Uống nhiều cam thảo có làm giảm testosterone nam giới?

Cam thảo từ lâu đã là một vị thảo mộc quen thuộc trong đời sống hàng ngày của người Việt, xuất hiện phổ biến từ các thang thuốc Đông y cho đến những tách trà thanh nhiệt ngày hè. Với vị ngọt thanh tự nhiên và hương thơm dễ chịu, nhiều người có thói quen hãm cam thảo uống thay nước lọc suốt cả ngày để làm mát cơ thể, giải độc và dịu cổ họng. Tuy nhiên, thời gian gần đây, không ít nam giới truyền tai nhau nỗi lo ngại rằng việc sử dụng loại thảo dược này thường xuyên có thể làm suy giảm nồng độ nội tiết tố nam, ảnh hưởng trực tiếp đến phong độ và bản lĩnh phái mạnh.

Thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy các chiết xuất từ cam thảo có tác động sinh học làm hạ mức nội tiết tố androgen, trong đó có testosterone ^[1]. Mặc dù cam thảo mang lại nhiều lợi ích thanh nhiệt khi sử dụng đúng liều lượng, việc tiêu thụ thảo dược này một cách tùy tiện, thiếu kiểm soát có thể gây ra những xáo trộn nhất định đến hệ thống nội tiết sinh dục.

Cam thảo có thực sự làm giảm testosterone?

Để trả lời trực diện cho câu hỏi này, các tài liệu y học ghi nhận rằng các loài thuộc chi cam thảo (Glycyrrhiza spp.) thực sự có khả năng làm giảm nồng độ testosterone trong cơ thể ^[1]. Tác dụng làm hạ androgen của cam thảo đã được chứng minh qua các nghiên cứu thực nghiệm trong phòng thí nghiệm cũng như một số thử nghiệm lâm sàng ^[1].

Khi hoạt chất trong cam thảo đi vào cơ thể, chúng tác động trực tiếp lên quá trình chuyển hóa và tổng hợp hormone sinh dục. Cụ thể, các nghiên cứu đã ghi nhận sự suy giảm đáng kể của cả testosterone toàn phần lẫn testosterone tự do sau khi sử dụng chiết xuất từ loài thảo dược này ^[1]. Điều này cho thấy mối băn khoên của nam giới về nguy cơ sụt giảm hormone khi dùng nhiều cam thảo là hoàn toàn có cơ sở khoa học, chứ không đơn thuần chỉ là lời đồn thổi truyền miệng.

Tuy nhiên, mức độ sụt giảm hormone và mức độ ảnh hưởng đến khả năng sinh lý thực tế còn phụ thuộc rất lớn vào liều lượng đưa vào cơ thể, thời gian sử dụng liên tục và cơ địa của từng người. Việc thỉnh thoảng nhấp vài ngụm trà có một lát cam thảo mỏng thường không gây tác động tiêu cực ngay lập tức, nhưng việc lạm dụng với liều cao mỗi ngày lại là một câu chuyện hoàn toàn khác.

Cơ chế tác động lên hormone và các enzyme tổng hợp

Để hiểu tại sao cam thảo lại có thể làm giảm testosterone, chúng ta cần tìm hiểu chu trình chuyển hóa hormone sinh dục trong cơ thể. Quá trình sinh tổng hợp testosterone diễn ra chủ yếu tại các tế bào chuyên biệt ở tinh hoàn dưới sự điều phối của trục hạ đồi - tuyến yên, thông qua một chuỗi các phản ứng sinh hóa với sự xúc tác của nhiều enzyme quan trọng.

Trong điều kiện sinh lý bình thường, các enzyme như 3-beta-hydroxysteroid-dehydrogenase và 17-alpha-hydroxylase đóng vai trò thiết yếu trong việc biến đổi các tiền chất như progesterone và pregnenolone thành testosterone hoàn chỉnh ^[2]. Nếu các enzyme này bị suy giảm hoạt tính hoặc bị cản trở, sản lượng testosterone nội sinh sẽ sụt giảm rõ rệt ^[2]. Một enzyme quan trọng khác là 17-beta-hydroxysteroid dehydrogenase cũng tham gia trực tiếp vào bước cuối của chuỗi tổng hợp testosterone, và bất kỳ sự ức chế nào nhắm vào enzyme này đều có thể làm sụt giảm nồng độ testosterone trong huyết tương và dẫn đến các rối loạn chức năng tình dục ^[3].

Đối với cam thảo, các nhà khoa học đã phát hiện ra một cơ chế chuyển hóa đặc biệt tác động lên trục hormone sinh dục. Nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra rằng các hợp chất trong cam thảo kích thích mạnh mẽ quá trình aromat hóa, tức là quá trình thúc đẩy chuyển đổi testosterone thành dạng hormone nữ 17-beta estradiol ^[1]. Khi hiện tượng aromat hóa này gia tăng, lượng testosterone tự do và testosterone toàn phần sẽ bị chuyển hóa nhanh chóng thành estradiol, dẫn đến việc mức testosterone bị kéo tụt xuống trong khi nồng độ estradiol lại tăng cao ^[1].

Cơ chế này giải thích vì sao cam thảo có khả năng làm hạ androgen một cách rõ rệt. Đáng chú ý, các nghiên cứu ghi nhận rằng tác động biến đổi hormone này diễn ra tại mô đích mà không làm thay đổi nồng độ các hormone hướng sinh dục của tuyến yên như hormone kích thích nang trứng (FSH) hay hormone hoàng thể hóa (LH) ^[1].

Khoa học nói gì: Dữ liệu từ các nghiên cứu thực nghiệm

Tác động hạ hormone sinh dục nam của cam thảo đã được làm sáng tỏ thông qua một số công trình nghiên cứu chuyên sâu về dược liệu học và nội tiết học. Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2014 đã phân tích bằng chứng thực nghiệm về tác dụng làm giảm androgen của chi cam thảo (Glycyrrhiza spp.) trên động vật và người ^[1].

Trong nghiên cứu thực nghiệm trên động vật, các nhà khoa học đã sử dụng loài cam thảo Glycyrrhiza uralensis để khảo sát nồng độ hormone trên chuột cống cái ^[1]. Kết quả cho thấy chiết xuất cam thảo đã làm giảm đáng kể cả testosterone tự do và testosterone toàn phần, đồng thời làm tăng nồng độ oestradiol ở những cá thể chuột được làm vô sinh do dùng androgen ^[1]. Đáng chú ý, ở những cá thể chuột đã bị cắt bỏ buồng trứng, cam thảo lại không gây ra sự thay đổi hormone nào ^[1]. Từ kết quả này, các tác giả kết luận rằng tác động nội tiết của cam thảo xảy ra chủ yếu tại buồng trứng thông qua việc tăng cường quá trình aromat hóa chuyển đổi testosterone thành 17-beta oestradiol ^[1].

Bên cạnh đó, các nhà nghiên cứu cũng quan sát thấy nồng độ oestradiol tăng lên một cách có ý nghĩa thống kê, trong khi không ghi nhận bất kỳ sự thay đổi nào đối với nồng độ FSH hoặc LH ở cả chuột được xử lý androgen lẫn chuột đã cắt bỏ buồng trứng ^[1]. Những phát hiện trong phòng thí nghiệm này đã củng cố kết quả từ hai thử nghiệm lâm sàng thực hiện trên người với loài cam thảo Glycyrrhiza glabra, bao gồm một thử nghiệm trên phụ nữ khỏe mạnh và một thử nghiệm trên phụ nữ mắc hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) ^[1].

Mặc dù các dữ liệu lâm sàng nói trên tập trung khảo sát ở đối tượng phụ nữ nhằm ứng dụng đặc tính hạ androgen của cam thảo để hỗ trợ điều trị tình trạng thừa hormone nam trong hội chứng buồng trứng đa nang, cơ chế kích hoạt aromat hóa và can thiệp tổng hợp steroid của cam thảo chính là minh chứng sinh học rõ ràng cho thấy thảo dược này có xu hướng ức chế nồng độ testosterone tự nhiên ^[1].

Ý nghĩa thực tế và những giới hạn của bằng chứng hiện có

Việc nhìn nhận các kết quả nghiên cứu khoa học cần đi đôi với sự tỉnh táo và khách quan. Dù các bằng chứng đã chỉ ra rằng cam thảo có khả năng làm giảm testosterone thông qua việc gia tăng chuyển đổi sang dạng oestradiol, phần lớn các dữ liệu thực nghiệm chi tiết và đối chứng chặt chẽ hiện nay vẫn được tiến hành chủ yếu trên mô hình động vật hoặc trên các đối tượng nữ giới có tình trạng cường androgen ^[1].

Đối với nam giới khỏe mạnh, số lượng các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với quy mô lớn, theo dõi dài hạn để đo lường chính xác liều lượng gây suy giảm chức năng sinh dục nam của cam thảo vẫn còn nhiều khoảng trống. Sự đáp ứng nội tiết tố của cơ thể người đàn ông có thể có những điểm khác biệt nhất định so với mô hình động vật do các cơ chế tự điều hòa phức tạp của trục dưới đồi - tuyến yên - tinh hoàn.

Do đó, người tiêu dùng không nên quá hoang mang cực đoan rằng hễ uống một ngụm nước sâm hay trà thảo mộc có chứa cam thảo là sẽ bị "nữ hóa" hay mất đi bản lĩnh đàn ông. Tuy nhiên, bằng chứng về khả năng hạ androgen của chiết xuất cam thảo là có thật ^[1], và đây là lời cảnh báo khoa học nghiêm túc đối với những ai đang có thói quen tiêu thụ thảo dược này với số lượng lớn trong thời gian dài.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng cam thảo

Hiểu lầm lớn nhất của rất nhiều người hiện nay là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, uống càng nhiều càng bổ". Cam thảo có vị ngọt dịu và tính mát nên thường bị xem như một loại nước giải khát thông thường có thể uống thay nước lọc quanh năm. Đây là cách tiếp cận sai lầm, bởi bất kỳ dược liệu nào có hoạt tính sinh học mạnh đều có thể gây ra tác dụng phụ khi dùng quá ngưỡng.

Hiểu lầm thứ hai là cho rằng cam thảo chỉ tác động lên hệ tiêu hóa và hô hấp chứ không ảnh hưởng đến cơ quan sinh sản hay nội tiết. Các nghiên cứu đã bác bỏ quan niệm này khi chứng minh cam thảo can thiệp vào quá trình chuyển hóa hormone sinh dục, làm hạ testosterone tự do và testosterone toàn phần ^[1].

Một ngộ nhận khác là nghĩ rằng việc giảm testosterone chỉ xảy ra ở người cao tuổi do quá trình lão hóa tự nhiên làm giảm các enzyme sản xuất nội tiết tố ^[2]. Trên thực tế, ngay cả ở nam giới trẻ tuổi, các yếu tố ngoại sinh từ thuốc men hay thảo dược ức chế sinh tổng hợp hormone sinh dục đều có thể can thiệp làm suy giảm nồng độ testosterone huyết thanh ^[3].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Dựa trên các đặc tính dược lý và ảnh hưởng lên hormone sinh dục, một số nhóm đối tượng nam giới cần hết sức cẩn trọng và nên hạn chế tối đa việc sử dụng cam thảo đậm đặc hoặc kéo dài:

• Nam giới đang gặp tình trạng suy giảm ham muốn hoặc rối loạn cương dương: Những người đang có dấu hiệu suy giảm chức năng sinh lý hoặc có kết quả xét nghiệm testosterone thấp không nên dùng cam thảo thường xuyên, vì nguy cơ làm hạ thêm lượng testosterone tự do có thể khiến các triệu chứng lâm sàng trở nên trầm trọng hơn ^[1].
• Nam giới trong độ tuổi sinh sản đang mong muốn có con: Quá trình sinh tinh phụ thuộc rất lớn vào sự ổn định của nồng độ testosterone nội sinh. Việc tiêu thụ các chất có xu hướng làm suy giảm hormone này có thể gián tiếp tác động bất lợi đến chất lượng và số lượng tinh trùng.
• Người có bệnh lý về huyết áp và tim mạch: Ngoài tác động lên hormone sinh dục, các hoạt chất trong cam thảo còn nổi tiếng với khả năng giữ nước, giữ muối và gây tăng huyết áp nếu lạm dụng. Do đó, người bệnh tim mạch cần tuyệt đối tuân thủ chỉ định của nhân viên y tế.
• Người đang điều trị các bệnh mạn tính bằng thuốc: Cam thảo có thể tương tác với nhiều loại thuốc chuyển hóa qua gan hoặc các liệu pháp điều trị nội tiết khác, vì vậy cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng.

Hướng dẫn sử dụng cam thảo đúng cách và an toàn

Để tận dụng những lợi ích thanh nhiệt, giải độc của cam thảo mà không gây ảnh hưởng tiêu cực đến nồng độ testosterone và sức khỏe tổng thể, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc sử dụng an toàn sau:

• Dùng đúng liều lượng: Trong các bài thuốc hoặc trà thảo mộc, cam thảo thường chỉ đóng vai trò là vị thuốc dẫn ("sứ") để điều hòa vị thuốc. Liều dùng thông thường chỉ nên giới hạn ở mức vài lát mỏng (khoảng 2 đến 4 gam mỗi ngày) và không nên dùng đơn độc một vị cam thảo với nồng độ đậm đặc.
• Không uống liên tục kéo dài: Chỉ nên dùng trà cam thảo từng đợt ngắn, ví dụ từ 3 đến 5 ngày trong những đợt cảm nóng hoặc viêm họng nhẹ, sau đó ngưng lại. Tránh tuyệt đối thói quen đun cam thảo uống thay nước lọc liên tục từ tuần này sang tháng khác.
• Cách kết hợp hợp lý: Nên phối hợp cam thảo cùng các vị thảo mộc thanh nhẹ khác theo đúng công thức y học cổ truyền, không nên tự ý tăng lượng cam thảo chỉ để tạo vị ngọt đậm cho nước uống.
• Lắng nghe cơ thể: Nếu nhận thấy các dấu hiệu mệt mỏi bất thường, giảm ham muốn tình dục hoặc các rối loạn thể chất khác trong thời gian dùng thảo dược, cần ngưng sử dụng ngay lập tức và đến các cơ sở y tế để được thăm khám.

Cam thảo là một vị thuốc quý với nhiều công dụng hữu ích cho sức khỏe nếu được sử dụng đúng cách, đúng liều và đúng đối tượng. Tuy nhiên, nam giới không nên chủ quan trước những tác động sinh học của thảo dược này đối với hệ nội tiết sinh dục, đặc biệt là nguy cơ làm hạ testosterone khi dùng quá liều ^[1]. Hãy luôn duy trì một lối sống lành mạnh, chế độ dinh dưỡng cân bằng và chủ động tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi đưa bất kỳ loại thảo dược nào vào thói quen hàng ngày.