Điền kinh low-carb và mật độ xương: Khoảng trống bằng chứng hiện nay

Mối liên hệ giữa chế độ ăn low-carb và mật độ khoáng xương ở vận động viên điền kinh hiện chưa được chứng minh qua các tài liệu được cung cấp. Các nghiên cứu hiện có chủ yếu tập trung vào loại hình vận động, tải lực cơ học và rối loạn chu chuyển xương, chưa đánh giá tác động trực tiếp của khẩu phần giàu chất béo kéo dài.

Nhiều người tập luyện áp dụng thực đơn ít carbohydrate với kỳ vọng tối ưu hóa năng lượng thi đấu. Tuy nhiên, dữ liệu khoa học về nguy cơ loãng xương hoặc thay đổi dấu ấn sinh học do kiêng tinh bột ở nhóm vận động viên này vẫn còn bỏ ngỏ. Bạn cần phân biệt rõ giữa ảnh hưởng của chế độ dinh dưỡng và tác động của chính hoạt động chạy bộ lên khung xương.

Dấu ấn chu chuyển xương và mật độ xương ở vận động viên

Mật độ khoáng xương và các dấu ấn chu chuyển xương biến đổi rõ rệt tùy theo môn thể thao và mức độ chịu tải cơ học. Những bộ môn tạo tải lực va đập lớn kích thích quá trình tạo xương mạnh mẽ hơn các môn sức bền hoặc ít va chạm [1], [2].

Một nghiên cứu trên 13 vận động viên nam mười môn phối hợp (tập luyện 15,5 giờ mỗi tuần) và 13 người ít vận động cho thấy nhóm vận động viên có mật độ khoáng xương (BMD) toàn thân cao hơn 13,9% [2]. Cụ thể, mật độ xương tại cột sống thắt lưng cao hơn 17%, cổ xương đùi cao hơn 25% và xương quay cao hơn 9% [2]. Nồng độ osteocalcin tăng 59,8%, CTX tăng 41,1% và 1,25-dihydroxyvitamin-D tăng 37,1%, trong khi leptin nền thấp hơn đáng kể (0,94 ± 0,54 so với 5,07 ± 1,1 ng/ml) [2].

Tại Nhật Bản, nghiên cứu trên 40 nữ vận động viên chạy nước rút ưu tú lứa tuổi cuối thanh thiếu niên ghi nhận khối lượng cơ thể và hàm lượng khoáng xương (BMC) tăng sau một năm theo dõi [3]. Ngược lại, các chỉ số TRAP-5b, B-ALP và osteocalcin giảm, phản ánh quá trình chuyển hóa xương chậm dần khi bước vào giai đoạn hoàn thiện thể chất [3].

Khác biệt giữa chạy cự ly dài và các môn thể thao khác

Vận động viên chạy cự ly dài thường có mật độ khoáng xương tương đương hoặc thấp hơn so với các môn đối kháng hay dùng sức mạnh bộc phát [1], [4], [5]. Tải trọng lặp lại liên tục trong chạy bền không tạo ra kích thích tăng mật độ xương đồng đều như các bài tập bộc phát [4], [5].

Khảo sát trên 103 vận động viên sinh viên thuộc ba môn chạy cự ly dài, judo và bơi lội cho thấy vận động viên judo có mật độ khoáng xương toàn thân và chỉ số deoxypyridinoline (Dpd) trong nước tiểu cao hơn rõ rệt (p < 0,001) [1]. Không có sự khác biệt về mật độ xương hay dấu ấn chuyển hóa giữa người chạy cự ly dài và vận động viên bơi lội cùng giới tính [1].

Ở nhóm nam vận động viên kỳ cựu từ 40 đến 64 tuổi (gồm 14 người chạy sức bền, 12 người chạy tốc độ - sức mạnh và 13 người đối chứng), nhóm tốc độ - sức mạnh có BMD và BMC cao hơn hẳn [4]. Giữa nhóm chạy sức bền và nhóm đối chứng không tập luyện, mật độ xương và các dấu ấn osteocalcin hay CTX không có khác biệt mang ý nghĩa thống kê [4]. Trong chạy bền đường dài như marathon, quá trình tiêu xương có thể tăng tạm thời sau vận động trước khi kích thích tạo xương diễn ra, khiến chỉ số NTX trở thành dấu hiệu cảnh báo sớm rạn xương do mỏi [5].

Tác động của tình trạng mất kinh và nội tiết lên xương vận động viên

Mất kinh và suy giảm năng lượng ảnh hưởng tiêu cực đến mật độ xương của nữ vận động viên điền kinh hơn cả tác động từ tải lực cơ học [6], [7]. Thiếu hụt estrogen và các yếu tố tăng trưởng làm suy giảm cấu trúc vi mô của xương [6], [7].

Nghiên cứu trên 21 vận động viên mất kinh, 18 vận động viên kinh nguyệt đều đặn và 18 người đối chứng (12-18 tuổi) chỉ ra nhóm mất kinh có điểm z mật độ xương cột sống và toàn thân thấp hơn hẳn [7]. Nhóm này cũng ghi nhận chỉ số khối cơ thể (BMI), nồng độ IGF-1 và cả hai dấu ấn chu chuyển xương (PINP, NTX) thấp hơn người bình thường dù khối nạc không khác biệt [7].

Một nghiên cứu khác trên 11 vận động viên mất kinh, 15 vận động viên bình thường và 10 đối chứng cho thấy mật độ xương cột sống ở nhóm mất kinh suy giảm rõ rệt (p = 0,0001 so với nhóm bình thường) [6]. Mức chất chuyển hóa nitric oxide (NO) trong nước tiểu 24 giờ ở nhóm mất kinh cũng thấp hơn nhóm đối chứng (p = 0,035), dù khẩu phần ăn có lượng nitrate cao hơn [6].

Ai nên thận trọng với sức khỏe xương khi tập luyện?

Vận động viên điền kinh thuộc các nhóm đối tượng dưới đây cần đặc biệt chú ý đến tình trạng xương:

  • Nữ vận động viên có hiện tượng trễ kinh, mất kinh kéo dài hoặc kinh nguyệt không đều [6], [7].
  • Vận động viên chạy cự ly dài tập luyện với khối lượng lớn, thời gian phục hồi ngắn [1], [5].
  • Người tập luyện có chỉ số khối cơ thể (BMI) thấp hoặc có dấu hiệu thiếu hụt năng lượng khả dụng [7].
  • Vận động viên trẻ tuổi đang trong giai đoạn phát triển khung xương cần theo dõi sự tích lũy khoáng chất [3].

Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện có

Các tài liệu nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp lời giải cho nhiều câu hỏi quan trọng về dinh dưỡng:

  • Chế độ ăn low-carb hoặc ketogenic ảnh hưởng cụ thể như thế nào đến tốc độ tiêu xương ở vận động viên điền kinh.
  • Tác động dài hạn của việc ăn nhiều chất béo đến các dấu ấn chu chuyển xương như osteocalcin, CTX hay PINP ở người chạy bộ.
  • Mức carbohydrate tối thiểu cần thiết để duy trì chu kỳ kinh nguyệt và mật độ khoáng xương ổn định khi tập luyện cường độ cao.

Lời khuyên áp dụng thực tế cho vận động viên

Vận động viên điền kinh không nên tự ý cắt giảm mạnh carbohydrate khi đang thực hiện các giáo án chạy cự ly dài hoặc tập luyện cường độ cao. Việc thiếu hụt năng lượng kết hợp với khối lượng chạy lớn dễ gây rối loạn nội tiết, đặc biệt là mất kinh ở nữ giới, dẫn tới suy giảm mật độ xương [6], [7]. Bạn nên bổ sung các bài tập sức mạnh, cử tạ hoặc bài tập mang tải trọng vào lịch tuần nhằm tạo kích thích cơ học giúp tăng mật độ khoáng xương [4], [2]. Khi có biểu hiện đau xương kéo dài hoặc rối loạn chu kỳ kinh nguyệt, hãy thăm khám y tế để đo mật độ xương (DEXA) và kiểm tra các dấu ấn chuyển hóa kịp thời [3], [5].

Duy trì sức khỏe xương đòi hỏi sự cân bằng giữa tải lực tập luyện và nguồn năng lượng sẵn có. Vận động viên cần thận trọng trước các trào lưu ăn kiêng cực đoan chưa có bằng chứng đầy đủ để bảo vệ hệ vận động lâu dài.