Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, các cơn ho dai dẳng kèm theo cảm giác đau rát cổ họng thường xuyên xuất hiện ở cả người lớn lẫn trẻ nhỏ. Trước sự lo ngại về tình trạng lạm dụng thuốc tân dược, nhiều gia đình tìm đến các phương pháp truyền thống như củ cải ngâm mật ong. Tuy nhiên, sự kết hợp giữa một loại củ quen thuộc trong bữa ăn và mật ong thực sự tác động thế nào lên hệ hô hấp dưới góc nhìn khoa học?

Câu trả lời nằm ở sự phối hợp hai cơ chế bổ trợ lẫn nhau: mật ong đóng vai trò kháng khuẩn và tạo lớp màng sinh học làm dịu kích ứng tại chỗ, trong khi các hoạt chất trong củ cải hỗ trợ điều hòa tiết chất nhầy ở đường thở. Các thử nghiệm lâm sàng và nghiên cứu sinh học gần đây đã bắt đầu làm sáng tỏ nền tảng sinh học của bài thuốc tự nhiên này.

Thói quen dân gian và băn khoăn về hiệu quả thực tế

Củ cải trắng ngâm mật ong là mẹo trị ho được truyền tai qua nhiều thế hệ tại các nước châu Á. Người bệnh thường thái mỏng củ cải, ướp cùng mật ong nguyên chất để lấy phần si-rô tiết ra ngậm từng ngụm nhỏ khi cổ họng ngứa rát.

Dù được dùng rộng rãi, nhiều người vẫn băn khoăn liệu đây chỉ là cảm giác dễ chịu tức thời do vị ngọt của mật ong hay thực sự có khả năng kháng khuẩn và tiêu đờm. Việc kê đơn kháng sinh quá mức cho các trường hợp nhiễm trùng đường hô hấp trên đang làm trầm trọng thêm tình trạng kháng kháng sinh trong cộng đồng [1]. Do đó, việc tìm kiếm những giải pháp thay thế an toàn, có bằng chứng hỗ trợ cho các triệu chứng ban đầu là nhu cầu cấp thiết [1].

Các tài liệu y học cổ truyền ghi nhận mật ong và nhiều loại hạt, thảo dược tự nhiên từ lâu đã được ứng dụng trong các bài thuốc hỗ trợ giảm ho khan và ho có đờm [2]. Gần đây, các nhà nghiên cứu đã phân tích sâu các thành phần chiết xuất để đánh giá chính xác tác động sinh học của chúng đối với tế bào biểu mô đường hô hấp.

Cơ chế làm dịu niêm mạc họng và giảm kích ứng

Cơn ho xảy ra khi các thụ thể ho ở vùng hầu họng, thanh quản hoặc đường dẫn khí bị kích thích bởi tình trạng viêm, vi khuẩn hoặc sự tích tụ dị vật. Trong khi các loại thuốc ức chế ho tác động lên trung tâm ho ở hệ thần kinh trung ương hoặc các thụ thể ngoại vi, các chất tự nhiên lại làm dịu ho nhờ cơ chế bao phủ và bảo vệ niêm mạc [3].

Mật ong chứa hàm lượng dồi dào các chuỗi polysaccharide có khả năng tạo ra một lớp màng bảo vệ sinh học bám dính trên bề mặt niêm mạc hầu họng và thanh quản [3]. Lớp màng mỏng này hạn chế sự tiếp xúc trực tiếp giữa các mô đang tổn thương với các tác nhân kích thích từ môi trường bên ngoài [3]. Quá trình bám dính sinh học này đồng thời thúc đẩy quá trình hydrat hóa tế bào và làm giảm rõ rệt các phản ứng kích ứng tại chỗ [3].

Ngoài khả năng bao bọc vật lý, mật ong còn có độ sánh đặc trưng và vị ngọt tự nhiên giúp kích thích tăng tiết nước bọt [3]. Lượng nước bọt tiết ra nhiều hơn giúp bôi trơn vùng họng liên tục, từ đó làm giảm phản xạ ho khởi phát từ những kích ứng nhẹ ở thanh quản và hạ họng [3].

Tác động ức chế tiết nhầy của chiết xuất củ cải

Nếu mật ong xử lý tốt cảm giác kích ứng bề mặt thì củ cải (Raphanus sativus) lại sở hữu những hoạt tính tác động đến cơ chế tiết đờm. Rễ củ cải từ lâu đã được công nhận chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học chống viêm, hỗ trợ ức chế co thắt cơ và chống khối u [4].

Cơn ho có đờm xuất hiện khi lượng chất nhầy dư thừa trong phế quản kích hoạt các thụ thể cảm giác của dây thần kinh phế vị, phát tín hiệu đến thân não để kích hoạt phản xạ co bóp cơ hô hấp và thanh quản [4]. Nếu tình trạng tích tụ chất nhầy trong đường thở kéo dài, đường hô hấp sẽ liên tục bị kích ứng và rơi vào vòng xoắn tăng tiết dịch không ngừng [4].

Một nghiên cứu công bố năm 2025 trên tế bào biểu mô đường thở của người (dòng tế bào NCI-H292) đã chứng minh chiết xuất từ rễ củ cải có khả năng điều hòa sự biểu hiện quá mức của gen MUC5AC – gen chịu trách nhiệm chính trong việc sản xuất chất nhầy [4]. Khi thử nghiệm trên các tế bào bị kích thích bài tiết chất nhầy bởi phorbol 12-myristate 13-acetate (PMA), cả chiết xuất methanol và ethyl acetate của củ cải đều làm giảm đáng kể lượng dịch nhầy tiết ra, được xác nhận thông qua kỹ thuật nhuộm PAS [4].

Phân tích chuyên sâu cho thấy chiết xuất ethyl acetate từ củ cải sấy khô và ủ lâu năm thể hiện hiệu quả rõ rệt trong việc ức chế biểu hiện gen MUC5AC [4]. Từ phần chiết xuất này, các nhà khoa học đã phân lập được bốn hợp chất mới, trong đó hợp chất 4-[formyl-5-(methoxymethyl)-1H-pyrrol-1-yl] butanoic acid thể hiện hoạt tính điều hòa mạnh mẽ nhất đối với gen MUC5AC, mở ra tiềm năng ứng dụng điều trị các bệnh lý liên quan đến tăng tiết đờm nhớt [4].

Khả năng kháng khuẩn tự nhiên từ mật ong

Bên cạnh tác dụng tạo màng che phủ, mật ong còn được xem như một tác nhân kháng khuẩn tự nhiên với phổ tác động rộng. Y học hiện đại ghi nhận mật ong có tiềm năng lâm sàng rõ rệt nhờ khả năng ức chế cả vi khuẩn Gram dương lẫn vi khuẩn Gram âm [5].

Cơ chế kháng khuẩn của mật ong chủ yếu dựa vào hoạt tính tạo peroxide và các cơ chế phi peroxide [5]. Hoạt tính peroxide sinh ra nhờ sự hiện diện của enzyme glucose oxidase do loài ong tiết ra, tạo thành hydrogen peroxide có khả năng tiêu diệt vi sinh vật gây hại [5].

Nhờ tổng hòa giữa cơ chế tạo màng bảo vệ, kích thích tiết nước bọt bôi trơn và đặc tính kháng khuẩn, mật ong đóng vai trò như một chất hỗ trợ điều trị hữu hiệu đối với các đợt nhiễm trùng đường hô hấp trên [1], [5]. Việc kết hợp mật ong cùng các dược liệu giàu chất nhầy hoặc thảo dược khác thường xuyên được áp dụng trong y học truyền thống nhằm tối ưu hóa khả năng chống viêm đường thở [3], [2].

Bằng chứng lâm sàng: Các nghiên cứu nói gì?

Hiệu quả làm dịu triệu chứng ho của mật ong đã được kiểm chứng qua nhiều thử nghiệm lâm sàng trên người, đặc biệt là ở nhóm bệnh nhi mắc viêm đường hô hấp trên.

Một nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2021 đã tổng hợp dữ liệu từ 14 nghiên cứu trong tổng số 1.345 hồ sơ ghi nhận [1]. Kết quả cho thấy so với phương pháp chăm sóc thông thường, mật ong giúp cải thiện đáng kể điểm số triệu chứng kết hợp (chênh lệch trung bình -3,96; khoảng tin cậy 95% từ -5,42 đến -2,51) [1]. Mật ong cũng vượt trội hơn trong việc giảm tần suất cơn ho với độ chênh chuẩn hóa SMD là -0,36 và giảm mức độ nghiêm trọng của cơn ho với SMD là -0,44 [1]. Khi so sánh trực tiếp với giả dược, phân tích tổng hợp từ hai nghiên cứu cho thấy mật ong vượt trội trong việc cải thiện các triệu chứng kết hợp với SMD là -0,63 [1].

Trước đó, một tổng quan của Cochrane năm 2010 đã đánh giá hiệu quả của mật ong đối với cơn ho cấp tính ở trẻ từ 2 đến 18 tuổi [6]. Đánh giá phân tích một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên 108 trẻ bị nhiễm trùng đường hô hấp trên so sánh giữa việc dùng mật ong, thuốc dextromethorphan và nhóm không điều trị [6]. Kết quả ghi nhận nhóm dùng mật ong giảm tần suất ho tốt hơn nhóm không điều trị (chênh lệch trung bình MD là -0,99), giảm ho gây phiền toái (MD -0,93) và nâng cao chất lượng giấc ngủ của trẻ (MD -0,92) [6]. Tuy nhiên, mức độ cải thiện độ nghiêm trọng của cơn ho giữa nhóm dùng mật ong và nhóm không điều trị chưa cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê trong nghiên cứu này với MD là -0,69 [6].

Năm 2021, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược đã thử nghiệm sản phẩm si-rô ho chứa mật ong keo kết hợp dịch chiết thực vật giàu mucilage trên trẻ nhỏ [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng hoạt chất polysaccharide cùng chất nhầy thực vật kết hợp với mật ong đã bám dính màng nhầy hô hấp, giúp giảm điểm số ho, rút ngắn thời gian ho và cho thấy độ dung nạp rất tốt ở trẻ [3].

Một nghiên cứu khác được trích dẫn trên 300 trẻ từ 1 đến 5 tuổi bị ho về đêm do nhiễm trùng đường hô hấp trên kéo dài khoảng một tuần [5]. Việc cho trẻ sử dụng một liều mật ong duy nhất vào ban đêm trước khi ngủ đã cho thấy sự vượt trội trong việc cải thiện tần suất ho và giúp trẻ có giấc ngủ sâu hơn [5].

Mật ong cũng đã được đưa vào các danh mục vị thuốc tiềm năng trong các phác đồ dinh dưỡng hỗ trợ người bệnh nhiễm trùng đường hô hấp cấp [7]. Những dữ liệu này củng cố vị thế của mật ong như một liệu pháp hỗ trợ dễ tiếp cận và có tính kinh tế cao [1].

Hiểu lầm thường gặp và ranh giới điều trị

Mặc dù có nhiều nghiên cứu ghi nhận lợi ích, người dùng thường mắc phải một số hiểu lầm phổ biến khi áp dụng bài thuốc củ cải ngâm mật ong.

Hiểu lầm thứ nhất là coi hỗn hợp này như một loại kháng sinh đặc trị có thể thay thế thuốc chữa bệnh trong mọi trường hợp. Mật ong có tính kháng khuẩn tự nhiên [5], nhưng không thể thay thế phác đồ điều trị khi có bội nhiễm vi khuẩn nặng. Mật ong được xem là giải pháp hỗ trợ làm dịu triệu chứng nhiễm trùng đường hô hấp trên nhằm hạn chế việc kê đơn kháng sinh không cần thiết, giúp giảm thiểu nguy cơ kháng kháng sinh [1].

Hiểu lầm thứ hai là kỳ vọng củ cải có thể dứt điểm hoàn toàn tình trạng ho ngay lập tức. Cần lưu ý rằng các kết quả về khả năng ức chế gen tiết nhầy MUC5AC của rễ củ cải mới chỉ được chứng minh trên mô hình tế bào biểu mô đường thở người trong ống nghiệm, chưa phải là thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người bệnh [4].

Một cơn ho có đờm do cảm lạnh thông thường thường lành tính và tự khỏi trong khoảng 7 đến 10 ngày [4]. Nếu tình trạng ho có đờm kéo dài nhiều tuần liên tục, người bệnh cần được thăm khám y tế kỹ lưỡng để tìm nguyên nhân gốc rễ, thay vì chỉ tự ý dùng các bài thuốc dân gian tại nhà [4].

Những ai cần thận trọng và cách sử dụng đúng

Dù là bài thuốc lành tính, củ cải ngâm mật ong không dành cho tất cả mọi người và cần được áp dụng đúng đối tượng.

Tuyệt đối không sử dụng mật ong cho trẻ dưới 1 tuổi do nguy cơ ngộ độc độc tố vi khuẩn (botulism) từ mật ong thô, mặc dù mật ong rất an toàn cho trẻ lớn và người trưởng thành [1], [5]. Người mắc bệnh đái tháo đường cần thận trọng khi sử dụng mật ong vì hàm lượng đường đơn có thể gây tăng đường huyết đột ngột. Những người có tiền sử dị ứng với phấn hoa hoặc mật ong cũng không nên áp dụng liệu pháp này.

Để áp dụng tại nhà, bạn có thể chọn củ cải trắng tươi sạch, rửa sạch vỏ, thái hạt lựu hoặc thái lát mỏng rồi cho vào hũ thủy tinh. Rót mật ong nguyên chất ngập mặt củ cải và đậy kín. Sau khoảng 2 đến 3 tiếng, củ cải sẽ tiết ra lượng nước hòa quyện cùng mật ong tạo thành hỗn hợp si-rô lỏng.

Khi dùng, lấy 1-2 thìa cà phê nước cốt này ngậm từ từ trong miệng để dung dịch trôi chậm qua cổ họng. Cách ngậm này giúp lớp polysaccharide trong mật ong phủ đều lên niêm mạc hầu họng, phát huy tối đa hiệu quả tạo màng sinh học và kích thích tiết nước bọt [3]. Bạn có thể dùng 2 đến 3 lần mỗi ngày, đặc biệt là một liều trước khi đi ngủ để giảm cơn ho về đêm [5].

Củ cải ngâm mật ong là một bài thuốc dân gian có cơ sở sinh học rõ ràng với tác dụng kháng khuẩn, làm dịu niêm mạc và hỗ trợ kiểm soát chất nhầy [3], [4], [5]. Tuy nhiên, giải pháp này chỉ đóng vai trò hỗ trợ giảm triệu chứng ho cấp tính lành tính; người bệnh nên chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ nếu triệu chứng sốt cao, khó thở hoặc cơn ho kéo dài dai dẳng không dứt [4].