưa có cơ sở khoa học vững chắc.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng hy thiêm trị huyết áp

Hiểu lầm phổ biến nhất ở nhiều người cao tuổi là cho rằng bất kỳ loại thảo dược nào "tốt cho mạch máu" thì đều có thể dùng thay thế thuốc hạ huyết áp. Thực tế, các thuốc tây y thông dụng như thuốc lợi tiểu, thuốc chẹn beta (như propranolol) hay thuốc chẹn kênh canxi (như nifedipine) có cơ chế kiểm soát huyết áp rất mạnh và rõ ràng ^[3]. Dù các thuốc này khi dùng liều cao có thể gây ra tác dụng phụ tiêu cực đến chất lượng sống như lơ mơ, suy giảm trí nhớ, hôn mê hoặc nguy hiểm tính mạng ^[3], người bệnh tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc để chuyển sang uống nước sắc hy thiêm.

Hiểu lầm thứ hai là suy nghĩ "thảo dược tự nhiên uống càng nhiều càng bổ thận, mát mạch". Nghiên cứu năm 2022 sử dụng chiết xuất hy thiêm đã được chuẩn hóa trong điều kiện phòng thí nghiệm để điều trị cho chuột đái tháo đường ^[1]. Việc người dân tự thu hái cây hy thiêm phơi khô, đun nấu thủ công với nồng độ không kiểm soát không đảm bảo mang lại hiệu quả sinh học tương tự, thậm chí có thể gây quá tải cho gan và thận nếu nguồn dược liệu bị nhiễm bẩn hoặc tồn dư hóa chất.

Hiểu lầm thứ ba là nhầm lẫn giữa triệu chứng đau nhức cơ thể và tăng huyết áp. Cây hy thiêm có tính kháng viêm mạnh ^[1], nên khi uống vào có thể giúp người già cảm thấy đỡ đau mỏi, dễ chịu hơn, từ đó ngủ ngon và huyết áp tạm thời ổn định hơn, chứ không phải bản thân cây thuốc làm giãn động mạch chủ để hạ áp trực tiếp.

Ai nên thận trọng khi sử dụng cây hy thiêm?

Người cao tuổi đang điều trị tăng huyết áp bằng các thuốc kê đơn như nhóm lợi tiểu, nhóm chẹn beta hoặc nhóm chẹn kênh canxi cần đặc biệt thận trọng ^[3]. Việc tự ý kết hợp thảo dược với thuốc tây mà không có chỉ định y khoa có thể làm thay đổi dược động học của thuốc, dẫn đến huyết áp dao động thất thường.

Những bệnh nhân đái tháo đường đã có biến chứng tổn thương thận hoặc suy giảm chức năng thận mạn tính không nên tự ý đun nước hy thiêm đặc để uống ^[1]. Dù trên mô hình chuột, chiết xuất hy thiêm giúp giảm tổn thương cầu thận và ống thận ^[1], nhưng trên cơ thể người bệnh suy thận thực tế, việc nạp thêm các dịch chiết thảo dược chưa tinh chế có thể làm thận phải làm việc vất vả hơn để đào thải tạp chất.

Ngoài ra, những người có tiền sử dị ứng với các loài thực vật họ Cúc, người có thể trạng suy nhược nặng, huyết áp thấp hoặc đang mắc các bệnh lý tim mạch cấp tính như thiếu máu cơ tim, nhồi máu cơ tim ^[2] tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc dân gian truyền miệng mà phải tuân thủ phác đồ tại bệnh viện.

Cách áp dụng thực tế và an toàn cho người cao tuổi

Do các nghiên cứu hiện tại chưa xác lập được liều lượng chuẩn của cây hy thiêm để hạ huyết áp trên người, người cao tuổi không nên sử dụng dược liệu này như một giải pháp điều trị tăng huyết áp. Nếu muốn sử dụng hy thiêm trong các bài thuốc y học cổ truyền để hỗ trợ kháng viêm, giảm đau nhức, người bệnh cần đến khám tại các cơ sở y học cổ truyền uy tín để được thầy thuốc bắt mạch, kê đơn với liều lượng, cách sắc nấu và thời gian dùng phù hợp với thể trạng.

Để kiểm soát huyết áp và bảo vệ thành mạch một cách khoa học, người cao tuổi nên tập trung vào các giải pháp nền tảng đã được y học công nhận:

• Tuân thủ tuyệt đối việc dùng thuốc hạ huyết áp hàng ngày theo đúng liều lượng bác sĩ đã kê để giữ huyết áp dưới ngưỡng 140/90 mmHg ^[3]. Nếu gặp tác dụng phụ mệt mỏi, cần báo ngay cho bác sĩ để đổi thuốc hoặc chỉnh liều, không tự ý ngưng thuốc ^[3].
• Kiểm soát tốt đường huyết nếu có mắc kèm bệnh đái tháo đường, bởi đường huyết cao chính là thủ phạm kích hoạt phản ứng viêm và oxy hóa làm hỏng hệ thống vi mạch máu ^[1].
• Duy trì chế độ ăn giảm muối, hạn chế mỡ động vật để ngăn ngừa sự hình thành mảng xơ vữa làm hẹp lòng mạch ^[2], kết hợp uống đủ nước và vận động nhẹ nhàng mỗi ngày.

Nhìn chung, cây hy thiêm có tiềm năng kháng viêm, chống oxy hóa và bảo vệ vi mạch thận trên mô hình động vật đái tháo đường ^[1], nhưng chưa có bằng chứng giúp hạ huyết áp trực tiếp ở người cao tuổi. Người bệnh không nên lấy nước sắc hy thiêm thay thế thuốc điều trị huyết áp chuyên khoa. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tim mạch trước khi muốn dùng thêm bất kỳ loại thảo dược nào để đảm bảo an toàn cho sức khỏe.