Nhìn màn hình máy tính liên tục suốt 8 tiếng mỗi ngày khiến nhiều nhân viên văn phòng phải đối mặt với tình trạng mỏi mắt, cay mắt, mờ mắt hoặc khô rát vào cuối buổi làm việc. Trước tình trạng này, trào lưu hãm một bình trà hoa cúc mâm xôi để nhâm nhi tại bàn làm việc đang được truyền tai nhau như một giải pháp cứu cánh giúp sáng mắt và làm dịu nhanh cơn khó chịu.

Trà hoa cúc mâm xôi thực sự chứa nhiều hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên có khả năng hỗ trợ bảo vệ tế bào mắt trước các tổn thương vi mô. Tuy nhiên, thức uống này chỉ đóng vai trò hỗ trợ dinh dưỡng từ bên trong chứ không thể ngay lập tức xóa bỏ hoàn toàn tật khúc xạ hay thay thế thói quen nghỉ ngơi thị giác hợp lý.

Căng thẳng thị giác thời kỹ thuật số: Thủ phạm từ đâu?

Hội chứng thị giác màn hình là tình trạng rất phổ biến ở người trưởng thành và trẻ nhỏ khi mắt phải làm việc quá tải trước máy tính, điện thoại hoặc máy tính bảng [1]. Khi tập trung cao độ vào màn hình, phản xạ chớp mắt của con người giảm đi rõ rệt, khiến màng phim nước mắt bay hơi nhanh hơn, gây khô rát bề mặt nhãn cầu. Đồng thời, các cơ điều tiết thể mi phải co thắt liên tục để giữ hình ảnh luôn rõ nét ở khoảng cách gần [1].

Bên cạnh áp lực cơ học từ việc điều tiết, võng mạc còn phải tiếp nhận lượng bức xạ ánh sáng liên tục và kéo dài [1]. Tiếp xúc với nguồn sáng cường độ cao kích thích các phản ứng sinh hóa bất lợi trong nhãn cầu, làm sản sinh ồ ạt các gốc oxy hóa tự do (ROS) [5, 6]. Khi hệ thống phòng thủ chống oxy hóa nội sinh của mắt bị quá tải, các tế bào thụ cảm thị giác, tế bào biểu mô sắc tố võng mạc và thể thủy tinh sẽ phải đối mặt với nguy cơ tổn thương cấu trúc và suy giảm chức năng [1, 6].

Tác động bảo vệ mắt của cúc mâm xôi diễn ra thế nào?

Cúc mâm xôi, hay còn gọi là cúc hoa trắng (Chrysanthemum morifolium Ramat.), từ lâu đã được y học cổ truyền sử dụng như một vị thuốc và thức uống thanh nhiệt, làm dịu căng thẳng thị giác [1, 3, 5]. Nghiên cứu hiện đại đã phát hiện ra rằng hiệu quả sinh học của loài hoa này đến từ nhóm hợp chất flavonoid dồi dào, nổi bật là luteolin và dạng liên kết của nó là luteolin-7-O-beta-D-glucoside [2, 3].

Khi đi vào cơ thể, các hợp chất này đóng vai trò như những "tấm lá chắn" dọn dẹp các gốc oxy hóa tự do độc hại sinh ra tại mô mắt [1, 5]. Không chỉ trung hòa trực tiếp các phần tử gây hại, chiết xuất cúc mâm xôi còn kích hoạt và tăng cường các enzyme chống oxy hóa nội sinh quan trọng của cơ thể như superoxide dismutase (SOD), catalase (CAT) và glutathione (GSH) [2]. Nhờ đó, các tế bào mắt duy trì được tính toàn vẹn cấu trúc màng, giảm hiện tượng chết rụng tế bào theo chương trình (apoptosis) và ức chế các chất gây viêm mạn tính [1, 7].

Nghiên cứu khoa học nói gì về cúc mâm xôi và sức khỏe mắt?

Để hiểu rõ hơn về tiềm năng của loài thảo mộc này, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm chuyên sâu nhằm phân tích hoạt chất và đo lường tác động sinh học trực tiếp trên mô mắt.

Nghiên cứu công bố năm 2024 đã khảo sát kỹ lưỡng cơ sở vật chất dược lực học và cơ chế làm giảm mỏi mắt của cúc mâm xôi [2]. Các nhà khoa học đã phát hiện 11 thành phần hấp thu từ hoa cúc trong huyết tương chuột thí nghiệm [2]. Phân tích mạng lưới dược lý mục tiêu và con đường tín hiệu KEGG cho thấy hoa cúc có thể ức chế sự chết tế bào và giảm tổn thương oxy hóa ở mắt thông qua việc điều hòa con đường apoptosis [2].

Khi tiến hành thử nghiệm in vitro trên các dòng tế bào mắt trưởng thành, chiết xuất hoa cúc đã bảo vệ hiệu quả tế bào biểu mô sắc tố võng mạc (ARPE-19), tế bào hạch võng mạc (RGC-5) và mô thể thủy tinh trước các tác nhân gây oxy hóa [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất này làm tăng đáng kể khả năng sống của tế bào, nâng cao nồng độ chất chống oxy hóa tự nhiên GSH và enzyme SOD trong cả tế bào ARPE-19 lẫn RGC-5, đồng thời làm giảm nồng độ chất trung gian gây viêm interleukin-18 (IL-18) [2]. Đáng chú ý, trong thử nghiệm về độ trong suốt của thể thủy tinh, cúc mâm xôi giúp giảm rõ rệt mức độ tổn thương oxy hóa và tăng vọt hàm lượng các enzyme phòng ngự quan trọng gồm CAT, GSH và SOD [2].

Trước đó, một nghiên cứu thực hiện năm 2020 cũng tìm hiểu tác động của một công thức kết hợp thực vật chứa chiết xuất hoa cúc, kỷ tử, lý chua đen, lutein ester và zeaxanthin đối với tổn thương võng mạc do ánh sáng [1]. Trên mô hình động vật tiếp xúc với nguồn sáng mạnh 15.000 lux liên tục trong 2 giờ, các chỉ số điện võng mạc (sóng a và sóng b) suy giảm nghiêm trọng, đồng thời lớp nhân ngoài võng mạc (ONL) bị mỏng đi đáng kể [1]. Tuy nhiên, việc bổ sung công thức thảo mộc chứa hoa cúc đã phục hồi đáng kể biên độ sóng b và cải thiện độ dày của lớp nhân ngoài [1].

Khi thử nghiệm trên tế bào biểu mô sắc tố võng mạc ARPE-19 chịu kích thích từ ánh sáng mạnh 2.900 lux trong 30 phút, phản ứng căng thẳng khiến quá trình phosphoryl hóa p38 và JNK tăng vọt trong khi biểu hiện của yếu tố bảo vệ HIF suy giảm [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng riêng dịch chiết hoa cúc đã thể hiện khả năng làm giảm đáng kể sự phosphoryl hóa p38 và JNK, đồng thời khôi phục lại biểu hiện của HIF, qua đó củng cố cơ chế bảo vệ và tăng khả năng sinh tồn của tế bào mắt trước căng thẳng quang học [1].

Khả năng chống viêm và dọn dẹp gốc tự do của hoa cúc còn được củng cố qua nghiên cứu công bố năm 2010 trên tế bào nội mô mạch máu rốn người (HUVECs) [3]. Chiết xuất nước nóng và chiết xuất cồn của cúc mâm xôi, cùng với hai hoạt chất dồi dào là apigenin và luteolin, đã ức chế sự gia tăng các phân tử bám dính ICAM-1 và E-selectin do LDL oxy hóa gây ra, đồng thời thể hiện khả năng dọn dẹp gốc oxy hóa tự do ROS phụ thuộc vào liều lượng [3].

Khả năng hấp thu hoạt chất vào cơ thể thực tế đến đâu?

Một câu hỏi lớn mà người tiêu dùng thường đặt ra là liệu uống trà hoa cúc qua đường tiêu hóa thì các chất chống oxy hóa có vào được máu để đến nuôi dưỡng mắt hay không.

Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã giải đáp cơ chế hấp thu và chuyển hóa của luteolin cùng các glycoside từ chiết xuất hoa cúc mâm xôi trên mô hình tế bào biểu mô ruột Caco-2 và trên cơ thể chuột [4]. Chuột thí nghiệm được cho uống chiết xuất hoa cúc ở liều 1,7 g/kg trọng lượng cơ thể, tương đương với 22,8 micromol/kg luteolin và 58,3 micromol/kg luteolin-7-O-glucoside [4].

Kết quả phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao cho thấy luteolin và các dẫn xuất glycoside được hấp thu rất nhanh qua đường tiêu hóa [4]. Nồng độ các chất gồm luteolin, luteolin monoglucoside và luteolin monoglucuronide trong huyết tương đạt mức đỉnh chỉ sau 1 giờ dùng đường uống, với tổng nồng độ đạt 0,76 ± 0,27 micromol/L [4]. Trên mô hình màng tế bào Caco-2, các hợp chất này cũng được phát hiện ở khoang đáy bên, khẳng định khả năng vận chuyển xuyên màng ruột [4]. Điều này cho thấy các hoạt chất sinh học quý từ hoa cúc hoàn toàn có khả năng hấp thu tốt vào vòng tuần hoàn chung để phân bố tới các mô trong cơ thể [4].

Hiểu lầm thường gặp của giới văn phòng

Dù hoa cúc mâm xôi mang lại nhiều lợi ích sinh học tiềm năng, người dùng không nên nhầm lẫn giữa việc hỗ trợ bảo vệ tế bào và khả năng điều trị bệnh mắt dứt điểm.

Hiểu lầm thứ nhất là uống trà hoa cúc có thể chữa khỏi tật cận thị, loạn thị hoặc lão thị. Sự điều tiết quang học phụ thuộc vào trục nhãn cầu và độ đàn hồi cơ học của thể thủy tinh. Hoạt chất chống oxy hóa chỉ giúp làm giảm tổn thương oxy hóa và hạn chế thoái hóa tế bào chứ không thể thay đổi cấu trúc quang sai của mắt [1, 6].

Hiểu lầm thứ hai là có thể dùng nước trà hoa cúc để nhỏ trực tiếp hoặc rửa mắt khi bị khô rát. Đây là hành vi hết sức nguy hiểm. Nước trà tự pha tại nhà không đảm bảo độ vô khuẩn, độ đẳng trương hay độ pH tương thích với nhãn cầu. Việc tự ý nhỏ nước trà vào mắt có thể đưa vi khuẩn, nấm mốc hoặc vụn cánh hoa vào bề mặt kết giác mạc, dẫn đến nhiễm trùng nghiêm trọng. Hoa cúc chỉ nên được sử dụng qua đường uống hoặc tận dụng hơi nước ấm bốc lên từ khoảng cách an toàn để làm dịu mi mắt.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù hoa cúc mâm xôi là loại thảo dược quen thuộc và lành tính, một số nhóm người vẫn cần lưu ý đặc biệt trước khi đưa thức uống này vào thực đơn hàng ngày:

  • Người có tiền sử dị ứng với các loài thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae/Compositae) như cúc vạn thọ, cúc bồ công anh, cỏ phấn hương cần hết sức cẩn trọng vì có nguy cơ xảy ra phản ứng dị ứng chéo.
  • Người có cơ địa huyết áp quá thấp hoặc đang dùng thuốc điều hòa tim mạch nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa do hoa cúc có thể tác động đến trương lực mạch máu và chức năng tế bào nội mô [3].
  • Phụ nữ mang thai hoặc đang trong giai đoạn cho con bú cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các loại dịch chiết thảo mộc đậm đặc để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho thai nhi và trẻ nhỏ.
  • Người đang có bệnh lý viêm loét dạ dày tá tràng nặng không nên uống trà hoa cúc quá đậm đặc vào lúc bụng đói.

Hướng dẫn hãm trà hoa cúc đúng cách để tối ưu dưỡng chất

Để thu được hàm lượng hoạt chất chống oxy hóa cao nhất từ hoa cúc mâm xôi, phương pháp chiết xuất đóng vai trò quyết định.

Nghiên cứu kỹ thuật công bố năm 2007 đã phân tích sâu các điều kiện chiết xuất hoa cúc mâm xôi ảnh hưởng đến chất lượng nước trà và hàm lượng flavonoid [5]. Kết quả thực nghiệm khẳng định nhiệt độ nước là yếu tố quan trọng nhất quyết định hiệu suất thu hồi luteolin và luteolin-7-O-beta-D-glucoside [5]. Điều kiện hãm trà lý tưởng nhất được xác định là:

  • Nhiệt độ nước: Từ 90 đến xấp xỉ 100 độ C [5].
  • Thời gian hãm: Duy trì trong 20 đến 30 phút [5].
  • Tỷ lệ hoa và nước: Tỷ lệ khối lượng hoa khô so với thể tích nước tối ưu là 1:40 (gam/ml), tương đương khoảng 5g hoa cúc khô cho 200ml nước sôi [5].

Ngoài ra, một nghiên cứu kiểm nghiệm năm 2004 cũng chỉ ra rằng hàm lượng luteolin-7-beta-D-glucoside phản ánh chất lượng nguyên liệu hoa cúc tốt hơn luteolin tự do do hợp chất glycoside này nhạy cảm hơn với thời điểm thu hái và điều kiện bảo quản [6]. Do đó, người tiêu dùng nên chọn hoa cúc có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, cánh hoa nguyên vẹn, màu sắc tự nhiên và không bị nấm mốc.

Về thời điểm, dân văn phòng nên thưởng thức 1 ly trà hoa cúc ấm vào giữa buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, khoảng 1 giờ sau bữa ăn. Không nên uống trà quá nguội hoặc để qua đêm vì nguy cơ oxy hóa tinh dầu và nhiễm khuẩn vi sinh.

Trà hoa cúc mâm xôi là thức uống hỗ trợ lành mạnh giúp cung cấp chất chống oxy hóa, hỗ trợ bảo vệ tế bào võng mạc và thể thủy tinh trước tác động của căng thẳng thị giác [1, 6]. Tuy nhiên, để giải quyết tận gốc chứng mỏi mắt do máy tính, việc quan trọng nhất vẫn là áp dụng quy tắc nghỉ ngơi định kỳ (nhìn xa sau mỗi 20 phút), chớp mắt thường xuyên và bố trí ánh sáng phòng làm việc hợp lý. Khi xuất hiện các triệu chứng đau nhức mắt kéo dài, mờ mắt đột ngột hoặc khô mắt nặng, bạn nên đến cơ sở y tế chuyên khoa mắt để được thăm khám chính xác.