Cải ngọt là loại rau quen thuộc trong bữa cơm hàng ngày của gia đình Việt, nhưng ít ai ngờ rằng hạt của các loài thuộc chi Cải (Brassica) lại ẩn chứa nguồn hoạt chất sinh học rất mạnh mẽ. Nhiều người thường băn khoăn liệu các thành phần chiết xuất hay tinh dầu từ hạt cải có thể hỗ trợ tiêu diệt vi khuẩn đường ruột gây bệnh hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là có: nghiên cứu phòng thí nghiệm cho thấy chiết xuất và các hợp chất trong hạt thuộc chi Cải chứa glucosinolate, isothiocyanate và peptide kháng khuẩn có khả năng ức chế nhiều vi khuẩn gây hại tiêu hóa, đồng thời không gây hại cho các lợi khuẩn đường ruột quan trọng [1], [2], [3].
Cơ chế tác động tự nhiên của chiết xuất hạt cải
Chiết xuất từ hạt của các cây thuộc chi Cải chứa hàm lượng lớn hợp chất chứa lưu huỳnh được gọi là glucosinolate mạch hở (aliphatic glucosinolates) [1]. Khi hạt bị nghiền nát hoặc chiết xuất, các chất này biến đổi thành isothiocyanate, một nhóm hợp chất bay hơi có hoạt tính kháng vi sinh vật rất mạnh [1], [3].
Cụ thể, các hợp chất bay hơi chính được nhận diện gồm có 3-butenyl isothiocyanate và allyl isothiocyanate [3]. Những phân tử này có thể tác động trực tiếp lên màng tế bào của vi khuẩn, gây tổn thương cấu trúc màng hoặc ức chế khả năng vận động, giảm bài tiết chất nền ngoại bào và cản trở hoạt tính men dehydrogenase của vi khuẩn [3]. Ngoài ra, trong hạt cây họ Cải còn chứa các peptide bảo vệ thực vật gọi là defensin nhóm I, giúp phá vỡ màng tế bào của mầm bệnh [2].
Bằng chứng nghiên cứu khoa học từ hạt họ Cải
Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm nhằm phân lập và đánh giá hoạt tính kháng khuẩn của hạt họ Cải trên các mô hình sinh học:
Nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2020 chỉ ra rằng các chế phẩm chiết xuất giàu glucosinolate tập trung nhiều nhất ở hạt và các giai đoạn trưởng thành của cây [1]. Đáng chú ý, hạt, mầm và cây non chứa chủ yếu nhóm aliphatic glucosinolate [1]. Lượng chất này có xu hướng giảm dần khi cây già đi, nhường chỗ cho các indole glucosinolate [1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận chiết xuất hạt của loài Brassica juncea chứa 3-butenyl isothiocyanate đem lại lợi ích hóa dự phòng, độc tế bào và kháng khuẩn [1].
Cũng trong năm 2020, một nghiên cứu chi tiết đã phân lập thành công hai peptide defensin nhóm I đặt tên là BraDef1 (kích thước 10,68 kDa) và BraDef2 (kích thước 9,9 kDa) từ hạt của Brassica oleracea var. italica bằng kỹ thuật loại trừ phân tử và sắc ký lỏng khối phổ phân giải cao [2]. Hỗn hợp BraDef1 và BraDef2 cho thấy khả năng phá hủy màng nấm bệnh và làm giảm khoảng 56% sự phát triển của sợi nấm Colletotrichum gloeosporioides sau 120 giờ nuôi cấy [2].
Đặc biệt, đối với vi khuẩn, hỗn hợp peptide này ức chế hiệu quả hàng loạt vi khuẩn gây bệnh đường tiêu hóa và lâm sàng nguy hiểm như Bacillus cereus 183, Listeria monocytogenes, Salmonella typhimurium, Pseudomonas aeruginosa và Vibrio parahaemolitycus [2]. Điểm ấn tượng nhất là các chủng lợi khuẩn đường ruột quen thuộc gồm Bifidobacterium animalis, Lactobacillus acidophilus và Lactobacillus casei lại hoàn toàn không bị ức chế bởi hợp chất này [2].
Năm 2021, một nghiên cứu khác tập trung đánh giá bột bã hạt của Brassica campestris (BcSM), Brassica napus (BnSM) và Brassica juncea (BjSM) [3]. Kết quả phân tích hóa học xác định thành phần kháng khuẩn bay hơi chủ đạo trong bột hạt Brassica campestris chính là 3-butenyl isothiocyanate, còn trong Brassica juncea là allyl isothiocyanate [3]. Tất cả các loại bột hạt này đều ức chế mạnh sự phát triển của vi khuẩn thử nghiệm trong ống nghiệm, làm giảm biểu hiện gen độc lực, khả năng xâm chiếm và ức chế các đặc tính độc lực của vi khuẩn [3]. Khi thử nghiệm trên chậu cây, hiệu quả kiểm soát bệnh héo rũ do vi khuẩn đạt trên 90% khi dùng bột hạt BjSM hoặc hỗn hợp phối hợp [3].
Điểm mạnh và giới hạn của các bằng chứng hiện có
Điểm mạnh rõ ràng nhất từ các công trình này là việc xác định chính xác cơ chế và hoạt chất tự nhiên có khả năng diệt khuẩn chọn lọc [2], [3]. Việc hợp chất defensin từ hạt cải ức chế được vi khuẩn gây ngộ độc đường ruột như Salmonella, Listeria mà không làm tổn hại đến hệ lợi khuẩn Lactobacillus hay Bifidobacterium là một lợi thế sinh học rất lớn [2].
Tuy nhiên, người đọc cần lưu ý về giới hạn của bằng chứng. Hầu hết các thử nghiệm hiện tại đều được thực hiện in vitro (trong ống nghiệm) hoặc trên mô hình thực vật và nông nghiệp [2], [3]. Vẫn chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người để xác định chính xác nồng độ chiết xuất hạt cải cần thiết nhằm điều trị nhiễm trùng đường tiêu hóa ở người.
Những hiểu lầm thường gặp về việc dùng hạt cải
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần ăn hạt cải sống hoặc uống nước sắc hạt cải tự chế tại nhà là có thể chữa khỏi các bệnh viêm ruột, tiêu chảy hay nhiễm khuẩn tiêu hóa. Đây là nhận định hoàn toàn sai lầm.
Hạt cải thô chưa qua xử lý có thể chứa nồng độ hợp chất đậm đặc gây kích ứng dạ dày. Thêm vào đó, việc tự ý nhai hạt thô không đồng nghĩa với việc cơ thể hấp thu được các peptide hay tinh dầu ở liều lượng có hoạt tính chuẩn hóa như trong phòng thí nghiệm [2]. Chiết xuất hạt cải không thể thay thế cho phác đồ điều trị y khoa hay thuốc kháng sinh khi cơ thể bị nhiễm trùng nặng.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Dù có nguồn gốc thiên nhiên, chiết xuất và các chế phẩm đậm đặc từ hạt họ Cải không phù hợp cho tất cả mọi người. Các đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng:
Người đang mắc các bệnh lý viêm loét dạ dày - tá tràng tiến triển hoặc trào ngược dạ dày nên tránh các dạng chiết xuất hạt đậm đặc chứa isothiocyanate cay nồng, vì chúng có thể gây kích ứng niêm mạc. Người có cơ địa dị ứng với các loại hạt cải cũng không nên tiếp xúc. Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào chiết xuất từ hạt cây họ Cải.
Cách áp dụng an toàn trong đời sống
Để tận dụng các lợi ích kháng khuẩn tự nhiên từ chiết xuất hạt họ Cải một cách khoa học, người tiêu dùng nên:
Ưu tiên bổ sung rau cải ngọt và các loại rau mầm họ Cải vào bữa ăn hàng ngày như món xào, nấu canh hoặc làm rau ăn kèm salad [1]. Việc nhai kỹ rau mầm tươi giúp kích hoạt enzym tự nhiên chuyển hóa glucosinolate thành isothiocyanate có lợi cho đường ruột [1].
Nếu sử dụng các sản phẩm bổ sung hoặc tinh dầu chiết xuất từ hạt cải, hãy chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, đã qua kiểm định an toàn và tuân thủ đúng liều lượng ghi trên nhãn sản phẩm. Tuyệt đối không tự ý uống các loại tinh dầu nguyên chất chưa pha loãng vì có nguy cơ bỏng rát đường tiêu hóa.
Tóm lại, chiết xuất hạt họ Cải ngọt cho thấy tiềm năng sinh học rất hứa hẹn trong việc ức chế chọn lọc các vi khuẩn gây bệnh đường ruột mà vẫn bảo tồn lợi khuẩn [2]. Tuy nhiên, các chế phẩm này chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ lối sống lành mạnh; khi xuất hiện các triệu chứng rối loạn tiêu hóa kéo dài, người bệnh luôn cần đến cơ sở y tế để được thăm khám chuẩn xác.
