Nhiều bậc cha mẹ nuôi con nhỏ thường lo lắng khi thấy bé quấy khóc liên tục do đau bụng co thắt (chứng colic). Nghe theo các mẹo dân gian truyền miệng, không ít người tự ý hãm nước hoa hồi (đại hồi) cho trẻ sơ sinh uống nhằm giúp bé êm bụng, dễ ngủ.

Tuy nhiên, các bằng chứng y khoa khẳng định trẻ sơ sinh tuyệt đối không nên dùng nước hãm hoa hồi [1]. Việc cho trẻ uống loại nước này tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp tính, co giật và tổn thương hệ thần kinh nghiêm trọng [1], [2].

Cơ chế tác động và mối nguy tiềm ẩn

Đại hồi (tên khoa học Illicium verum) là một loại gia vị quen thuộc, thường được dân gian dùng trị đau bụng ở trẻ nhỏ [1]. Dù vậy, bản thân đại hồi có thể chứa các chất độc thần kinh mạnh như veranisatin khi dùng lượng lớn [3].

Nguy hiểm hơn, đại hồi rất hay bị trộn lẫn hoặc nhầm lẫn với hồi Nhật Bản (Illicium anisatum) [1], [2]. Hồi Nhật Bản chứa các độc tố thần kinh cực mạnh như anisatin, neoanisatin và pseudoanisatin thuộc nhóm sesquiterpene lactone [4], [5].

Các độc chất này hoạt động như chất đối kháng không cạnh tranh tại thụ thể GABA trong não bộ [4]. Khi thụ thể GABA bị ức chế, các tín hiệu thần kinh mất kiểm soát dẫn đến kích thích quá mức, gây co thắt đường tiêu hóa và kích hoạt các cơn co giật [1], [4].

Ghi nhận từ các nghiên cứu và báo cáo ca bệnh

Các tài liệu y khoa quốc tế ghi nhận nhiều đợt cấp cứu trẻ sơ sinh vì biến chứng sau uống trà đại hồi:

Một báo cáo năm 2004 ghi nhận 7 trẻ sơ sinh gặp phản ứng thần kinh bất lợi tại nhà sau khi uống nước hãm hoa hồi [1]. Nghiên cứu tìm thấy bằng chứng đại hồi đã bị nhiễm tạp hồi Nhật Bản, từ đó khuyến cáo không cho trẻ nhỏ dùng loại thảo dược này [1].

Tại Tây Ban Nha, một nghiên cứu năm 2002 mô tả bé gái 1 tháng tuổi nhập viện trong tình trạng trạng thái động kinh (convulsive status) sau khi uống lượng lớn nước hoa hồi trị đau bụng [3]. Bệnh nhi phải dùng tới 3 liều diazepam lặp lại mới cắt được cơn giật [3]. Năm 2001, Bộ Y tế Tây Ban Nha phải ban hành quy định thu hồi các sản phẩm chứa hoa hồi [3].

Năm 2021, một bé trai 2 tuần tuổi trước đó khỏe mạnh phải vào viện cấp cứu vì cử động bất thường, bứt rứt và nôn ói sau khi uống trà hoa hồi [2].

Một ca bệnh năm 2011 tại Pháp ghi nhận bé 2 tháng tuổi bị đe dọa tính mạng với 3 cơn tím tái trung ương và co cứng cơ [4]. Khám thần kinh cho thấy rung giật nhãn cầu ngang, dấu hiệu Bell, tăng trương lực cơ duỗi và tư thế ưỡn cong người (opisthotonos) [4]. Bố mẹ bé đã cho uống 3 bình nước hãm, mỗi bình 200 mL chứa 4-5 quả hồi [4].

Năm 2016, một bé 4 tháng tuổi bị suy gan do dùng nước hãm hoa hồi phối hợp tiểu hồi (Pimpinella anisum) hàng ngày suốt 2 tháng [6]. Bé nhập viện với men gan tăng cao, rối loạn đông máu nặng, hạ đường huyết không nhiễm ceton, toan chuyển hóa kèm co giật và rung giật nhãn cầu [6].

Các báo cáo khác vào năm 2003 và 2012 cũng ghi nhận trẻ dưới 6 tháng tuổi bị co giật, run rẩy, nôn mửa và tăng kích thích sau uống hoa hồi [5], [7]. Pháp đã cấm các sản phẩm hoa hồi từ tháng 11 năm 2001 để phòng ngừa ngộ độc [5].

Giới hạn nhận diện và nguy cơ lẫn tạp

Người tiêu dùng bình thường không thể phân biệt được đại hồi lành tính và hồi Nhật Bản độc hại. Hai loài này nhìn bề ngoài rất giống nhau [4].

Hơn nữa, hoa hồi bán ngoài thị trường thường bị vỡ vụn hoặc nghiền thành bột mịn [4]. Bằng mắt thường, phụ huynh không thể phát hiện tạp chất hay sự pha trộn [4].

Các nhà khoa học phải dùng xét nghiệm sinh học phân tử chuyên sâu (khuếch đại PCR vùng ITS rồi phân tích cắt bằng enzyme PSTI và BFMI) mới phân biệt được hai loại này trong mẫu bột [8]. Do đó, nguy cơ mua phải thảo dược nhiễm độc khi tự chế biến tại nhà là rất cao [1], [4].

Hiểu lầm thường gặp về thảo dược tự nhiên

Nhiều người mặc định thảo mộc tự nhiên luôn an toàn và lành tính hơn thuốc tây. Đây là ngộ nhận nguy hiểm đối với trẻ sơ sinh.

Cơ thể trẻ nhỏ chưa phát triển toàn diện về chức năng gan, thận và hàng rào máu não [6]. Chỉ một lượng nhỏ độc tố thần kinh cũng đủ gây suy hô hấp, hôn mê hoặc co giật toàn thân [3], [4].

Việc tự ý đun sắc hoa hồi theo cảm tính về số lượng và nồng độ làm tăng vọt nguy cơ quá liều [3], [4]. Ngay cả khi dùng đúng đại hồi nguyên chất, liều cao vẫn gây độc thần kinh [3], [2].

Ai cần tuyệt đối thận trọng?

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối tránh xa nước hãm hoa hồi bao gồm:

  • Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 6 tháng tuổi [5].
  • Trẻ đang gặp các vấn đề về tiêu hóa, đầy hơi, quấy khóc chưa rõ nguyên nhân [2], [4].
  • Trẻ có tiền sử co giật hoặc bệnh lý nền về chuyển hóa, thần kinh.

Phụ huynh đang cho con bú cũng không nên tùy tiện uống trà thảo mộc đậm đặc nếu chưa hỏi ý kiến chuyên môn.

Lời khuyên an toàn cho cha mẹ

Không tự ý cho trẻ sơ sinh uống bất kỳ loại trà thảo mộc hoặc nước lá tự sắc nào [6]. Trẻ sơ sinh bú mẹ hoàn toàn hoặc dùng sữa công thức không cần bổ sung các dung dịch ngoài khi chưa có chỉ định y tế.

Khi trẻ quấy khóc nhiều do đau bụng co thắt, cha mẹ nên áp dụng các biện pháp vật lý an toàn: massage bụng nhẹ nhàng theo chiều kim đồng hồ, ôm ấp da kề da, vỗ ợ hơi kỹ sau bú.

Nếu trẻ khóc thét kéo dài, bỏ bú, nôn ói hoặc có biểu hiện bất thường, cần đưa trẻ đi khám tại cơ sở y tế. Luôn thông báo với bác sĩ mọi chất hoặc nước uống dân gian đã dùng cho trẻ để kịp thời xử trí [6], [4].