Nhiều người trong chúng ta thường quen thuộc với quả kỷ tử màu đỏ trong các thang thuốc bắc hay món canh bồi bổ, nhưng ít ai biết rằng phần lá của cây củ khởi (tên khoa học là Lycium chinense) cũng là một loại rau ăn dân dã và vị thuốc cổ truyền quen thuộc. Trước tình trạng mỏi mắt, khô mắt và suy giảm thị lực gia tăng do tiếp xúc liên tục với màn hình máy tính hay điện thoại, không ít người truyền tai nhau việc dùng lá củ khởi nấu canh hoặc hãm trà uống để "sáng mắt". Liệu chiết xuất từ loại lá này có thực sự mang lại lợi ích bảo vệ đôi mắt như lời đồn?
Dưới lăng kính khoa học, các phân tích hóa sinh hiện đại xác nhận rằng lá củ khởi chứa hàm lượng dồi dào các sắc tố thực vật thuộc nhóm carotenoid, đặc biệt là lutein, cùng hệ thống chất chống oxy hóa phong phú. Dù vậy, phần lớn các bằng chứng thực nghiệm về khả năng bảo vệ võng mạc hiện nay mới chỉ dừng lại ở các mô hình phòng thí nghiệm hoặc trên động vật với các công thức kết hợp, chứ chưa có thử nghiệm lâm sàng độc lập quy mô lớn khẳng định việc uống nước lá củ khởi có thể chữa khỏi các bệnh về mắt ở người.
Mối liên hệ giữa carotenoid và điểm vàng võng mạc
Điểm vàng và võng mạc là những khu vực nhạy cảm nhất của mắt, đóng vai trò tiếp nhận ánh sáng và chuyển hóa thành tín hiệu hình ảnh truyền về não bộ. Trong cuộc sống hiện đại, đôi mắt liên tục phải đối mặt với các nguồn ánh sáng xanh phát ra từ màn hình kỹ thuật số và bức xạ mặt trời, vốn là tác nhân sinh ra các gốc oxy hóa tự do gây tổn thương màng tế bào thị giác. Để tự bảo vệ, cấu trúc đáy mắt người tích lũy nồng độ cao hai hợp chất carotenoid đặc hiệu là lutein và zeaxanthin nhằm hấp thụ bớt ánh sáng năng lượng cao và dập tắt các phản ứng oxy hóa.
Cơ thể con người hoàn toàn không thể tự tổng hợp được lutein hay zeaxanthin mà bắt buộc phải hấp thu thông qua chế độ ăn uống hằng ngày. Khi thiếu hụt các sắc tố này, lớp bảo vệ của điểm vàng bị suy yếu, khiến tế bào cảm thụ ánh sáng dễ bị thoái hóa nhanh hơn theo thời gian. Do đó, việc tìm kiếm các nguồn thực phẩm tự nhiên giàu carotenoid sinh học luôn là đề tài thu hút sự quan tâm lớn của các nhà nghiên cứu nhãn khoa.
Lá củ khởi: Nguồn dự trữ lutein và carotenoid phong phú
Trong phân tích sinh học phân tử về con đường tổng hợp carotenoid ở cây củ khởi (Lycium chinense), các nhà khoa học đã giải mã cơ chế tích lũy sắc tố ở từng bộ phận của loài cây này [1]. Nghiên cứu xác định được chuỗi gen mã hóa cho các enzyme then chốt như phytoene synthase (LcPSY), phytoene desaturase (LcPDS), lycopene beta-cyclase (LcLCYB), lycopene epsilon-cyclase (LcLCYE) và zeaxanthin epoxidase (LcZEP) [1]. Các bản sao phiên mã của hệ gen này được biểu hiện rất mạnh mẽ ở mô lá, hoa và quả chín đỏ, trong khi chỉ xuất hiện mờ nhạt ở rễ hoặc thân cây [1].
Đáng chú ý, mức độ biểu hiện của gen LcLCYE trong lá củ khởi đạt mức rất cao, tương quan trực tiếp với sự tích tụ dồi dào của hoạt chất lutein tại mô lá [1]. Cùng với quả chín, phần lá xanh của cây củ khởi được xếp vào nhóm bộ phận có hàm lượng tổng carotenoid rất cao [1]. Không những vậy, một khảo sát thực nghiệm khác chỉ ra rằng khi cây củ khởi được bổ sung vi lượng selen ở mức 0,01-0,05 g/kg, hàm lượng các sắc tố carotenoid trong lá có thể được kích thích gia tăng từ 200% đến 400% [2]. Điều này chứng minh tiềm năng tự nhiên vượt trội của lá củ khởi trong vai trò là nguồn cung cấp carotenoid thực vật.
Cơ chế bảo vệ tế bào thị giác trước tác hại của ánh sáng
Để kiểm chứng tác động thực tế của các hợp chất từ chiết xuất thực vật họ củ khởi đối với cấu trúc mắt, một nghiên cứu thực nghiệm đã được tiến hành trên mô hình động vật bị thoái hóa võng mạc do chiếu sáng liên tục [3]. Các nhà nghiên cứu đã bào chế công thức lutein phức hợp (CLF) bao gồm chiết xuất từ thảo dược họ củ khởi (Lycium barbarum) phối hợp cùng cúc xu xi (Calendula officinalis), việt quất (Vaccinium myrtillus), thảo quyết minh (Cassia obtusifolia) và rễ vàng (Rhodiola rosea) [3]. Động vật thử nghiệm được cho sử dụng công thức này và tiếp xúc với nguồn sáng mạnh gây hại trong vòng 7 ngày [3].
Kết quả đo điện võng mạc (ERG) cho thấy chức năng truyền dẫn tín hiệu thị giác ở nhóm động vật chỉ tiếp xúc với ánh sáng mà không dùng hoạt chất bị sụt giảm nghiêm trọng [3]. Trái lại, nhóm được bổ sung công thức chứa chiết xuất thảo dược bảo tồn được hoạt động điện sinh lý võng mạc vượt trội hơn hẳn [3]. Phân tích giải phẫu bệnh vi thể xác nhận rằng lớp nhân ngoài (ONL) - nơi chứa các nhân của tế bào cảm thụ ánh sáng - ở nhóm được bảo vệ đã duy trì được độ dày và tỷ lệ sống sót cao hơn rõ rệt so với nhóm đối chứng [3]. Sự hiện diện của các carotenoid và chất chống oxy hóa tự nhiên đã tạo nên tấm lá chắn giảm thiểu hiện tượng chết rụng tế bào thị giác trước năng lượng ánh sáng kéo dài [3].
Mạng lưới flavonoid và polyphenol chống oxy hóa hỗ trợ
Bên cạnh các sắc tố màu, lá củ khởi còn sở hữu một mạng lưới các hợp chất polyphenol đóng vai trò hỗ trợ dọn dẹp gốc tự do mạnh mẽ. Khi so sánh giữa hai loài củ khởi phổ biến, phân tích hóa học ghi nhận chiết xuất lá Lycium chinense chứa hàm lượng flavonoid đạt tới 61,65 +- 0,95 mg/g, cao hơn đáng kể so với lá loài Lycium barbarum (43,73 +- 1.43 mg/g) [4]. Hợp chất flavonoid chiếm tỷ trọng áp đảo trong lá củ khởi được xác định là rutin [4].
Ngoài rutin, lá củ khởi còn chứa một lượng rất lớn axit chlorogenic, với nồng độ xác định trong một số nghiên cứu đạt mức trung bình 78,36 g/kg [2]. Hàm lượng axit chlorogenic trong chiết xuất lá Lycium chinense cao hơn gấp đôi so với lá loài họ hàng Lycium barbarum, đồng thời trong lá Lycium chinense còn xuất hiện thêm phân đoạn chất kaempferol [4]. Nhờ sự hiệp đồng của các phân tử này, chiết xuất lá củ khởi thể hiện hoạt tính quét gốc tự do vượt trội qua các thử nghiệm DPPH, TEAC và ức chế quá trình peroxy hóa màng lipid tế bào [4]. Khả năng dập tắt các phản ứng viêm và oxy hóa này bổ trợ đắc lực cho việc giảm bớt áp lực oxy hóa tại các vi mạch nuôi dưỡng đáy mắt.
Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện nay
Mặc dù các dữ liệu phân tích hóa sinh và mô hình động vật đem lại nhiều tín hiệu tích cực, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các nghiên cứu hiện tại. Các khảo sát về gen và thành phần carotenoid chủ yếu tập trung vào việc mô tả hàm lượng tự nhiên của cây trồng [1, 6]. Trong khi đó, thử nghiệm bảo vệ võng mạc bằng điện võng mạc lại sử dụng một công thức phức hợp gồm nhiều loại dược liệu kết hợp cùng nhau trên loài gặm nhấm, chứ không phải một mình dịch chiết lá củ khởi nguyên bản [3].
Cho đến nay, chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) thực hiện riêng biệt trên người để đo lường cụ thể xem việc ăn bao nhiêu gam lá củ khởi tươi hay uống bao nhiêu ml dịch chiết mỗi ngày sẽ giúp cải thiện được độ tinh của thị giác hoặc ngăn ngừa thoái hóa điểm vàng. Cơ thể người có quá trình tiêu hóa, hấp thu qua đường ruột và phân phối hoạt chất đến võng mạc phức tạp hơn rất nhiều so với môi trường phòng thí nghiệm. Do đó, chiết xuất lá củ khởi chỉ nên được xem như một nguồn thực phẩm hỗ trợ dinh dưỡng chứ không thể thay thế cho các can thiệp y khoa chuyên sâu.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng lá củ khởi bổ mắt
Hiểu lầm phổ biến nhất là nhiều người tin rằng lá củ khởi có thể chữa khỏi hoàn toàn các tật khúc xạ như cận thị, viễn thị hay làm tan đục thủy tinh thể. Về mặt sinh lý, cận thị là sự thay đổi về trục nhãn cầu hoặc độ cong giác mạc, không thể đảo ngược chỉ bằng việc hấp thụ carotenoid qua đường ăn uống. Các dưỡng chất trong lá củ khởi chỉ dừng ở vai trò bảo vệ tế bào cảm quan trước tác nhân oxy hóa và hạn chế mỏi mắt, hoàn toàn không có khả năng "chữa khỏi" cận thị.
Một sai lầm khác là quan niệm "càng dùng nhiều càng bổ". Carotenoid là nhóm sắc tố tan trong dầu, khi nạp vào cơ thể với lượng quá lớn vượt khả năng chuyển hóa, chúng có thể tích tụ dưới da gây ra hiện tượng vàng da lành tính (carotenodermia), thường thấy ở lòng bàn tay và bàn chân. Việc lạm dụng chiết xuất cô đặc không rõ nguồn gốc cũng có thể gây gánh nặng chuyển hóa không cần thiết cho hệ tiêu hóa và gan.
Nhóm đối tượng cần thận trọng khi sử dụng
Mặc dù lá củ khởi được xem là một loại rau ăn an toàn trong ẩm thực dân gian, một số nhóm người vẫn cần lưu ý thận trọng:
- Người có cơ địa dị ứng: Những người có tiền sử mẫn cảm hoặc dị ứng với các loại thực vật thuộc họ Cà (Solanaceae) như cà chua, ớt chuông, cà tím cần cẩn trọng khi sử dụng lá củ khởi để tránh nguy cơ kích ứng hoặc nổi mẩn ngứa.
- Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Các chiết xuất lá củ khởi có hoạt tính sinh học đa dạng đối với hệ vi mạch và phản ứng viêm [3, 5]. Vì vậy, người đang điều trị bằng thuốc chống đông máu hoặc các thuốc kiểm soát đường huyết cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng đều đặn dưới dạng chiết xuất cô đặc để phòng tránh tương tác thuốc bất lợi.
- Phụ nữ mang thai và người có hệ tiêu hóa nhạy cảm: Tính hàn và hàm lượng khoáng chất tự nhiên trong rau củ tươi khi dùng quá nhiều có thể gây cảm giác đầy bụng, khó tiêu hoặc rối loạn tiêu hóa ở những người có tỳ vị hư hàn.
Hướng dẫn sử dụng và chế biến trong đời sống
Trong bữa ăn gia đình, lá củ khởi có thể được chế biến như một loại rau xanh thông thường. Cách nấu canh lá củ khởi cùng thịt nạc băm, tôm tươi hoặc đậu hũ là phương pháp vừa dễ ăn vừa giữ được hương vị tự nhiên. Vì lutein và carotenoid là các hợp chất tan trong chất béo [1], việc nấu canh có thêm một lượng nhỏ dầu thực vật hoặc chất béo từ thịt sẽ giúp hỗ trợ quá trình hòa tan và hấp thu các sắc tố này qua niêm mạc ruột hiệu quả hơn.
Khi chế biến, người dùng không nên đun nấu lá củ khởi ở nhiệt độ cao trong thời gian quá dài nhằm tránh làm phân hủy các hợp chất flavonoid nhạy cảm với nhiệt như rutin hay axit chlorogenic [3, 6]. Nếu dùng dưới dạng lá khô để hãm nước uống, nên chọn nguồn nguyên liệu sạch, có nguồn gốc rõ ràng, không chứa tồn dư thuốc bảo vệ thực vật. Ngoài ra, việc bảo vệ mắt phải là một giải pháp tổng thể, kết hợp giữa dinh dưỡng cân bằng, quy tắc làm việc cho mắt nghỉ ngơi sau mỗi 20 phút và đeo kính bảo hộ khi ra nắng.
Lá củ khởi là nguồn cung cấp dồi dào lutein, zeaxanthin cùng các chất chống oxy hóa tự nhiên giúp hỗ trợ bảo vệ võng mạc trước các tác nhân gây hại từ ánh sáng. Dù vậy, người dân không nên thần thánh hóa loại thảo mộc này như một phương thuốc chữa bách bệnh về mắt mà nên sử dụng như một phần của chế độ ăn uống khoa học, đồng thời chủ động đi khám chuyên khoa khi có các dấu hiệu suy giảm thị lực bất thường.
