Đau nhức xương khớp và nỗi lo gãy xương là ám ảnh thường trực của nhiều phụ nữ bước vào giai đoạn mãn kinh. Gần đây, nhiều người truyền tai nhau việc dùng rau sao nhái hồng (tên khoa học Cosmos caudatus, còn gọi là ulam raja) như giải pháp tự nhiên giúp bảo vệ khung xương. Vậy thực hư công dụng của loại thực vật này đến đâu dưới góc nhìn khoa học?

Câu trả lời ngắn gọn: Chiết xuất sao nhái hồng bước đầu cho thấy khả năng thúc đẩy tạo xương, phục hồi cấu trúc xương và ngăn chặn quá trình hủy xương tương đương việc bổ sung canxi. Tuy nhiên, các kết quả khả quan này mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên động vật (chuột bị cắt buồng trứng mô phỏng mãn kinh), chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên phụ nữ mãn kinh.

Vì sao phụ nữ mãn kinh mất xương nhanh và cơ chế của sao nhái hồng?

Tình trạng mất xương sau mãn kinh bắt đầu tăng tốc ngay từ khi phụ nữ gặp rối loạn kinh nguyệt [1]. Thống kê cho thấy phụ nữ mất từ 20% đến 25% mật độ khoáng xương chỉ trong vòng 10 năm sau mãn kinh, làm tăng nguy cơ gãy xương hông và suy yếu cơ thể [2] [1]. Nguyên nhân chính là sự sụt giảm nội tiết tố estrogen làm tăng quá trình hủy xương và suy giảm khả năng tạo xương mới của tế bào tạo cốt bào [2] [3].

Ở góc độ tế bào, estrogen vốn có đặc tính chống oxy hóa và làm tăng biểu hiện của enzyme glutathione peroxidase trong tế bào hủy xương — enzyme chịu trách nhiệm phân hủy chất oxy hóa hydrogen peroxide [4]. Khi thiếu hụt estrogen, lượng enzyme này sụt giảm khiến mô xương dễ bị tổn thương bởi hydrogen peroxide [4]. Trong bệnh loãng xương, sự thiếu hụt chất chống oxy hóa làm tăng quá trình peroxy hóa lipid, đồng thời các gốc tự do (reactive oxygen species) can thiệp tiêu cực vào chuyển hóa xương và gây độc cho tế bào xương [4].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2009 chỉ ra nồng độ protein sốc nhiệt 60 (HSP60) trong huyết tương phụ nữ mãn kinh cao hơn đáng kể (trung vị 1152,4 ng/ml; dao động 724,7-2123,4 ng/ml) so với phụ nữ tiền mãn kinh (trung vị 316,3 ng/ml; dao động 164,6-638,4 ng/ml) [3]. Nồng độ HSP60 cao kích hoạt các thụ thể TLR-2 và TLR-4, thúc đẩy quá trình tự chết (apoptosis) của tế bào dòng tạo xương và kích thích hình thành tế bào hủy xương [3].

Sao nhái hồng là loại cây chứa hàm lượng khoáng chất cao và giàu hợp chất chống oxy hóa [4] [5]. Nhờ đặc tính này, việc bổ sung sao nhái hồng giúp trung hòa tác hại của gốc tự do, ức chế các chất trung gian gây viêm hủy xương và kích thích hoạt động của các tế bào tạo xương khi cơ thể thiếu hụt estrogen [6] [4] [5].

Nghiên cứu khoa học nói gì về tác dụng của sao nhái hồng?

Để kiểm chứng tác dụng của sao nhái hồng (Cosmos caudatus), các nhà khoa học đã sử dụng mô hình chuột cái bị cắt bỏ buồng trứng (OVX) [6] [4] [5]. Phẫu thuật cắt buồng trứng tạo ra trạng thái thiếu hụt estrogen dẫn đến mất xương tương tự phản ứng xương ở phụ nữ sau mãn kinh, với dấu hiệu mất xương đáng kể xuất hiện sớm nhất là 14 ngày ở hành xương chày gần [6].

Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã đánh giá hiệu quả bảo vệ cấu trúc xương của sao nhái hồng trên 32 con chuột cái 3 tháng tuổi, chia làm 4 nhóm [4]. Nhóm 1 phẫu thuật giả (nhóm chứng) và nhóm 2 cắt buồng trứng chỉ được bơm nước khử ion [4]. Nhóm 3 và nhóm 4 cùng bị cắt buồng trứng, lần lượt được uống canxi 1% tự do và bơm dạ dày sao nhái hồng ở liều 500 mg/kg cân nặng [4]. Quá trình điều trị diễn ra 6 ngày mỗi tuần, kéo dài trong 8 tuần [4]. Kết quả phân tích mô hình thái học xương đùi cho thấy việc cắt buồng trứng làm giảm thể tích xương bè (BV/TV), giảm số lượng bè xương (Tb.N) và làm tăng khoảng cách giữa các bè xương (Tb.Sp) [4]. Cả canxi 1% và sao nhái hồng liều 500 mg/kg đều đảo ngược các thông số cấu trúc này về mức bình thường [4]. Đáng chú ý, sao nhái hồng liều 500 mg/kg còn cho hiệu quả tốt hơn canxi 1% trong việc cải thiện số lượng bè xương và thu hẹp khoảng cách bè xương [4].

Tiếp nối kết quả trên, một nghiên cứu công bố năm 2013 đã đi sâu phân tích hình thái học động học và tế bào xương ở phần xa xương đùi của chuột cắt buồng trứng dưới kính hiển vi huỳnh quang sử dụng chất đánh dấu calcein [6]. Kết quả cho thấy nhóm dùng sao nhái hồng và nhóm dùng canxi có sự gia tăng đáng kể (p < 0,05) tỷ lệ bề mặt xương được đánh dấu kép (dLS/BS) so với nhóm phẫu thuật giả [6]. Về tốc độ bồi đắp khoáng chất (MAR) và diện tích bề mặt tạo cốt bào (Ob.S/BS), cả nhóm dùng sao nhái hồng và nhóm canxi đều tăng có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) so với nhóm cắt buồng trứng không điều trị [6]. Đặc biệt, thể tích chất dạng xương (osteoid volume - OV/BS) ở nhóm dùng sao nhái hồng không chỉ tăng đáng kể so với nhóm cắt buồng trứng mà còn cao hơn có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) so với cả nhóm dùng canxi [6].

Một nghiên cứu khác cùng công bố năm 2013 đã khảo sát tác dụng của sao nhái hồng ở các mức liều thấp hơn đối với các chỉ số sinh hóa máu [5]. Thử nghiệm thực hiện trên 48 con chuột Sprague-Dawley 3 tháng tuổi, chia làm 6 nhóm: 1 nhóm phẫu thuật giả và 5 nhóm cắt buồng trứng (gồm nhóm chứng không điều trị, 3 nhóm được bơm sao nhái hồng ở các liều 100 mg/kg, 200 mg/kg hoặc 300 mg/kg, và 1 nhóm uống canxi 1% tự do) [5]. Thời gian can thiệp là 6 ngày mỗi tuần trong suốt 8 tuần, lấy máu trước và sau điều trị để đo cytokine gây hủy xương interleukin-1 (IL-1) cùng hai dấu ấn chuyển hóa xương là osteocalcin và pyridinoline [5]. Kết quả cho thấy chuột bị cắt buồng trứng có nồng độ IL-1 và pyridinoline trong huyết thanh tăng vọt [5]. Việc bổ sung sao nhái hồng đã ngăn chặn sự gia tăng của cả IL-1 và pyridinoline, đạt hiệu quả bảo vệ sinh hóa xương tương đương với việc bổ sung canxi 1% [5].

Lợi ích tiềm năng và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Tổng hợp từ 3 nghiên cứu thực nghiệm, sao nhái hồng thể hiện tác dụng kép rõ rệt trên xương bị thiếu hụt estrogen [6] [4] [5]. Một mặt, dược liệu này ức chế quá trình hủy xương thông qua việc ngăn chặn đà tăng của chất gây viêm IL-1 và chất chỉ điểm hủy xương pyridinoline ngay từ mức liều 100-300 mg/kg [5]. Mặt khác, nó kích thích tạo xương mới, tăng diện tích tế bào tạo xương, tăng thể tích chất dạng xương, đẩy nhanh tốc độ bồi đắp khoáng chất và phục hồi mật độ mạng lưới bè xương ở liều 500 mg/kg [6] [4].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của các bằng chứng này là toàn bộ dữ liệu đều thu thập từ mô hình chuột thí nghiệm trong thời gian ngắn (8 tuần) [4] [5]. Cơ thể chuột và cơ thể phụ nữ mãn kinh có sự khác biệt nhất định về tốc độ chuyển hóa cũng như khả năng hấp thu hoạt chất. Cho đến nay, các trích đoạn nghiên cứu chưa ghi nhận thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá trực tiếp liều lượng, độ an toàn dài hạn và khả năng giảm tỷ lệ gãy xương thực tế của chiết xuất sao nhái hồng trên người.

Những hiểu lầm thường gặp về phòng ngừa loãng xương mãn kinh

Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là chỉ cần ăn nhiều rau giàu khoáng chất như sao nhái hồng hoặc uống thật nhiều canxi là đủ để chặn đứng bệnh loãng xương sau mãn kinh. Thực tế, một nghiên cứu năm 1989 chỉ rõ việc bổ sung canxi dù quan trọng ở giai đoạn trước mãn kinh nhưng không thể đơn độc ngăn chặn tình trạng mất xương trong giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh [2].

Hiểu lầm thứ hai là dùng thảo dược để tự ý thay thế hoàn toàn thuốc điều trị của bác sĩ. Vì thiếu hụt estrogen là nguyên nhân gốc rễ, liệu pháp thay thế hormone (với liều thấp tới 0,625 mg estrogen liên hợp đã có thể ức chế mất xương) hoặc thuốc tránh thai đường uống từng được xem là lựa chọn đầu tay [2] [1]. Đối với những phụ nữ có chống chỉ định với estrogen hoặc gặp tác dụng phụ nghiêm trọng liên quan đến hormone này, y học hiện đại sử dụng các thuốc điều biến thụ thể estrogen chọn lọc (SERM) và nhóm thuốc bisphosphonate để kiểm soát bệnh [1]. Thảo dược như sao nhái hồng chỉ đóng vai trò hỗ trợ dinh dưỡng, không phải thuốc đặc trị.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Trong các thử nghiệm trên động vật, sao nhái hồng được bơm trực tiếp vào dạ dày theo liều lượng tính toán chính xác trên từng kg thể trọng (từ 100 mg/kg đến 500 mg/kg) [4] [5]. Ở người, việc tự ý dùng các loại chiết xuất cô đặc liều cao chưa qua kiểm định có thể tiềm ẩn rủi ro cho gan và thận.

Những phụ nữ đã được chẩn đoán loãng xương nặng, có tiền sử gãy xương hoặc đang điều trị bằng hormone thay thế, thuốc nhóm SERM hay bisphosphonate cần đặc biệt thận trọng [1]. Người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc kê đơn phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bổ sung bất kỳ dạng chiết xuất thảo dược nào để tránh tương tác thuốc ngoài ý muốn.

Cách áp dụng thực tế để bảo vệ xương khỏe mạnh

Thay vì tìm kiếm các loại chiết xuất sao nhái hồng trôi nổi chưa rõ liều lượng chuẩn cho người, phụ nữ bước vào tuổi trung niên có thể bổ sung lá sao nhái hồng tươi như một loại rau ăn kèm trong bữa ăn hàng ngày. Cách dùng tự nhiên này giúp cung cấp thêm chất chống oxy hóa và khoáng chất một cách an toàn cho cơ thể [4] [5].

Song song với chế độ dinh dưỡng đa dạng giàu canxi và chất chống oxy hóa, phụ nữ cần chủ động tầm soát sớm nguy cơ loãng xương ngay khi bắt đầu có dấu hiệu rối loạn kinh nguyệt [1]. Duy trì vận động thể lực vừa sức, tắm nắng hợp lý để tổng hợp vitamin D và tuân thủ phác đồ điều trị y khoa (nếu có chỉ định của bác sĩ) vẫn là nền tảng vững chắc nhất để bảo vệ khung xương.

Tóm lại, sao nhái hồng là thực phẩm giàu tiềm năng giúp hỗ trợ tạo xương và giảm hủy xương trên mô hình thực nghiệm thiếu hụt estrogen [6] [4] [5]. Tuy nhiên, chị em chỉ nên xem đây là nguồn dinh dưỡng bổ trợ trong bữa ăn, tuyệt đối không dùng thay thế thuốc điều trị và cần thăm khám bác sĩ định kỳ để kiểm soát mật độ xương an toàn, hiệu quả.