Đau nhức khớp ngón chân cái dữ dội về đêm khiến nhiều người bệnh gout tìm kiếm đủ mọi phương thuốc dân gian để mong dứt cơn đau. Gần đây, nhiều người truyền tai nhau việc sắc nước cây nở ngày đất uống hàng ngày như một "thần dược" chữa khỏi căn bệnh này.
Thực tế, các tài liệu khoa học hiện tại không hề ghi nhận cây nở ngày đất có khả năng điều trị đặc hiệu hay chữa khỏi bệnh gout. Thảo dược này chỉ được ghi nhận trong y học dân gian như một chất giảm đau tự nhiên hoặc dùng cho các bệnh lý đường tiết niệu, sỏi thận [1] [2]. Việc tự ý dùng cây này ở liều cao có thể gây tổn thương hệ gen ở mức độ tế bào trên thực nghiệm [2].
Cơ chế tác động của thảo dược và thuốc điều trị gout
Cây nở ngày đất có tên khoa học là Gomphrena celosioides Mart., thuộc họ Dền (Amaranthaceae) [3]. Trong dân gian tại một số nơi, loài cây mọc hoang này được gọi là "perpetua" và thường dùng để trị rối loạn đường tiết niệu, sỏi thận, bệnh ngoài da, nhiễm trùng, hoặc các vấn đề tiêu hóa và hô hấp [2] [3]. Thành phần của cây chứa nhiều hợp chất axit phenolic và flavonoid [2].
Khi đi vào cơ thể động vật thực nghiệm, dịch chiết cồn từ cây nở ngày đất cho thấy tác dụng lợi tiểu và tăng đào thải natri qua nước tiểu [4]. Cơ chế lợi tiểu này phụ thuộc vào các con đường sinh học trong cơ thể bao gồm oxit nitric (NO), prostaglandin và bradykinin, đồng thời làm giảm nồng độ hormone aldosterone trong máu sau 7 ngày dùng [4]. Ngoài ra, một loài cây cùng chi là Gomphrena virgata Mart. (còn gọi là Cangussu-branco) cũng chứa các hợp chất giúp ức chế sự tăng sinh của tế bào lympho (một loại tế bào bạch cầu tham gia phản ứng viêm) [5].
Trong khi đó, việc điều trị cắt cơn gout cấp trong y học hiện đại đòi hỏi cơ chế trúng đích hơn, điển hình là dùng hoạt chất colchicine [6]. Colchicine là alkaloid chính chiết xuất từ cây nghệ tây đồng cỏ có độc (Colchicum autumnale L.), giúp giảm đau nhanh trong cơn gout cấp [6] [7]. Hoạt chất này còn có khả năng ức chế hình thành vi ống, chặn chu kỳ tế bào ở pha G2/M và kích hoạt quá trình tự chết của tế bào [7]. Có thể thấy, tác dụng lợi tiểu hay giảm đau dân gian của cây nở ngày đất hoàn toàn khác biệt với cơ chế của thuốc đặc trị gout.
Nghiên cứu khoa học nói gì về cây nở ngày đất?
Cho đến nay, các nghiên cứu về cây nở ngày đất (Gomphrena celosioides) mới chỉ dừng lại ở mô hình tiền lâm sàng trên động vật và côn trùng, chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh gout.
Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã đánh giá độ an toàn tiền lâm sàng của dịch chiết cồn từ phần trên mặt đất của cây nở ngày đất trên loài gặm nhấm [1]. Trong thử nghiệm độc tính cấp, chuột cống đực và cái chủng Wistar được uống một liều duy nhất 2000 mg/kg dịch chiết [1]. Ở thử nghiệm độc tính bán cấp, chuột nhắt chủng Swiss nhận các mức liều lặp lại là 75, 150 hoặc 300 mg/kg [1]. Kết quả cho thấy liều duy nhất 2000 mg/kg không gây ra dấu hiệu ngộ độc lâm sàng nào, chứng tỏ liều gây chết một nửa số cá thể (LD50) cao hơn mức này [1]. Việc dùng lặp lại cũng không gây tổn thương mô đích, xếp dịch chiết này vào Nhóm 5 theo Hệ thống phân loại hài hòa toàn cầu (nhóm ít độc hoặc không độc) [1].
Tuy nhiên, một nghiên cứu công bố năm 2024 đi sâu vào cấp độ tế bào và di truyền đã phát hiện những rủi ro khi dùng liều cao [2]. Nghiên cứu này thử nghiệm dịch chiết cồn cây nở ngày đất trên ruồi giấm (Drosophila melanogaster) ở các nồng độ 0.96, 1.92, 3.85 và 7.70 mg/mL, đồng thời thử trên chuột nhắt Swiss ở các liều 100, 1000 và 2000 mg/kg [2]. Trên ruồi giấm, nồng độ thấp 0.96 mg/mL giúp ngăn ngừa sự xuất hiện cơ bản của khối u biểu mô và dịch chiết không gây ung thư, nhưng nồng độ cao 7.70 mg/mL lại làm giảm tỷ lệ sống sót của ấu trùng [2]. Trên chuột nhắt, các mức liều không gây tổn thương nhiễm sắc thể, và khi kết hợp với thuốc cyclophosphamide, dịch chiết giúp giảm từ 33.39% đến 63.23% tổn thương bộ gen và giảm 20.00% đến 77.19% tổn thương nhiễm sắc thể [2]. Thế nhưng, khi dùng đơn độc ở mức liều cao nhất là 2000 mg/kg trên chuột nhắt, dịch chiết này lại làm tăng tần suất tổn thương bộ gen (genomic lesions) một cách có ý nghĩa thống kê [2].
Về tác dụng lên hệ bài tiết và huyết áp, một nghiên cứu năm 2017 trên chuột cống đực Wistar đã cho uống dịch chiết cây nở ngày đất ở các liều 30, 100 và 300 mg/kg [4]. Kết quả ghi nhận liều 100 và 300 mg/kg làm tăng đáng kể lượng nước tiểu sau 8 giờ so với nhóm đối chứng, và hiệu quả này duy trì suốt 7 ngày thử nghiệm [4]. Một nghiên cứu khác năm 2018 trên mô hình chuột cống Wistar bị tăng huyết áp do thận cũng thử nghiệm liều cấp tính 30, 100, 300 mg/kg bơm vào tá tràng và liều uống 100 mg/kg mỗi ngày trong 28 ngày (so sánh với nhóm uống nước và nhóm dùng thuốc enalapril 15 mg/kg) [3]. Kết quả cho thấy dịch chiết làm giảm huyết áp động mạch trung bình cấp tính trên chuột thí nghiệm [3].
Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2022 trên loài cây cùng chi là Gomphrena virgata Mart. đã phân tích dịch chiết nước từ rễ cây trên tế bào đơn nhân máu ngoại vi của người (PBMCs) trong ống nghiệm [5]. Ở các nồng độ 250, 500 và 1000 microg/mL, dịch chiết không gây độc tế bào và giúp giảm sự tăng sinh tế bào lympho lần lượt là 26.02%, 48.57% và 50.49% khi so sánh với thuốc kháng viêm dexamethasone [5]. Giới hạn chung của toàn bộ các nghiên cứu trên là đều thực hiện trong phòng thí nghiệm hoặc trên động vật, hoàn toàn không có dữ liệu kiểm chứng hiệu quả hạ axit uric hay cắt cơn đau gout trên cơ thể người.
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược và thuốc trị gout
Hiểu lầm lớn nhất của người bệnh là đánh đồng tác dụng "giảm đau tự nhiên" và "lợi tiểu" của cây nở ngày đất với khả năng chữa khỏi bệnh gout [1] [4]. Khi uống nước sắc thảo dược có tính lợi tiểu, người bệnh đi tiểu nhiều hơn, có thể cảm thấy nhẹ người tạm thời nhưng căn nguyên gây viêm khớp trong cơn gout cấp không được giải quyết triệt để.
Hiểu lầm thứ hai là suy nghĩ "cây cỏ tự nhiên uống càng đặc, càng nhiều càng nhanh khỏi và không có độc". Dữ liệu năm 2024 trên chuột nhắt đã chỉ rõ, dù không gây chết cấp tính, việc nạp liều cao tới 2000 mg/kg dịch chiết cây nở ngày đất vẫn gây ra các tổn thương trên bộ gen của tế bào [2]. Ngay cả ở ấu trùng ruồi giấm, nồng độ dịch chiết cao 7.70 mg/mL cũng làm giảm tỷ lệ sống sót [2].
Ngược lại, nhiều người lại tự ý mua các loại thuốc trị gout hoặc chế phẩm không rõ nguồn gốc về dùng quá liều vì muốn cắt cơn đau tức thì. Trong y văn, thuốc đặc trị gout như colchicine dù đã được sử dụng hơn 2000 năm nhưng là loại thuốc có "cửa sổ điều trị - độc tính" rất hẹp, nghĩa là ranh giới giữa liều có tác dụng và liều gây ngộ độc rất gần nhau, cùng sự khác biệt lớn về khả năng dung nạp giữa từng người [6] [8]. Một đánh giá năm 2007 cảnh báo ngộ độc colchicine (đặc biệt qua đường tiêm tĩnh mạch được dùng từ những năm 1950) nguy hiểm tương đương ngộ độc thạch tín (arsenic) [8]. Các triệu chứng ngộ độc bắt đầu xuất hiện từ 2 đến 5 giờ sau khi dùng liều độc và không hiếm trường hợp dẫn đến tử vong [8]. Đã có những ca tử vong được ghi nhận do tiêm colchicine pha chế, bao gồm cả những người dùng thuốc sai chỉ định để trị đau lưng [8]. Do đó, dù dùng thảo dược hay thuốc tây y, sự thiếu hiểu biết về liều lượng đều đe dọa trực tiếp đến tính mạng.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Nhóm đầu tiên cần tránh tự ý dùng cây nở ngày đất là phụ nữ mang thai, đang cho con bú và trẻ em. Kết quả nghiên cứu năm 2024 cho thấy liều cao dịch chiết cây này làm giảm tỷ lệ sống của ấu trùng trên mô hình thực nghiệm và tăng tần suất tổn thương bộ gen trên chuột, tiềm ẩn rủi ro cho sự phát triển tế bào của thai nhi và trẻ nhỏ [2].
Người đang mắc các bệnh lý về thận, rối loạn điện giải hoặc huyết áp thấp cần đặc biệt cẩn trọng. Nghiên cứu năm 2017 và 2018 chứng minh cây nở ngày đất có tác dụng lợi tiểu, tăng thải natri, làm giảm hormone aldosterone và hạ huyết áp động mạch trên động vật [3] [4]. Việc uống thảo dược này bừa bãi có thể làm rối loạn thể tích tuần hoàn và mất cân bằng điện giải trong cơ thể [4].
Những bệnh nhân đang điều trị tăng huyết áp, suy tim hoặc đang dùng thuốc lợi tiểu tây y không nên uống nước cây nở ngày đất. Tác dụng hiệp đồng giữa thảo dược và thuốc tây có thể làm huyết áp tụt quá mức hoặc gây suy giảm chức năng thận cấp tính. Người có bệnh nền gan, thận hoặc đang dùng thuốc điều trị gout cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ loại lá cây nào.
Áp dụng thực tế thế nào để kiểm soát gout an toàn?
Thay vì tìm kiếm cây nở ngày đất để tự chữa gout, người bệnh cần tuân thủ phác đồ điều trị chuẩn của y học hiện đại khi có cơn đau cấp. Theo tài liệu tổng quan năm 2010, Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) vào năm 2009 đã phê duyệt phác đồ colchicine liều thấp để dự phòng và điều trị cơn gout cấp [6]. Cụ thể, việc dùng phác đồ colchicine liều thấp (tổng liều 1.8 mg dùng trong vòng 1 giờ) ngay khi cơn đau mới khởi phát mang lại hiệu quả giảm đau rõ rệt trong vòng 24 giờ và được cơ thể dung nạp tốt, an toàn hơn nhiều so với cách dùng liều cao truyền thống [6]. Người bệnh tuyệt đối không sử dụng các dạng colchicine tiêm tĩnh mạch do nguy cơ độc tính quá lớn so với lợi ích mang lại [8].
Đối với những người không mắc bệnh gout nhưng muốn sử dụng cây nở ngày đất theo kinh nghiệm dân gian để hỗ trợ lợi tiểu nhẹ, nguyên tắc bất di bất dịch là không dùng liều cao, không sắc đặc và không uống thay nước lọc hàng ngày trong thời gian dài để tránh nguy cơ tổn thương gen [2].
Trong sinh hoạt hàng ngày, người bệnh gout nên duy trì lối sống lành mạnh bằng các biện pháp đã được y học xác lập: uống đủ nước lọc mỗi ngày để hỗ trợ đào thải axit uric tự nhiên, hạn chế thực phẩm giàu đạm nhân purin (như nội tạng động vật, hải sản, thịt đỏ), kiêng rượu bia và duy trì cân nặng hợp lý. Khi khớp có dấu hiệu sưng nóng đỏ đau, hãy đến cơ sở y tế để được bác sĩ kê đơn thuốc đúng liều lượng.
Cây nở ngày đất có một số hoạt tính sinh học như lợi tiểu, giảm đau trong dân gian nhưng hoàn toàn không phải là "khắc tinh" chữa khỏi bệnh gout như lời đồn [1] [4]. Việc lạm dụng thảo dược này ở liều cao có thể dẫn đến tổn thương bộ gen tế bào và làm chậm trễ thời gian vàng điều trị bệnh [2] [6]. Người bệnh gout cần tỉnh táo trước các thông tin truyền miệng, tuân thủ chỉ định thuốc của bác sĩ để kiểm soát cơn đau an toàn và hiệu quả.
