Nhiều người bệnh đái tháo đường thường truyền tai nhau sử dụng cỏ ngọt như một giải pháp thay thế đường kính vừa tạo vị ngọt tự nhiên vừa giúp kiểm soát đường huyết. Không ít người có thói quen hãm trà cỏ ngọt uống thay nước lọc hàng ngày ngay cả khi đang dùng thuốc điều trị do bác sĩ kê đơn. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp thảo dược này với thuốc hạ đường huyết tiềm ẩn rủi ro tương tác làm đường huyết sụt giảm quá mức.

Câu trả lời ngắn gọn là người đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường không nên tùy tiện uống thêm trà cỏ ngọt đậm đặc hoặc dùng liên tục mỗi ngày mà chưa có sự đồng ý của bác sĩ điều trị. Cỏ ngọt không đơn thuần là chất tạo ngọt không calo mà bản thân nó chứa các hoạt chất sinh học có khả năng hạ đường huyết thực sự. Khi dùng chung với các thuốc tây có cùng cơ chế, tác động cộng gộp có thể khiến người bệnh đối mặt với tình trạng hạ đường huyết đột ngột vô cùng nguy hiểm.

Cỏ ngọt tác động lên đường huyết theo cơ chế nào?

Cỏ ngọt (tên khoa học là Stevia rebaudiana) từ lâu đã được biết đến như một nguồn chất tạo ngọt tự nhiên không sinh năng lượng [1]. Độ ngọt của lá cỏ ngọt ước tính gấp khoảng 300 lần so với đường mía thông thường [2]. Tuy nhiên, khác với các chất làm ngọt nhân tạo trơ về mặt sinh học, các hoạt chất trong cỏ ngọt như stevioside hay rebaudioside lại trực tiếp tham gia vào các quá trình chuyển hóa đường trong cơ thể [3].

Trước hết, hoạt chất stevioside kích thích các tế bào beta của tuyến tụy tăng cường tiết insulin [3]. Sự giải phóng insulin này phụ thuộc đáng kể vào nồng độ glucose hiện diện trong máu, hỗ trợ mô ngoại vi hấp thu đường hiệu quả hơn [3]. Bên cạnh đó, thành phần rebaudioside cũng sở hữu đặc tính thúc đẩy tiết insulin, mở ra tiềm năng hỗ trợ điều trị đái tháo đường tuýp 2 [3].

Không dừng lại ở việc kích thích tiết insulin, lá cỏ ngọt còn có khả năng ức chế quá trình tân tạo đường tại gan [3]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng chiết xuất cỏ ngọt có tác động đến hệ thống vận chuyển glucose ở cơ xương trên động vật thí nghiệm [3]. Ngoài ra, cỏ ngọt còn tác động lên enzyme tiêu hóa carbohydrate. Chiết xuất nước từ cỏ ngọt đã được chứng minh có hoạt tính ức chế enzyme alpha-amylase mạnh nhất so với các phân đoạn chiết xuất khác [4]. Trong đó, thành phần rebaudioside A phân lập từ dịch chiết nước thể hiện khả năng liên kết ấn tượng với alpha-amylase, từ đó làm chậm quá trình phân giải tinh bột thành đường đơn [4].

Thêm vào đó, dịch chiết nước của cỏ ngọt còn thể hiện đặc tính chống oxy hóa và cải thiện độ nhạy insulin thông qua việc gia tăng biểu hiện thụ thể PPAR-gamma và nồng độ mRNA của insulin tại mô tụy [5]. Những cơ chế đa dạng này biến cỏ ngọt thành một dược liệu có hoạt tính sinh học mạnh mẽ chứ không chỉ đơn thuần là phụ gia tạo vị giác.

Nguy cơ tương tác cộng gộp khi phối hợp với thuốc tây

Mối băn khoăn lớn nhất đối với người bệnh đái tháo đường là tương tác dược lực học giữa cỏ ngọt và thuốc hạ đường huyết. Khi người bệnh đang sử dụng các thuốc tây có tác dụng kích thích tiết insulin hoặc làm tăng độ nhạy insulin, việc bổ sung thêm một lượng lớn hoạt chất từ cỏ ngọt có thể kích hoạt hiệu ứng cộng gộp hoặc hiệp đồng.

Điển hình là nhóm thuốc ức chế enzyme dipeptidyl peptidase-4 (DPP-4) như saxagliptin. Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2021 đã đánh giá sự phối hợp giữa dịch chiết nước cỏ ngọt và saxagliptin trên chuột mắc đái tháo đường [2]. Kết quả cho thấy khi dùng đơn độc, cả cỏ ngọt ở liều 400 mg/kg/ngày và saxagliptin liều 10 mg/kg/ngày đều giúp giảm lượng ăn, lượng nước uống, trọng lượng cơ thể và nồng độ đường huyết lúc đói [2]. Tuy nhiên, khi kết hợp cỏ ngọt cùng với saxagliptin, mức đường huyết lúc đói sụt giảm mạnh hơn rõ rệt so với khi chỉ dùng thuốc đơn độc [2]. Cả hai tác nhân này khi kết hợp còn làm tăng đáng kể lượng insulin huyết thanh và ức chế sâu sắc hoạt động của DPP-4 [2].

Đối với nhóm sulfonylurea như glibenclamide hoặc glimepiride, cơ chế chính của thuốc là kích thích tế bào beta đảo tụy giải phóng insulin bất kể nồng độ đường trong máu [6]. Thuốc nhóm này vốn có tác dụng phụ đáng lo ngại nhất là gây hạ đường huyết nghiêm trọng và sụt giảm cân nặng [7]. Mặc dù một số nghiên cứu trên động vật ghi nhận bột lá cỏ ngọt liều 250 mg/kg hay chiết xuất nước kết hợp cùng glibenclamide cho thấy cơ chế hoạt động có sự khác biệt giữa hai bên [6], nhưng tác động kích thích tiết insulin của stevioside vẫn có thể làm gia tăng biên độ hạ đường huyết khi dùng chung [6]. Tình trạng tụt đường huyết quá đà (hypoglycemia) có thể dẫn đến chóng mặt, run rẩy, vã mồ hôi, rối loạn tri giác và thậm chí hôn mê nếu không được cấp cứu kịp thời.

Bằng chứng khoa học từ các nghiên cứu tiền lâm sàng

Nhiều công trình nghiên cứu trên động vật đã được thực hiện để làm sáng tỏ hiệu quả hạ đường huyết của cỏ ngọt cũng như liều lượng tối ưu.

Một nghiên cứu công bố năm 2011 tiến hành trên chuột cống trắng Wistar bị gây đái tháo đường bằng alloxan (liều 180 mg/kg) [7]. Các nhà khoa học đã cho chuột uống dịch chiết phân cực trung bình từ lá cỏ ngọt ở liều 200 mg/kg và 400 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong 10 ngày, so sánh với nhóm đối chứng dùng nước muối sinh lý 0,9% và nhóm chứng dương dùng glibenclamide [7]. Kết quả cho thấy dịch chiết cỏ ngọt làm giảm đường huyết một cách chậm nhưng có ý nghĩa thống kê (P < 0.01) [7]. Đáng chú ý, chiết xuất này không gây ra tình trạng hạ đường huyết quá mức và ít làm sụt giảm cân nặng hơn so với thuốc glibenclamide [7]. Chiết xuất cỏ ngọt còn có khả năng đối kháng với tác động hoại tử của alloxan, giúp hồi phục các tế bào beta của đảo tụy [7].

Một nghiên cứu khác vào năm 2010 đã thử nghiệm chiết xuất nước và chiết xuất cồn của cỏ ngọt trên chuột đái tháo đường trong 28 ngày [6]. Kết quả ghi nhận tác dụng hạ đường huyết phụ thuộc vào liều dùng: chuột được cho dùng liều 100 mg/kg thể trọng có mức giảm đường huyết trung bình lớn hơn so với liều 50 mg/kg thể trọng [6]. Tại nhóm kết hợp chiết xuất nước với glibenclamide, đường huyết trung bình vào ngày thứ 28 đạt 100,50 ± 0,22, gần như tương đương với nhóm chỉ dùng glibenclamide đơn độc (101,83 ± 0,30) [6].

Vào năm 2016, nghiên cứu trên chuột Sprague-Dawley bị gây đái tháo đường bằng streptozotocin kéo dài 28 ngày đã so sánh dịch chiết nước cỏ ngọt (liều 400 mg/kg) với thuốc pioglitazone (liều 10 mg/kg) [5]. Dịch chiết cỏ ngọt đã làm giảm đáng kể nồng độ đường huyết lúc đói, chất béo trung tính (triglycerides), malondialdehyde (MDA), men gan ALT và AST, đồng thời bình thường hóa hoạt tính catalase [5]. Thêm vào đó, cỏ ngọt làm tăng mức biểu hiện mRNA của PPAR-gamma và insulin trong mô tụy, hỗ trợ phục hồi các tổn thương mô bệnh học [5].

Năm 2022, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp đã thu thập dữ liệu từ các cơ sở dữ liệu PubMed, CENTRAL và DOAJ xuất bản trước tháng 9 năm 2020 để đánh giá toàn diện tác dụng hạ đường huyết của lá cỏ ngọt [8]. Có 16 nghiên cứu đủ điều kiện phân tích định tính và 9 nghiên cứu đưa vào phân tích định lượng [8]. Kết quả phân tích gộp chỉ ra rằng ở các mức liều 200, 300 và 400 mg/kg, lá cỏ ngọt tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê trong việc giảm nồng độ glucose máu so với nhóm đối chứng [8]. Tuy nhiên, liều cao 500 mg/kg lại không cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa (SMD: -3,84; p = 0,22) [8]. Phân tích dưới nhóm theo thời gian can thiệp cũng ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các nhóm (p < 0,001) [8].

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm phổ biến

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng trên động vật rất khả quan, người bệnh cần nhìn nhận rõ ràng về ranh giới giữa nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và thực tế điều trị trên cơ thể người.

Đầu tiên, phần lớn các kết quả ghi nhận tác dụng hạ đường huyết mạnh mẽ đều đến từ các mô hình chuột thí nghiệm được gây đái tháo đường bằng alloxan hoặc streptozotocin [7], [2], [5]. Liều lượng chiết xuất sử dụng trên chuột (thường từ 200 đến 400 mg/kg thể trọng) tương đương với một lượng lá cỏ ngọt rất lớn nếu quy đổi sang người [8]. Việc uống một vài ngụm trà cỏ ngọt loãng có thể không đạt đến ngưỡng nồng độ hoạt chất tương tự trong các thí nghiệm này, nhưng nếu uống dạng cao cô đặc hoặc trà đậm đặc dài ngày, lượng hoạt chất tích tụ hoàn toàn có thể phát huy tác động dược lý. Phân tích gộp năm 2022 cũng nhấn mạnh rằng cần có thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng trên người để xác định chính xác tính an toàn và hiệu quả chống đái tháo đường của lá cỏ ngọt [8].

Một hiểu lầm hết sức phổ biến là nhiều người cho rằng "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại". Quan niệm này khiến người bệnh mất cảnh giác, dẫn đến việc dùng cỏ ngọt song song với phác đồ thuốc tây mà không theo dõi chỉ số đường huyết. Cỏ ngọt chứa các hợp chất diterpene glycoside tác động trực tiếp lên bài tiết insulin và chuyển hóa tế bào, do đó nó phải được nhìn nhận như một vị thuốc hỗ trợ có hoạt tính chứ không chỉ là nước giải khát đơn thuần [3], [1].

Một hiểu lầm khác là tự ý giảm liều thuốc tây hoặc ngưng thuốc bác sĩ kê để chuyển hẳn sang uống trà cỏ ngọt trị bệnh. Đái tháo đường là một bệnh mạn tính phức tạp, hiện ảnh hưởng đến khoảng 3% dân số toàn cầu và 90% trong số đó là đái tháo đường tuýp 2 [7]. Cỏ ngọt không thể thay thế phác đồ điều trị tiêu chuẩn đã được kiểm chứng.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Không phải tất cả mọi người đều có thể thoải mái sử dụng trà cỏ ngọt, đặc biệt là nhóm đối tượng có nguy cơ cao về chuyển hóa và tim mạch.

  • Người đang dùng thuốc kích thích tiết insulin (Sulfonylurea): Nhóm thuốc như glimepiride, glibenclamide vốn tiềm ẩn nguy cơ hạ đường huyết cao [7], [6]. Sử dụng thêm cỏ ngọt kích thích tuyến tụy có thể đẩy mức đường máu xuống ngưỡng nguy hiểm [3], [6].
  • Người đang phối hợp thuốc ức chế DPP-4: Nghiên cứu đã chứng minh chiết xuất cỏ ngọt kết hợp cùng thuốc ức chế DPP-4 như saxagliptin tạo ra mức giảm đường huyết lúc đói sâu hơn đáng kể [2]. Người dùng nhóm thuốc này cần hết sức cảnh giác với nguy cơ hiệp đồng quá mức [2].
  • Người có tiền sử hay bị tụt đường huyết: Những bệnh nhân kiểm soát đường huyết không ổn định, thường xuyên bị hoa mắt, đói lả trước bữa ăn không nên tự ý dùng thêm các loại trà thảo dược có tính hạ đường huyết.
  • Người suy giảm chức năng gan, thận: Cỏ ngọt tác động đến quá trình tân tạo đường tại gan và bài tiết qua thận [3]. Mặc dù chiết xuất nước giúp cải thiện men gan ALT, AST trong một số thử nghiệm động vật [5], việc chuyển hóa thảo dược ở người bệnh suy giảm chức năng nội tạng vẫn cần có sự giám sát y tế.

Hướng dẫn áp dụng an toàn trong đời sống

Nếu bạn là người mắc đái tháo đường và muốn sử dụng cỏ ngọt để tạo vị ngọt dễ chịu trong khẩu phần ăn uống, hãy tuân thủ các nguyên tắc thận trọng sau:

  1. Hỏi ý kiến bác sĩ điều trị: Trước khi bắt đầu thói quen uống trà cỏ ngọt, hãy thông báo cho bác sĩ biết về liều lượng và tần suất dự kiến. Bác sĩ có thể cân nhắc điều chỉnh liều thuốc hạ đường huyết nếu cần thiết.
  2. Liều lượng và cách chế biến chừng mực: Chỉ nên dùng cỏ ngọt với lượng rất nhỏ để tạo vị ngọt dịu nhẹ, chẳng hạn 1-2 lá cỏ ngọt khô hãm cùng trà hoa cúc hoặc trà xanh loãng. Tuyệt đối không nấu nước sắc cỏ ngọt đặc quánh để uống thay nước lọc cả ngày.
  3. Thời điểm sử dụng: Tránh uống trà cỏ ngọt lúc bụng đang quá đói hoặc ngay trước khi vận động thể lực cường độ cao. Nên dùng sau bữa ăn chính hoặc xen kẽ giữa các bữa ăn khi nồng độ đường trong máu ở mức ổn định.
  4. Theo dõi đường huyết chặt chẽ: Khi mới bắt đầu dùng trà cỏ ngọt, cần tăng cường đo đường huyết mao mạch bằng máy đo cá nhân tại nhà (trước ăn và sau ăn 2 giờ). Nếu nhận thấy chỉ số đường huyết có xu hướng giảm sâu bất thường hoặc xuất hiện cảm giác run tay, vã mồ hôi, tim đập nhanh, cần lập tức ngừng sử dụng và bổ sung carbohydrate hấp thu nhanh.

Cỏ ngọt là một thảo dược tự nhiên có nhiều đặc tính sinh học quý giá, từ việc hỗ trợ cải thiện đường huyết, lipid máu đến chống oxy hóa [2], [5], [1]. Dù vậy, việc kết hợp thảo dược này khi đang uống thuốc điều trị đái tháo đường đòi hỏi sự thận trọng cao độ để tránh nguy cơ hạ đường huyết quá mức do tương tác cộng gộp. Người bệnh hãy lắng nghe cơ thể, chủ động tham vấn nhân viên y tế và duy trì lối sống lành mạnh để kiểm soát bệnh một cách an toàn và bền vững nhất.