Nhiều người đi khám sức khỏe định kỳ phát hiện chỉ số mỡ máu cao thường truyền tai nhau cách uống bột vỏ mã đề mỗi ngày để "quét" mỡ thừa. Thói quen dùng loại chất xơ tự nhiên này ngày càng phổ biến, nhưng không ít người vẫn băn khoăn liệu vỏ mã đề có thực sự làm giảm cholesterol hay chỉ có tác dụng nhuận tràng.
Các nghiên cứu lâm sàng xác nhận bổ sung vỏ mã đề (psyllium) có khả năng làm giảm cholesterol toàn phần và cholesterol xấu (LDL-C) trong máu [1]. Hiệu quả này đạt được khi dùng đúng liều lượng kết hợp với chế độ ăn kiểm soát chất béo hoặc phác đồ điều trị của bác sĩ [1].
Cơ chế gắn kết dịch mật và đào thải cholesterol
Vỏ mã đề là nguồn cung cấp chất xơ hòa tan cô đặc, từ lâu đã được sử dụng như một chất nhuận tràng tạo khối an toàn giúp cải thiện chức năng đường ruột [2]. Khi đi vào hệ tiêu hóa, lớp chất xơ này giữ nước và nở ra thành dạng gel nhầy.
Cơ chế hạ mỡ máu chính của chế phẩm chất xơ từ vỏ mã đề được cho là nhờ khả năng liên kết trực tiếp với các axit mật ở trong ruột [2]. Dịch mật vốn được gan sản xuất từ nguyên liệu chính là cholesterol để phục vụ quá trình tiêu hóa chất béo. Khi chất xơ cuốn lấy axit mật và ngăn cản chúng tái hấp thu, gan buộc phải huy động thêm cholesterol từ máu để tổng hợp bù lượng dịch mật mới.
Một nghiên cứu trên chuột năm 2008 dùng chế độ ăn chứa 10% vỏ mã đề trong 3 tuần và 10 tuần đã làm rõ quá trình này ở cấp độ gen [3]. Kết quả cho thấy việc giảm cholesterol huyết tương nhiều khả năng được trung gian bởi sự gia tăng tổng hợp axit mật tại gan [3]. Cụ thể, sau 3 tuần ăn nhiều chất xơ, các gen tham gia vào quá trình tạo mỡ bị giảm hoạt động, trong khi các gen chịu trách nhiệm tổng hợp cholesterol và axit mật lại tăng biểu hiện [3]. Khi kéo dài đến 10 tuần, biểu hiện protein của enzyme tổng hợp cholesterol (Hmgcr) tăng lên đáng kể như một cơ chế điều hòa tự nhiên của cơ thể nhằm bù đắp lượng cholesterol trong máu đã bị kéo giảm [3].
Tuy nhiên, giới khoa học vẫn ghi nhận những dữ liệu đa chiều về cơ chế này. Một nghiên cứu công bố năm 1988 trên 7 nam giới khỏe mạnh dùng 21 g vỏ mã đề mỗi ngày trong 3 tuần cho thấy tổng lượng cholesterol và LDL-C đều giảm, nhưng lượng steroid đào thải qua phân (thu thập trong 5 ngày) lại không thay đổi [4]. Tương tự, nghiên cứu năm 1994 trên người bình thường và người mở thông hồi tràng dùng 10 g vỏ hoặc hạt mã đề mỗi ngày trong 3 tuần cũng ghi nhận hiệu quả giảm cholesterol không đi kèm với việc tăng bài tiết axit mật qua phân ở người bình thường [5]. Ở nhóm dùng hạt mã đề, lượng axit mật qua lỗ mở hồi tràng tăng trung bình 25%, gợi ý rằng lượng axit mật mất đi ở ruột non có thể đã được đại tràng tăng cường tái hấp thu bù lại [5].
Bằng chứng ở người khỏe mạnh và người lớn tuổi
Ngay cả ở những người có chỉ số mỡ máu bình thường, vỏ mã đề vẫn phát huy tác dụng kiểm soát lipid máu bất chấp loại chất béo họ ăn vào [6]. Một nghiên cứu năm 1996 đã thử nghiệm trên 10 người có mỡ máu bình thường trong 28 ngày, chia làm 4 giai đoạn ăn kiêng kéo dài 7 ngày theo thiết kế bắt chéo ngẫu nhiên [6]. Những người này dùng chế độ ăn kiểm soát chứa 30% calo từ chất béo (20% từ dầu thử nghiệm là dầu đậu nành hoặc dầu dừa, 10% từ thức ăn nền) và bổ sung 20 g vỏ mã đề mỗi ngày trong các giai đoạn có chất xơ [6].
Kết quả cho thấy việc thêm 20 g vỏ mã đề giúp giảm đáng kể cholesterol huyết thanh ở cả chế độ ăn giàu dầu đậu nành lẫn chế độ ăn giàu dầu dừa [6]. Mức giảm đạt 0,36 mmol/L khi kết hợp vỏ mã đề với dầu đậu nành và đạt 0,31 mmol/L khi kết hợp với dầu dừa [6]. Sự sụt giảm cholesterol toàn phần này là nhờ giảm trực tiếp LDL-C và apolipoprotein B (thành phần protein chính tạo nên hạt mỡ xấu), trong khi cholesterol tốt (HDL-C) không bị ảnh hưởng [6].
Ở nhóm người cao tuổi, một nghiên cứu năm 1982 theo dõi 12 bệnh nhân lớn tuổi dùng chế phẩm chất xơ từ vỏ mã đề liên tục trong 4 tháng [2]. Bên cạnh việc cải thiện rõ rệt chức năng đại tiện, lượng cholesterol trong máu của các bệnh nhân này đã giảm tới 20%, trong khi chỉ số chất béo trung tính (triglyceride) giữ nguyên không đổi [2].
Hiệu quả dài hạn ở người bệnh mỡ máu cao và trẻ em
Đối với những người đã mắc chứng tăng cholesterol máu nguyên phát, vỏ mã đề đóng vai trò là liệu pháp bổ trợ đắc lực cho chế độ ăn kiêng [7]. Một nghiên cứu đa trung tâm năm 2000 đã tuyển chọn các bệnh nhân nam và nữ có mức LDL-C từ 3,36 đến 4,91 mmol/L [7]. Sau 8 tuần làm quen với chế độ ăn kiêng Step I của Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ, họ được chia ngẫu nhiên dùng 5,1 g vỏ mã đề hoặc giả dược cellulose hai lần mỗi ngày (tổng cộng 10,2 g/ngày) trong suốt 26 tuần [7]. Kết thúc 24 đến 26 tuần, nhóm dùng vỏ mã đề có nồng độ cholesterol toàn phần thấp hơn 4,7% và LDL-C thấp hơn 6,7% so với nhóm dùng giả dược [7].
Lợi ích này cũng được chứng minh rõ rệt ở lứa tuổi nhỏ. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2015 đã đánh giá 51 trẻ em và thanh thiếu niên Brazil từ 6 đến 19 tuổi bị tăng cholesterol máu mức độ nhẹ đến trung bình [8]. Tất cả trẻ đều tuân thủ chế độ ăn kiêng Step 2 trong 6 tuần trước khi chia nhóm ngẫu nhiên [8].
Trong 8 tuần tiếp theo, nhóm can thiệp gồm 26 trẻ được uống 7,0 g vỏ mã đề mỗi ngày, trong khi nhóm đối chứng gồm 25 trẻ dùng lượng cellulose tương đương [8]. Kết quả cho thấy nhóm trẻ dùng vỏ mã đề giảm được 7,7% cholesterol toàn phần (tương đương giảm 0,39 mmol/L) và giảm 10,7% LDL-C (tương đương giảm 0,36 mmol/L) so với nhóm đối chứng [8]. Không có trẻ nào phàn nàn về mùi, vị, hình thức hay kết cấu của sản phẩm, và không có tác dụng phụ nghiêm trọng nào xảy ra [8].
Phối hợp với thuốc hạ mỡ máu giúp tăng hiệu quả
Một phát hiện đáng chú ý là khả năng hiệp đồng giữa vỏ mã đề và thuốc điều trị mỡ máu nhóm statin [1]. Nghiên cứu kéo dài 12 tuần công bố năm 2005 đã thực hiện thử nghiệm mù, có đối chứng giả dược trên 68 bệnh nhân [1]. Người bệnh được chia ngẫu nhiên vào ba phác đồ hàng ngày: uống 20 mg thuốc simvastatin kèm giả dược; uống 10 mg simvastatin kèm giả dược; hoặc uống 10 mg simvastatin kết hợp với 15 g vỏ mã đề (Metamucil) [1].
Sau 8 tuần điều trị, nhóm chỉ dùng 10 mg simvastatin kèm giả dược giảm trung bình 55 mg/dL (1,42 mmol/L) LDL-C so với ban đầu [1]. Trong khi đó, nhóm dùng 10 mg simvastatin kết hợp 15 g vỏ mã đề giảm được tới 63 mg/dL (1,63 mmol/L) LDL-C [1]. Đáng nói, mức giảm LDL-C, cholesterol toàn phần và apolipoprotein B ở nhóm phối hợp 10 mg thuốc cùng vỏ mã đề đạt hiệu quả tương đương với nhóm dùng liều thuốc gấp đôi là 20 mg simvastatin đơn độc [1].
Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của bằng chứng
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng vỏ mã đề có thể làm giảm mọi chỉ số mỡ máu, bao gồm cả chất béo trung tính (triglyceride). Thực tế, hàng loạt nghiên cứu trên người ở cả người già, người khỏe mạnh lẫn bệnh nhân đang dùng thuốc đều chỉ ra rằng vỏ mã đề không làm thay đổi đáng kể nồng độ triglyceride trong máu [1]. Chỉ số HDL-C phần lớn cũng không bị ảnh hưởng ở các thử nghiệm dùng liều 15 g đến 20 g mỗi ngày [6], dù có một số ghi nhận sụt giảm nhẹ HDL-C khi dùng liều 21 g vỏ mã đề hoặc 10 g hạt mã đề trong 3 tuần [4].
Ngoài ra, hiệu quả của sản phẩm phụ thuộc nhiều vào bộ phận chiết xuất và liều lượng. Nghiên cứu năm 1994 trên 6 người bình thường và 5 người mở thông hồi tràng dùng 10 g vỏ mã đề mỗi ngày trong 3 tuần cho thấy liều này không tạo ra tác động nào lên nồng độ cholesterol hay triglyceride huyết thanh [5]. Trong cùng nghiên cứu đó, việc bổ sung 10 g hạt mã đề mỗi ngày cho một nhóm khác lại giúp giảm trung bình 6,4% cholesterol toàn phần ở người bình thường [5]. Điều này cho thấy kết quả có thể dao động tùy theo cơ địa, thời gian dùng và dạng chế phẩm [5].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Các thử nghiệm lâm sàng đều đánh giá chất xơ vỏ mã đề an toàn, dung nạp tốt và không gây kích ứng đường ruột [1]. Nhiều người lo ngại hàm lượng phytate cao trong vỏ mã đề sẽ cản trở hấp thu vi chất dinh dưỡng [2]. Tuy nhiên, theo dõi thực tế sau 4 tháng sử dụng ở người cao tuổi cho thấy sản phẩm không gây ảnh hưởng có ý nghĩa lâm sàng nào lên sự hấp thu khoáng chất, không làm thay đổi nồng độ sắt huyết thanh, khả năng gắn sắt toàn phần hay công thức máu (như huyết sắc tố, số lượng bạch cầu) [2]. Dù vậy, các nhà nghiên cứu có ghi nhận hiện tượng giảm canxi huyết thanh sau khi ngưng bổ sung chất xơ này [2].
Mặc dù an toàn, vỏ mã đề không phải là thuốc chữa khỏi bệnh mỡ máu và không được dùng để tự ý thay thế thuốc kê đơn. Bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc hạ mỡ máu như simvastatin nếu muốn kết hợp thêm vỏ mã đề để giảm liều thuốc cần phải tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị [1]. Những người có tiền sử phẫu thuật đường tiêu hóa như mở thông hồi tràng cũng nên hỏi bác sĩ trước khi dùng vì đặc tính sinh lý tái hấp thu dịch mật ở đại tràng đã thay đổi so với người bình thường [5].
Cách áp dụng thực tế trong đời sống
Để đạt hiệu quả hạ LDL-C rõ rệt, người trưởng thành có thể tham khảo mức liều đã được chứng minh qua các thử nghiệm là khoảng 10,2 g đến 20 g vỏ mã đề mỗi ngày [6]. Thay vì uống dồn một lần, cách dùng hợp lý và dễ dung nạp là chia nhỏ liều lượng, chẳng hạn uống 5,1 g mỗi lần, ngày dùng 2 lần như phác đồ nghiên cứu dài hạn [7]. Với trẻ em và thanh thiếu niên từ 6 đến 19 tuổi có chỉ định kiểm soát mỡ máu, mức liều an toàn được ghi nhận là 7,0 g mỗi ngày [8].
Khi sử dụng, bạn cần pha bột vỏ mã đề với lượng nước đầy đủ, khuấy đều và uống ngay trước khi hỗn hợp đặc lại, đồng thời duy trì uống nhiều nước trong ngày để chất xơ tạo khối di chuyển trôi chảy trong ruột. Quan trọng nhất, các nghiên cứu thành công đều đặt việc uống vỏ mã đề trên nền tảng một chế độ ăn kiểm soát chất béo lành mạnh và duy trì đều đặn từ 8 đến 26 tuần [7]. Việc ỷ lại vào chất xơ mà ăn uống dư thừa mỡ bão hòa sẽ làm giảm đáng kể lợi ích bảo vệ tim mạch [6].
Tóm lại, vỏ mã đề là nguồn chất xơ hòa tan an toàn, giúp giảm cholesterol xấu thông qua cơ chế gắn kết axit mật và điều hòa chuyển hóa lipid tại gan [3]. Người dân có thể bổ sung khoảng 10 đến 15 g mỗi ngày kết hợp cùng chế độ ăn giảm mỡ động vật để hỗ trợ kiểm soát mỡ máu bền vững [1]. Nếu đang mắc bệnh lý tim mạch hoặc đang uống thuốc hạ mỡ máu, hãy trao đổi với bác sĩ để được tư vấn liều lượng phối hợp tối ưu nhất.