Nha đam (lô hội) từ lâu đã trở thành một nguyên liệu quen thuộc trong đời sống hàng ngày của người Việt. Từ các món chè thanh nhiệt, nước ép giải khát cho đến các loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe dạng viên uống, nha đam luôn được nhiều người tin dùng nhờ đặc tính thanh mát, hỗ trợ tiêu hóa và làm đẹp da. Tuy nhiên, với những người đang phải điều trị bệnh tim mạch hoặc huyết khối bằng thuốc chống đông, liệu thói quen này có hoàn toàn vô hại?
Câu trả lời từ các bằng chứng y khoa hiện tại là việc sử dụng nha đam đường uống có khả năng làm tăng nguy cơ chảy máu khi kết hợp cùng các loại thuốc chống đông hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu. Mặc dù các chế phẩm bôi ngoài da khá an toàn, việc dung nạp nha đam qua đường tiêu hóa với liều lượng lớn lại tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe nghiêm trọng mà người bệnh không nên chủ quan.
Cơ chế tác động chống đông và ngưng tập tiểu cầu của nha đam
Nha đam thường được biết đến với công dụng chống viêm, hỗ trợ điều trị viêm khớp, kháng khuẩn, hạ đường huyết và hạ lipid máu [1]. Dù vậy, các hợp chất sinh học tự nhiên chứa bên trong loài thực vật này có thể can thiệp sâu vào quá trình đông cầm máu tự nhiên của cơ thể.
Theo các nghiên cứu dược lý, các hoạt chất trong nha đam có khả năng ức chế quá trình tổng hợp prostaglandin [1]. Sự suy giảm tổng hợp này dẫn tới hệ quả là cản trở giai đoạn kết tập thứ cấp của tiểu cầu, từ đó làm giảm khả năng hình thành cục máu đông để bịt kín các vết thương [1]. Khi chức năng tiểu cầu bị ức chế, thời gian chảy máu sẽ kéo dài hơn bình thường [1].
Mặt khác, các loại thuốc điều trị như warfarin hoạt động theo cơ chế kháng vitamin K để ngăn chặn tạo huyết khối, trong khi aspirin ức chế ngưng tập tiểu cầu. Khi người bệnh sử dụng đồng thời nha đam cùng các thuốc này, tác dụng chống kết tập tiểu cầu của thảo dược sẽ cộng hưởng với hoạt tính chống đông của thuốc [1], [2]. Sự kết hợp này khiến hệ thống cầm máu bị ức chế kép, đẩy nguy cơ xuất huyết khó kiểm soát lên mức báo động.
Bằng chứng khoa học về nguy cơ chảy máu và tương tác thuốc
Mối lo ngại về việc nha đam gây xuất huyết đã được ghi nhận trong y văn thông qua các ca lâm sàng cụ thể và nhiều khảo sát dịch tễ học về tương tác thảo dược - thuốc tân dược.
Một báo cáo ca bệnh vào năm 2004 đã mô tả trường hợp một nữ bệnh nhân 35 tuổi bị mất tới 5 lít máu trong quá trình phẫu thuật cắt bỏ u máu [1]. Trước khi mổ, bệnh nhân này đã uống các viên nén nha đam [1]. Trong ca phẫu thuật, bệnh nhân được gây mê bằng sevoflurane – một loại thuốc mê có cơ chế ức chế hình thành thromboxane A2 thông qua triệt tiêu hoạt tính cyclooxygenase, gây suy giảm ngưng tập tiểu cầu và kéo dài thời gian chảy máu [1]. Dù kích thước và mạch máu của khối u là yếu tố chính, sự kết hợp giữa nha đam và sevoflurane đã đóng vai trò quan trọng góp phần gây mất máu ồ ạt [1]. Đánh giá khách quan cho thấy tương tác giữa hoạt tính kháng tiểu cầu của hai chất này là hoàn toàn có thể xảy ra [1].
Nghiên cứu cắt ngang thực hiện năm 2011 tại Ý trên các bệnh nhân trước phẫu thuật ghi nhận việc sử dụng các liệu pháp thay thế như nha đam, cúc La Mã, việt quất khá phổ biến [3]. Nghiên cứu chỉ ra việc uống nha đam làm tăng tác dụng hạ đường huyết của glibenclamide và có tương tác quan trọng với thuốc mê sevoflurane [3]. Các tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc khai thác tiền sử dùng thảo dược trước can thiệp ngoại khoa để tránh biến chứng chảy máu [3].
Tiếp đó, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2013 tại Na Uy khảo sát việc đồng sử dụng thuốc thông thường và thảo dược ở bệnh nhân chăm sóc ban đầu [4]. Nghiên cứu phát hiện 255 cặp kết hợp, trong đó có 18 cặp tiềm ẩn tương tác nguy cơ trên lâm sàng [4]. Nghiên cứu nhấn mạnh việc sử dụng nha đam đường uống dạng nước ép với liều lượng lớn hàng ngày mang lại tiềm năng tương tác thuốc cao hơn rất nhiều so với việc chỉ dùng ngoài da cho vết bỏng [4]. Đồng thời, các loại thuốc chống táo bón hoặc thuốc trị tiểu đường cũng được khuyến cáo không nên dùng chung với nha đam do nguy cơ tạo ra tác dụng hiệp đồng ngoài ý muốn [4].
Nguy cơ thực tế khi dùng thuốc chống đông máu warfarin
Warfarin là thuốc chống đông có khoảng điều trị rất hẹp, chỉ một dao động nhỏ về nồng độ thuốc hoặc tác động cộng gộp từ thực phẩm đều có thể dẫn tới biến cố xuất huyết nghiêm trọng [5].
Nghiên cứu năm 1998 trên bệnh nhân người Hoa dùng warfarin cho thấy các tương tác thuốc và thảo dược chiếm tới 20% tổng số bệnh nhân có chỉ số INR vượt mức 3.0 và chiếm 36% (5 trên 14 bệnh nhân) các trường hợp phát triển biến chứng chảy máu [6]. Một nghiên cứu đoàn hệ lớn năm 2005 tại Anh trên 4.152 bệnh nhân rung nhĩ không do bệnh van tim (từ 40 đến 84 tuổi) dùng warfarin trên 3 tháng ghi nhận 58% bệnh nhân dùng kèm các thuốc có khả năng tương tác [2]. Việc dùng thêm các thuốc làm tăng tác dụng của warfarin khiến nguy cơ xuất huyết nặng tăng gấp 3,4 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,4-8,5), và việc phối hợp warfarin với aspirin làm tăng nguy cơ chảy máu nặng lên 4,5 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,1-18,1) [2].
Năm 2009, một nghiên cứu bệnh án tại Phần Lan trên 6.772 bệnh nhân nội trú điều trị bằng warfarin chỉ ra 48% có dùng kèm thuốc gây tương tác [7]. Tỷ lệ chênh (OR) đối với biến cố chảy máu khi dùng kèm thuốc ức chế enzym CYP2C9 là 3,6; dùng kèm thuốc chống viêm không steroid (NSAID) là 2,6 và dùng cùng các thuốc ức chế kết tập tiểu cầu là 1,6 [7]. Tương tự, nghiên cứu tiền cứu năm 2014 tại Ethiopia trên 133 bệnh nhân nội trú dùng warfarin cho thấy tỷ lệ gặp tương tác thuốc lên tới 99,2%, trong đó 49,2% là mức độ nghiêm trọng và 16,5% bệnh nhân gặp biến chứng chảy máu thực tế [8]. Chỉ số INR tăng cao có liên quan chặt chẽ đến nguy cơ xuất huyết [8].
Dù danh mục thảo dược tương tác với warfarin được tổng hợp rất phong phú như tỏi, gừng, nhân sâm, cúc La Mã, bạch quả [4], [5], việc kết hợp thêm bất kỳ sản phẩm nào có đặc tính ức chế kết tập tiểu cầu như nha đam cũng là điều rất nguy hiểm [1], [5].
Hiểu lầm phổ biến về việc sử dụng nha đam
Hiểu lầm lớn nhất của đa số người dân là quan niệm "thảo dược tự nhiên luôn lành tính và không có tác dụng phụ". Nhiều bệnh nhân đang duy trì thuốc chống đông định kỳ vẫn thoải mái uống nước nha đam tươi, dùng bột gel nha đam hoặc uống thực phẩm chức năng hỗ trợ tiêu hóa chứa chiết xuất lô hội mà không thông báo cho bác sĩ điều trị.
Một hiểu lầm khác là đánh đồng mọi cách sử dụng nha đam đều nguy hiểm như nhau. Trên thực tế, nha đam dùng bôi ngoài da để làm dịu vết bỏng hoặc dưỡng ẩm hầu như không hấp thu lượng lớn vào tuần hoàn hệ thống, do đó nguy cơ tương tác thấp hơn nhiều so với việc uống nước ép nha đam đậm đặc với liều lượng lớn hàng ngày [4]. Nguy cơ xuất huyết chủ yếu phát sinh từ đường tiêu hóa khi các hợp chất đi vào máu và can thiệp vào chức năng tiểu cầu [1], [4].
Bên cạnh đó, việc người bệnh tự ý dùng thảo dược để trị bệnh cùng lúc với thuốc theo toa mà không theo dõi chỉ số đông máu định kỳ (INR) là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến các tai biến xuất huyết âm thầm nhưng nguy hiểm [6], [8].
Ai nên đặc biệt thận trọng với nha đam?
Những người đang sử dụng thuốc chống đông máu như warfarin hoặc thuốc chống ngưng tập tiểu cầu như aspirin cần tránh uống nước ép, viên nang hay các chế phẩm chiết xuất từ nha đam [1], [2]. Việc dùng đồng thời có thể gây hiện tượng hiệp đồng, làm kéo dài thời gian đông máu và dẫn đến xuất huyết nội tạng hoặc chảy máu dưới da [1], [2].
Những người chuẩn bị bước vào phẫu thuật hoặc can thiệp y tế có gây mê bắt buộc phải ngừng sử dụng các sản phẩm nha đam đường uống trước đó [1], [3]. Tương tác giữa nha đam và các thuốc mê hô hấp như sevoflurane có thể gây mất máu nghiêm trọng đe dọa tính mạng ngay trên bàn mổ [1].
Người cao tuổi mắc nhiều bệnh lý nền, người đang sử dụng đồng thời nhiều loại thuốc (tình trạng đa thuốc) cũng cần tuyệt đối cẩn trọng [4], [2]. Khi chức năng gan, thận suy giảm và dùng nhiều loại thuốc tim mạch, cơ thể rất dễ bị quá liều chống đông nếu thảo dược làm biến đổi dược động học hoặc dược lực học của thuốc [6], [2]. Ngoài ra, bệnh nhân đái tháo đường đang dùng glibenclamide hoặc người đang dùng thuốc trị táo bón cũng không nên dùng chung với nha đam do nguy cơ tụt đường huyết quá mức và tăng tác dụng phụ cộng dồn [4], [3].
Áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn
Nếu bạn đang trong phác đồ điều trị với thuốc chống đông máu warfarin hoặc aspirin, nguyên tắc an toàn hàng đầu là không tự ý sử dụng các loại nước ép nha đam tươi đậm đặc, viên uống thảo dược hay thực phẩm chức năng chứa lô hội [1], [4].
Trong trường hợp muốn dùng nha đam để chăm sóc da hoặc làm dịu vết thương ngoài da nhẹ, bạn có thể sử dụng các sản phẩm bôi ngoài vì dạng dùng này có tiềm năng tương tác thuốc thấp hơn rất nhiều so với đường uống [4]. Tuy nhiên, cần tránh bôi lên các vết thương hở sâu đang chảy máu.
Mỗi khi đi khám bệnh, kiểm tra định kỳ hoặc chuẩn bị phẫu thuật, hãy chủ động cung cấp cho bác sĩ danh sách đầy đủ tất cả các loại thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và các loại trà thảo mộc, viên uống bổ sung mà bạn đang sử dụng [3], [6]. Bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như bầm tím tự nhiên dưới da, chảy máu chân răng kéo dài, nước tiểu có màu đỏ hoặc phân đen đều là tín hiệu cảnh báo quá liều thuốc chống đông cần được cấp cứu y tế ngay lập tức [6], [8].
Nha đam là một loại cây có nhiều ứng dụng hữu ích trong đời sống, nhưng không phải lúc nào cũng an toàn cho tất cả mọi người. Đối với người bệnh đang sử dụng thuốc chống đông, việc thận trọng với các chế phẩm nha đam đường uống là điều kiện tiên quyết để bảo vệ bản thân khỏi nguy cơ xuất huyết. Trước khi bổ sung bất kỳ loại thảo dược nào vào chế độ ăn uống, hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa để đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe.
