Gan nhiễm mỡ và tăng men gan đang trở thành mối bận tâm của rất nhiều người hiện nay, đặc biệt là những người thường xuyên sử dụng rượu bia hoặc có chế độ ăn nhiều chất béo, nhiều đường. Trong hành trình tìm kiếm các giải pháp tự nhiên nhằm hỗ trợ chức năng gan, củ niễng (Zizania latifolia) – một loại thủy sinh quen thuộc trong ẩm thực Á Đông – đã lọt vào tầm ngắm của các nhà nghiên cứu y học hiện đại.

Các bằng chứng khoa học thực nghiệm gần đây cho thấy chiết xuất từ củ niễng có khả năng bảo vệ tế bào gan rõ rệt thông qua việc hạ men gan, ức chế tích tụ mỡ và giảm thiểu căng thẳng oxy hóa [1], [2]. Tuy nhiên, tác dụng này chủ yếu được ghi nhận từ các dạng chiết xuất xử lý bằng enzyme chuyên sâu và chưa thể đồng nhất với việc tiêu thụ thực phẩm thông thường.

Nỗi lo mang tên suy giảm chức năng gan trong nhịp sống hiện đại

Trong đời sống thường nhật, gan luôn phải làm việc liên tục để xử lý và chuyển hóa các chất dung nạp vào cơ thể. Tuy nhiên, thói quen ăn uống thừa năng lượng, tiêu thụ đồ uống có cồn không kiểm soát cùng lối sống lười vận động đã đẩy cơ quan này vào tình trạng quá tải. Tình trạng chất béo lắng đọng bất thường trong tế bào gan dẫn đến bệnh gan nhiễm mỡ, có thể xuất phát từ chuyển hóa thức ăn hoặc do độc tính trực tiếp từ rượu bia [2], [3].

Khi các tế bào gan bị tổn hại và màng tế bào suy yếu, các enzyme nội bào như alanine aminotransferase (ALT) hay aspartate aminotransferase (AST) sẽ thoát ra ngoài, đi vào dòng máu làm tăng nồng độ men gan [1], [2]. Đây là dấu hiệu cảnh báo tình trạng viêm hoặc hoại tử tế bào gan đang diễn ra âm thầm. Nếu không có biện pháp can thiệp sớm nhằm thay đổi chế độ dinh dưỡng và kiểm soát căng thẳng oxy hóa, nguy cơ viêm gan tiến triển hay biến chứng xơ gan là điều khó tránh khỏi.

Chính vì lý do này, việc khám phá các hoạt chất tự nhiên có khả năng giảm nhẹ tải lượng mỡ và kích hoạt cơ chế tự bảo vệ của tế bào gan đang thu hút sự chú ý của giới khoa học. Củ niễng, vốn được biết đến trong y học cổ truyền và ẩm thực bản địa, gần đây đã được phân tích bằng nhiều kỹ thuật hiện đại nhằm làm rõ tiềm năng sinh học này.

Cơ chế sinh học: Củ niễng bảo vệ gan theo cách nào?

Để hiểu cách thức chiết xuất củ niễng bảo vệ tế bào gan, các nhà nghiên cứu đã tập trung vào hai con đường chuyển hóa then chốt: chuyển hóa lipid và phản ứng chống oxy hóa tế bào [1], [2]. Khi gan phải tiếp nhận quá nhiều acid béo tự do hoặc cồn, quá trình sinh tổng hợp chất béo mới diễn ra mạnh mẽ đồng thời sinh ra các gốc tự do gây hại [1], [2].

Đầu tiên, chiết xuất củ niễng xử lý bằng enzyme giàu hoạt chất tricin (ETZL) có khả năng kích hoạt con đường adenosine monophosphate-activated protein kinase (AMPK) [1]. Việc kích hoạt trục truyền tín hiệu AMPK sẽ điều hòa hoạt động của acetyl-CoA carboxylase (ACC) và thụ thể PPARalpha, đồng thời ức chế chuỗi tín hiệu SREBP/FAS [1]. Kết quả của chuỗi phản ứng này là ngăn chặn sự hình thành mỡ mới (de novo adipogenesis) và đẩy mạnh quá trình oxy hóa phân giải acid béo [1]. Nhờ đó, lượng lipid ứ đọng bên trong các tế bào gan được hạ thấp đáng kể [1].

Song song với việc quản lý mỡ thừa, chiết xuất củ niễng còn can thiệp sâu vào mạng lưới phòng thủ chống gốc tự do thông qua yếu tố phiên mã Nrf2 [1], [2]. Khi Nrf2 được hoạt hóa và di chuyển vào nhân tế bào, nó kích hoạt sự biểu hiện của các enzyme chống oxy hóa quan trọng như heme oxygenase-1 (HO-1), NAD(P)H:quinone oxidoreductase 1 (NQO1) và glutamate-cysteine ligase catalytic subunit (GCLC) [2]. Mạng lưới này dọn dẹp các phân tử oxy hóa hoạt tính (ROS), bảo toàn lượng chất chống oxy hóa nội sinh GSH, qua đó giữ vững cấu trúc màng tế bào gan [2].

Nghiên cứu thực nghiệm: Hiệu quả trên mô hình gan nhiễm mỡ do chế độ ăn

Bằng chứng đầu tiên khẳng định năng lực điều hòa mỡ của củ niễng được công bố trong một nghiên cứu năm 2023 [1]. Nghiên cứu này đánh giá tác động của chiết xuất củ niễng giàu tricin (ETZL) trên cả mô hình tế bào HepG2 được kích thích tích tụ mỡ bằng acid béo tự do và mô hình động vật thí nghiệm bị gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) do chế độ ăn giàu chất béo kết hợp hàm lượng fructose cao (HFD/F) [1].

Kết quả trên động vật cho thấy, nhóm được can thiệp bằng chiết xuất ETZL có mức tăng cân và khối lượng mô mỡ thấp hơn hẳn so với nhóm đối chứng dùng thức ăn giàu béo [1]. Quan trọng hơn, nồng độ các men gan tổn thương gồm AST và ALT trong huyết thanh giảm rõ rệt, chứng tỏ các tổn thương tế bào gan đã được thuyên giảm [1]. Phân tích mô học và nồng độ lipid mô xác nhận lượng mỡ thừa tích trữ trong gan giảm sâu nhờ kích hoạt con đường AMPK và Nrf2 [1].

Thêm vào đó, một nghiên cứu khác công bố năm 2020 đã tiếp cận theo góc độ vi sinh vật đường ruột khi sử dụng củ niễng trên chuột bị gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa (MAFLD) do chế độ ăn giàu chất béo [3]. Các nhà khoa học phát hiện chế độ ăn nhiều mỡ làm biến đổi 117 đơn vị phân loại hoạt động (OTUs) của hệ khuẩn chí đường ruột, gây mất cân bằng hệ vi sinh [3].

Khi được bổ sung củ niễng, có tới 90 OTUs trong số này đã được khôi phục trở lại cấu hình tương tự như nhóm chuột ăn chế độ chuẩn [3]. Đi kèm với sự thay đổi hệ vi sinh vật là việc giảm trọng lượng cơ thể, giảm tình trạng nhiễm mỡ ở gan, cải thiện mức độ kháng insulin và giảm phản ứng viêm mức độ thấp [3]. Dữ liệu này mở ra góc nhìn cho thấy củ niễng không chỉ tác động trực tiếp lên gan mà còn can thiệp tích cực qua trục ruột - gan [3].

Tác động bảo vệ tế bào gan trước tổn thương cấp tính do rượu

Không chỉ có giá trị trên mô hình ăn uống thừa mỡ, chiết xuất củ niễng còn thể hiện khả năng ứng phó với tổn thương gan cấp tính do rượu bia [2]. Trong một thử nghiệm công bố năm 2021, mô hình ngộ độc rượu cấp kiểu uống say dồn dập (binge drinking) đã được thiết lập trên chuột bằng cách cho uống ethanol liều 5 g/kg chia làm ba lần, mỗi lần cách nhau 12 giờ [2]. Đây là trạng thái gây ngộ độc tế bào cấp và gây bùng phát căng thẳng oxy hóa nghiêm trọng [2].

Chuột được uống chiết xuất củ niễng xử lý bằng enzyme (ETZL) trước khi dùng rượu ghi nhận nồng độ men gan ALT, AST và chỉ số ALP trong huyết thanh giảm đáng kể so với nhóm chỉ uống rượu [2]. Nồng độ triglyceride (TG) toàn phần và chỉ số peroxy hóa lipid (MDA) trong mô gan cũng không bị tăng vọt [2]. Đồng thời, chiết xuất còn bảo toàn được lượng chất chống oxy hóa nội sinh GSH vốn thường bị cạn kiệt nhanh chóng khi gan chuyển hóa cồn [2].

Quan sát trên mô bệnh học của gan cho thấy số lượng giọt mỡ li ti phân bố trong nhu mô gan của nhóm dùng ETZL giảm đi rất rõ ràng [2]. Trên thử nghiệm nuôi cấy tế bào gan HepG2, ETZL phát huy khả năng dọn dẹp gốc tự do mạnh mẽ, ngăn ngừa tình trạng chết tế bào và ức chế sự sinh sôi của các gốc oxy hóa gây độc do hợp chất t-BHP tạo ra [2]. Toàn bộ dữ liệu này khẳng định chiết xuất ETZL tạo nên một lá chắn sinh học giúp giảm thiểu nguy cơ hoại tử tế bào do bia rượu gây nên [2].

Bằng chứng lâm sàng ở người: Tín hiệu tích cực ban đầu

Nhằm xác thực các hiệu quả trên mô hình động vật, một nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên có kiểm chứng bằng giả dược đã được công bố vào năm 2024 trên người [4]. Thử nghiệm được thực hiện trên các nam giới trưởng thành khỏe mạnh tại Hàn Quốc từ 19 đến 60 tuổi, có thói quen sử dụng rượu bia thường xuyên với mức tiêu thụ hàng tuần được ghi nhận lần lượt là 24,96 đơn vị cồn/tuần ở nhóm can thiệp và 28,64 đơn vị cồn/tuần ở nhóm đối chứng giả dược [4].

Nghiên cứu kéo dài liên tục trong vòng 8 tuần với sản phẩm can thiệp là chiết xuất củ niễng xử lý bằng enzyme (ETZL) nhằm làm giàu lượng tricin [4]. Kết quả phân tích huyết thanh sau 8 tuần cho thấy nồng độ men gan ALT - dấu ấn sinh học phản ánh tình trạng tổn thương hoại tử tế bào gan - đã giảm có ý nghĩa thống kê so với thời điểm ban đầu ở nhóm dùng ETZL với mức ý nghĩa p = 0,004 [4].

Bên cạnh sự cải thiện men gan, chỉ số nhiễm mỡ gan (hepatic steatosis index - HSI) của người tham gia cũng ghi nhận chuyển biến tích cực (p = 0,004) đi đôi với sự thay đổi có lợi của nồng độ mỡ tốt HDL (p = 0,028) [4]. Đáng chú ý, qua bảng đánh giá thang đo mệt mỏi đa chiều, nhóm dùng ETZL ghi nhận mức độ mệt mỏi chung và điểm số mệt mỏi tổng thể giảm rõ rệt so với ban đầu (lần lượt với p = 0,012 và p = 0,032) [4]. Các chỉ số an toàn trong suốt 8 tuần đều được theo dõi chặt chẽ và không phát hiện thấy bất kỳ tác dụng phụ bất lợi nào [4].

Hiểu lầm thường gặp: Phân biệt giữa chiết xuất và thực phẩm ăn hàng ngày

Mặc dù các dữ liệu khoa học mang lại nhiều triển vọng, độc giả cần giữ cái nhìn tỉnh táo và khách quan. Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng tác dụng của các chế phẩm chiết xuất công nghệ cao với việc ăn củ niễng tươi trong bữa ăn gia đình.

Trong các nghiên cứu khoa học nêu trên, các nhà nghiên cứu chủ yếu sử dụng chiết xuất củ niễng đã trải qua quá trình thủy phân bằng enzyme (ETZL) [1], [2], [4]. Quy trình công nghệ này nhằm mục đích bẻ gãy liên kết phân tử và làm giàu hàm lượng hoạt chất tricin lên mức rất cao, vượt trội hơn hẳn so với lượng tricin tự nhiên trong thực phẩm thô [1], [4]. Nếu chỉ sử dụng củ niễng xào hoặc nấu canh thông thường, lượng hoạt chất hấp thu vào cơ thể là rất nhỏ và khó có thể mang lại hiệu quả dược lý tức thì tương đương liều dùng trong các nghiên cứu chuẩn hóa.

Ngoài ra, củ niễng hay chiết xuất từ loài thực vật này hoàn toàn không phải là "thuốc giải rượu" hay thần dược có thể bảo vệ tế bào gan tuyệt đối. Việc lạm dụng rượu bia liều cao kéo dài hoặc tiếp tục duy trì chế độ ăn nhiều dầu mỡ sẽ vượt quá ngưỡng chịu đựng sinh học của gan, khiến không có bất kỳ loại thảo dược nào có thể đảo ngược được tổn thương nếu thói quen sống không thay đổi.

Những ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù củ niễng là một loại thực phẩm lành tính và nghiên cứu lâm sàng 8 tuần không ghi nhận biến cố bất lợi [4], vẫn có những nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi bổ sung lượng lớn hoặc sử dụng các dạng chiết xuất cô đặc:

  • Người có bệnh lý nền mạn tính nặng: Những bệnh nhân đã được chẩn đoán xơ gan mất bù, viêm gan virus đang hoạt động hoặc suy giảm chức năng thận nặng cần tuyệt đối tuân thủ phác đồ của bác sĩ chuyên khoa, không tự ý dùng các loại chiết xuất thảo mộc để thay thế thuốc điều trị.
  • Người đang dùng nhiều loại thuốc chuyển hóa qua gan: Mặc dù hoạt tính chuyển hóa lipid của chiết xuất là có lợi [1], việc sử dụng dạng dịch chiết cô đặc có thể tiềm ẩn tương tác làm thay đổi nồng độ enzyme gan, ảnh hưởng đến tốc độ đào thải của một số thuốc tây.
  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng hiện nay mới chỉ được thực hiện trên nhóm nam giới trưởng thành từ 19-60 tuổi [4], chưa có đầy đủ thông tin an toàn trên thai nhi và trẻ nhỏ. Do đó, nhóm đối tượng này chỉ nên ăn củ niễng như một món rau thông thường, không nên tự ý dùng chiết xuất liều cao.
  • Người có cơ địa dị ứng thực vật thủy sinh: Những người từng có tiền sử nổi mề đay, ngứa hoặc rối loạn tiêu hóa khi ăn các loại cỏ nước, lúa hoang cần thận trọng thử một lượng nhỏ trước khi sử dụng.

Gợi ý cách áp dụng củ niễng vào lối sống khoa học

Để tận dụng tối đa giá trị dinh dưỡng và tiềm năng hỗ trợ tiêu hóa từ củ niễng một cách an toàn và hợp lý, bạn có thể tham khảo một số giải pháp thực tế sau:

  • Đa dạng hóa nguồn rau củ: Bổ sung củ niễng tươi vào thực đơn hàng tuần như một nguồn chất xơ tự nhiên. Củ niễng có thể chế biến theo nhiều cách đơn giản như luộc chấm muối vừng, xào cùng thịt nạc hoặc nấu canh thanh nhiệt.
  • Cách chế biến giữ trọn dưỡng chất: Tránh xào nấu củ niễng với quá nhiều mỡ động vật hoặc chiên ngập dầu ở nhiệt độ cao, vì điều này vô tình làm tăng thêm gánh nặng lipid cho gan, đi ngược lại lợi ích vốn có của thực phẩm. Nên ưu tiên các phương pháp nấu nhanh, hấp chín vừa tới để giữ độ giòn ngọt và hạn chế phân hủy các hợp chất sinh học.
  • Phối hợp dinh dưỡng lành mạnh: Kết hợp củ niễng với chế độ ăn kiểm soát calo, hạn chế tối đa các loại đồ uống có đường, nước ngọt chứa nhiều fructose và đồ ăn nhanh.
  • Tiết giảm rượu bia: Nhận thức rõ ràng rằng chiết xuất củ niễng chỉ hỗ trợ giảm nhẹ tác động tiêu cực của cồn lên tế bào gan [2], [4]. Biện pháp bảo vệ gan vững chắc nhất vẫn là duy trì lượng tiêu thụ đồ uống có cồn ở mức an toàn hoặc kiêng cùi hoàn toàn.

Khoa học hiện đại đã mang lại những góc nhìn xác đáng về tiềm năng của chiết xuất củ niễng trong việc giảm tích tụ mỡ, hạ men gan và chống lại độc tính tế bào [1], [2], [4]. Dẫu vậy, đây chỉ là giải pháp hỗ trợ sinh học chứ không thể thay thế cho lối sống lành mạnh hay phác đồ y khoa chính thống. Hãy duy trì thói quen ăn uống điều độ, tập luyện thể lực thường xuyên và chủ động kiểm tra men gan định kỳ để giữ cho lá gan luôn khỏe mạnh.