Nhiều thai phụ chuộng chế độ ăn Địa Trung Hải nhằm giảm biến chứng thai kỳ nhưng lại muốn kiêng thịt và cá. Việc ghép lối ăn Địa Trung Hải vào chế độ ăn chay tạo ra lợi thế lớn về chất xơ nhưng lại gây thiếu hụt nghiêm trọng một số chất vi lượng.

Dữ liệu từ mô hình dinh dưỡng và các hướng dẫn lâm sàng khẳng định: mẹ bầu ăn chay kiểu này bắt buộc phải theo dõi và bổ sung các vi chất then chốt gồm vitamin B12, choline, omega-3 và vitamin D [1, 3, 5]. Thiếu hụt kéo dài gây nguy cơ trực tiếp đến sự phát triển của thai nhi [2, 7].

Vì sao chế độ ăn Địa Trung Hải không thịt cá bị hụt chất?

Chế độ Địa Trung Hải truyền thống cung cấp nhiều chất béo chưa bão hòa, magiê, folate và chất chống oxy hóa rất tốt cho thai kỳ [1, 5]. Tuy nhiên, phần lớn nguồn omega-3 chuỗi dài (DHA) và kẽm sinh học cao trong chế độ này đến từ cá biển và hải sản [1, 7].

Khi loại bỏ hoàn toàn thịt và hải sản, khẩu phần mẹ bầu sẽ tụt giảm nghiêm trọng khả dụng sinh học của các chất vi lượng [1]. Nghiên cứu mô hình hóa khẩu phần cho thấy các dạng ăn chay (thuần chay, chay có trứng, chay có sữa) nếu không có viên bổ sung đều không đáp ứng đủ vitamin D, sắt, vitamin E, natri và choline [2].

Vitamin B12: Ưu tiên hàng đầu cho hệ thần kinh

Vitamin B12 hầu như vắng mặt trong thực phẩm thực vật tự nhiên [1, 7]. Thiếu B12 sau thời gian dài ăn chay không bổ sung sẽ dẫn đến tổn thương thần kinh nặng nề, lâu dài ở trẻ sơ sinh và gây bệnh lý huyết học cho mẹ [6, 7].

Các khuyến cáo quốc tế chỉ rõ mẹ bầu ăn thực vật phải dùng thực phẩm tăng cường B12 hoặc viên uống bổ sung [1, 6]. Mẹ bầu cần xét nghiệm nồng độ chất này từ giai đoạn sớm thai kỳ để bù liều thích hợp [3].

Choline và Vitamin D: Khoảng trống từ viên vi chất tổng hợp

Phân tích mô hình hóa của Hướng dẫn Chế độ ăn uống Hoa Kỳ (DGA) cho thấy một nghịch lý: ngay cả khi thêm viên bổ sung thai kỳ tổng hợp, khẩu phần ăn chay vẫn dưới 100% nhu cầu khuyến nghị về choline và vitamin D [2].

Thai phụ cần đạt 450 mg choline mỗi ngày để hỗ trợ phát triển não bộ thai nhi [4]. Đồng thời, mức khuyến nghị cho vitamin D là 600 UI/ngày nhằm duy trì sự phát triển xương bình thường [4]. Mẹ bầu cần kiểm tra thành phần viên uống vì nhiều loại viên prenatal không cung cấp đủ hai dưỡng chất này [2].

Omega-3 (DHA): Nhu cầu tối thiểu 200 mg/ngày

Axit béo omega-3, đặc biệt là DHA, giữ vai trò cấu trúc quan trọng cho não bộ và võng mạc thai nhi [2, 5]. Khuyến cáo dinh dưỡng chỉ định phụ nữ mang thai cần bổ sung lượng DHA chuỗi dài ít nhất 200 mg mỗi ngày [5].

Nguồn cung DHA chính trong thực đơn Địa Trung Hải là cá biển béo (như cá thu, cá trích, cá mòi) [5]. Khi mẹ bầu không ăn cá, việc tìm nguồn bổ sung thay thế là bắt buộc để tránh thiếu hụt dưỡng chất béo thiết yếu này [2, 5].

Sắt, kẽm và protein: Điều chỉnh khẩu phần thực vật

Mọi phụ nữ mang thai đều được khuyến nghị dùng sắt để phòng ngừa thiếu máu và 600 mcg axit folic/ngày để ngừa khuyết tật ống thần kinh [1, 4]. Ngoài ra, nhu cầu canxi thai kỳ là 1000 mg/ngày; người nạp dưới 500 mg/ngày qua thức ăn cần uống bổ sung thêm [4].

Về chất đạm, thai phụ ăn chay được khuyên tăng lượng nạp khoảng 20% (đạt 1,1 g/kg thể trọng/ngày) hoặc bổ sung thêm tới 25 g/ngày [1, 4]. Năng lượng cũng cần bổ sung thêm: tăng 340 kcal/ngày trong tam cá nguyệt thứ hai và 452 kcal/ngày trong tam cá nguyệt thứ ba (hoặc 260 kcal và 500 kcal theo chuẩn châu Âu) [4]. Kẽm cũng là khoáng chất cần được tính toán kỹ do khả dụng sinh học thấp trong thực vật [1, 2].

Điều chưa biết từ các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu được xem xét khẳng định nhu cầu DHA tối thiểu 200 mg/ngày nhưng chưa cung cấp dữ liệu thử nghiệm so sánh trực tiếp hiệu quả của omega-3 từ vi tảo so với dầu cá trên thai phụ ăn thực vật [5].

Ngoài ra, mức độ hấp thu thực tế của kẽm và choline từ các nguồn thực vật tăng cường trong bữa ăn Địa Trung Hải biến tấu vẫn chưa được định lượng chi tiết trong các thử nghiệm lâm sàng đối chứng lớn [2, 3].

Ai nên thận trọng?

Phụ nữ ăn thuần chay lâu năm trước khi mang thai có nguy cơ cạn kiệt dự trữ vitamin B12 và sắt cao nhất [6, 7]. Nhóm này cần can thiệp y tế sớm, không tự ý cân đối bữa ăn chỉ bằng rau củ thô [6, 7].

Thai phụ mắc đái tháo đường thai kỳ hoặc thiếu máu từ trước phải có sự giám sát của bác sĩ chuyên khoa [5, 6]. Việc tự ý áp dụng chế độ ăn kiêng mà thiếu xét nghiệm máu định kỳ có thể gây tổn hại cho sự tăng trưởng của thai nhi [2, 6].

Cách áp dụng an toàn trong thực tế

Mẹ bầu ăn chay theo hướng Địa Trung Hải nên tập trung vào các nhóm thực phẩm giàu dinh dưỡng: rau lá xanh đậm, các loại đậu, hạt, quả khô và sản phẩm từ thực vật tăng cường vi chất [6]. Nếu ăn chế độ có sữa hoặc trứng (ovo-lacto), việc đáp ứng dưỡng chất sẽ thuận lợi hơn thuần chay [3, 7].

Tuy nhiên, chế độ ăn đơn thuần không thể thay thế việc dùng vi chất [2, 3]. Bắt buộc phải uống bổ sung sắt, axit folic, vitamin B12, DHA và kiểm tra hàm lượng choline, vitamin D trong sản phẩm prenatal đang dùng [1, 3, 4, 7]. Mọi điều chỉnh liều lượng cần thông qua ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng [2, 7].