Ăn lựu nhả hạt là thói quen phổ biến, nhưng trên kệ mỹ phẩm, dầu ép từ phần hạt bị bỏ đi này lại có giá đắt đỏ. Nhiều người truyền tai nhau việc thoa dầu hạt lựu lên mặt giúp xóa nhăn, trẻ hóa da, song cũng không ít ý kiến nghi ngờ đây chỉ là chiêu trò quảng cáo.
Thực tế, dữ liệu khoa học xác nhận dầu hạt lựu có khả năng hỗ trợ chống lão hóa da. Hiệu quả này đến từ hàm lượng cao axit punicic – một axit béo quý hiếm giúp kích thích tổng hợp collagen, củng cố hàng rào bảo vệ da và phục hồi lớp biểu bì bị tổn thương [1]. Tuy nhiên, phần lớn bằng chứng sâu về cơ chế phân tử mới dừng ở mức độ phòng thí nghiệm và mô hình động vật, đòi hỏi thêm các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người [2].
Thành phần đặc biệt ẩn trong phần hạt thường bị vứt bỏ
Quả lựu (tên khoa học Punica granatum L.) có nguồn gốc từ Trung Đông và Ấn Độ, giàu flavonoid, tannin cùng các vitamin A, B, C [3]. Cấu trúc quả lựu gồm ba phần chính: nước ép chiếm khoảng 30% trọng lượng quả, lớp vỏ ngoài kèm màng lụa bên trong, và phần hạt chỉ chiếm khoảng 3% trọng lượng toàn quả [3]. Dù chiếm tỷ lệ nhỏ và thường bị thải bỏ gây lãng phí trong công nghiệp chế biến nước giải khát, phần hạt này lại chứa tới khoảng 20% là dầu [2], [3].
Dầu hạt lựu có màu vàng nhạt và mùi thơm nhẹ đặc trưng [4]. Phân tích bằng sắc ký khí ghép nối khối phổ xác định trong dầu hạt lựu có tới 45 loại axit béo khác nhau, trong đó nhóm axit béo liên hợp chiếm hơn 80% thành phần (tính theo khối lượng trên thể tích) [5].
Hoạt chất chủ đạo tạo nên giá trị của dầu hạt lựu là axit punicic, chiếm từ 60% đến 80% tổng lượng axit béo, theo sau là axit linoleic và axit oleic [5], [6]. Axit punicic là một axit béo không bão hòa đa chuỗi dài thuộc nhóm omega-5 (một dạng đồng phân liên hợp của axit alpha-linolenic) rất hiếm gặp trong tự nhiên [1], [4], [7].
Cơ chế bảo vệ collagen và tái tạo biểu bì của axit punicic
Lão hóa da đặc trưng bởi sự suy giảm mạng lưới collagen nâng đỡ bên dưới và sự suy yếu của lớp biểu bì bên trên. Khi thoa ngoài da, dầu hạt lựu tác động trực tiếp vào cả hai tiến trình này nhờ đặc tính sinh học của axit punicic [1].
Thứ nhất, dầu hạt lựu tăng cường quá trình tổng hợp collagen và cải thiện độ đàn hồi của da, từ đó mang lại tác dụng chống nhăn [1]. Đồng thời, loại dầu này góp phần củng cố lớp sừng (stratum corneum – lớp ngoài cùng của biểu bì), giúp dưỡng ẩm, nuôi dưỡng mô da và chữa lành lớp biểu bì bị tổn thương [1].
Thứ hai, axit punicic sở hữu hoạt tính chống oxy hóa và kháng viêm mạnh [1], [7]. Các gốc tự do (ROS) và phản ứng viêm là tác nhân chính phá hủy cấu trúc nền của da khi tiếp xúc với tia cực tím hoặc ô nhiễm. Axit punicic làm giảm tổn thương oxy hóa và phản ứng viêm thông qua việc tăng biểu hiện các thụ thể kích hoạt tăng sinh peroxisome (PPAR) [7]. Ngoài ra, dầu hạt lựu còn thể hiện đặc tính estrogen tự nhiên, kháng khuẩn, chống phù nề, giúp giảm sưng đau và làm dịu các kích ứng nhỏ trên bề mặt da [1].
Các nghiên cứu khoa học nói gì?
Các phân tích hóa học và sinh học qua nhiều năm đã làm rõ dần cách dầu hạt lựu và axit punicic hoạt động ở cấp độ tế bào cũng như trên cơ thể sống.
Một tổng quan công bố năm 2021 và nghiên cứu phân tích năm 2022 sử dụng phương pháp sắc ký khí (GC/FID) kết hợp quang phổ hồng ngoại (FTIR) đã xác nhận vai trò của dầu hạt lựu ép lạnh trong mỹ phẩm [5], [1]. Kết quả ghi nhận dịch chiết thương mại từ hạt lựu khi đưa vào công thức mỹ phẩm ở nồng độ khuyến nghị tối đa 5% khối lượng giúp nuôi dưỡng, làm khỏe da và chống nhăn hiệu quả [1]. Dầu hạt lựu thường được ứng dụng làm hoạt chất chính trong các chế phẩm chống nhăn, làm sáng da, kem làm dịu kích ứng, hỗ trợ xử lý bệnh vẩy nến, chàm (eczema), da cháy nắng và vết thương nhỏ [1]. Các báo cáo trong hai tài liệu này cũng chỉ ra axit punicic có khả năng ức chế ung thư da và ngăn ngừa tiểu đường tuýp 2 trên chuột [5], [1].
Để hiểu rõ cơ chế dập tắt phản ứng viêm và gốc tự do của axit punicic, một nghiên cứu công bố năm 2009 đã thử nghiệm trên mô hình chuột bị viêm đại tràng thực nghiệm do hóa chất TNBS gây ra [6]. Tình trạng viêm này tạo ra áp lực oxy hóa lớn từ các bạch cầu trung tính bị kích hoạt quá mức, làm tăng sản phẩm peroxy hóa lipid là F2-isoprostane và gây loét mô [6]. Khi bổ sung dầu hạt lựu (chứa 60-80% axit punicic ở dạng triglyceride) vào chế độ ăn của chuột, hoạt chất này được hấp thu, chuyển hóa và lưu trữ tốt trong mô [6]. Axit punicic đã ức chế quá trình sản sinh gốc tự do (ROS) quá mức do yếu tố gây viêm TNF-alpha kích hoạt, đồng thời ngăn chặn sự huy động bạch cầu trung tính tới vùng tổn thương, từ đó bảo vệ mô khỏi bị loét và hư hại [6].
Ở cấp độ tế bào người, một nghiên cứu năm 2014 đã chiết xuất phân đoạn ưa nước (dùng dung môi gồm 80% methanol trong nước) từ dầu hạt lựu và thử nghiệm trên các dòng tế bào ung thư đại tràng (HT29, HCT116), gan (HepG2, Huh7), vú (MCF-7, MDA-MB-231) và tuyến tiền liệt (DU145) [3]. Các nhà khoa học phát hiện axit punicic làm giảm đáng kể sức sống của hai dòng tế bào ung thư vú bằng cách giữ chúng lại ở pha G0/G1 của chu kỳ tế bào [3]. Đáng chú ý, trên hai dòng tế bào MCF-7 và MDA-MB-231, dịch chiết dầu hạt lựu làm giảm nồng độ yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu (VEGF) và 9 loại cytokine gây viêm (gồm IL-2, IL-6, IL-12, IL-17, IP-10, MIP-1alpha, MIP-1beta, MCP-1 và TNF-alpha) theo liều lượng tăng dần [3]. Trước đó, một nghiên cứu năm 2010 cũng ghi nhận ở nồng độ 40 microM, axit punicic ức chế lần lượt 92% và 96% sự tăng sinh, đồng thời thúc đẩy quá trình tự hủy (apoptosis) lên 86% và 91% ở dòng tế bào ung thư vú không nhạy cảm estrogen (MDA-MB-231) và nhạy cảm estrogen (MDA-ERalpha7) so với nhóm đối chứng [8]. Tuy nhiên, khi thêm 20 microM chất chống oxy hóa tocotrienol vào thử nghiệm, tác dụng diệt tế bào ung thư này bị đảo ngược, chứng tỏ hiệu quả trên tế bào ung thư của axit punicic phụ thuộc vào quá trình peroxy hóa lipid và con đường tín hiệu PKC [8].
Khả năng bảo vệ mô và chống viêm của dầu hạt lựu tiếp tục được khẳng định trong một nghiên cứu công bố năm 2024 trên 32 con chuột đực giống Sprague-Dawley bị gây viêm đại tràng bằng axit acetic [4]. Chuột được chia làm 4 nhóm: nhóm đối chứng, nhóm bị viêm không điều trị, và hai nhóm điều trị bằng dầu hạt lựu với liều 0,4 ml/kg hoặc 0,8 ml/kg sau khi gây viêm [4]. Phân tích mô bệnh học và hóa mô miễn dịch cuối thí nghiệm cho thấy dầu hạt lựu giúp giảm tổn thương mô gan và thận, ức chế sự kích hoạt yếu tố gây viêm NF-kappaB và điều hòa quá trình chết tế bào theo chương trình (apoptosis) [4].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Tổng hợp các dữ liệu trên cho thấy lợi ích lớn nhất của dầu hạt lựu đối với làn da nằm ở tổ hợp ba tác động: kích thích tăng sinh collagen kèm củng cố lớp sừng, kháng viêm qua việc ức chế các cytokine gây viêm, và chống oxy hóa mạnh mẽ [1], [3]. Nhờ đó, nguyên liệu này vừa giúp cải thiện nếp nhăn, độ đàn hồi, vừa làm dịu nhanh các tổn thương biểu bì như cháy nắng hay chàm, vẩy nến [1]. Ngoài da liễu, axit punicic còn được ghi nhận giúp giảm lipid trong huyết tương, chống xơ vữa động mạch, tăng hoạt tính enzyme chống oxy hóa PON1 trong cholesterol tốt (HDL) và hỗ trợ phòng ngừa các bệnh thoái hóa thần kinh như Alzheimer, Parkinson, Huntington khi được bào chế dạng vi nang [1], [7].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng hiện tại. Một bài tổng quan năm 2017 đánh giá về tiềm năng của axit punicic nhấn mạnh rằng dù đã có nhiều công trình phòng thí nghiệm chứng minh cơ chế trên mô hình động vật và tế bào, các thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người vẫn còn thiếu hụt [2]. Hơn nữa, hoạt tính sinh học của dầu hạt lựu rất nhạy cảm với nhiệt độ; các phương pháp chiết xuất truyền thống như ép nóng, chưng cất hay dùng dung môi có thể làm suy giảm chất lượng hoạt chất do sự phân hủy nhiệt [5].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dầu hạt lựu dưỡng da
Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là dùng dầu hạt lựu nguyên chất thoa càng đặc, càng nhiều thì da càng nhanh hết nhăn. Thực tế, trong các chế phẩm mỹ phẩm thương mại, chiết xuất hạt lựu được khuyến nghị sử dụng ở nồng độ lên đến 5% khối lượng để đạt hiệu quả nuôi dưỡng, củng cố da và chống nhăn tối ưu [1].
Hiểu lầm thứ hai là mọi loại dầu hạt lựu trên thị trường đều có chất lượng như nhau. Như nghiên cứu năm 2021 và 2022 đã chỉ ra, tỷ lệ phần trăm các hợp chất sinh học có thể khác nhau tùy nguồn chiết xuất, và nhiệt độ cao trong quá trình chế biến truyền thống sẽ phá hủy các thành phần quý giá này [5], [1]. Do đó, chỉ những sản phẩm sử dụng công nghệ bảo toàn nhiệt độ như ép lạnh mới giữ trọn vẹn hàm lượng axit punicic [5], [1].
Hiểu lầm thứ ba là đánh đồng tác dụng hỗ trợ làm dịu da của mỹ phẩm chứa dầu hạt lựu với thuốc điều trị. Dù dầu hạt lựu hỗ trợ làm dịu vết chàm, vẩy nến, bỏng nắng và có đặc tính ngăn ngừa hóa học đối với ung thư da trong nghiên cứu, sản phẩm này không phải là thuốc chữa khỏi các bệnh lý da liễu mãn tính hay ác tính [1].
Ai nên thận trọng?
Dù dầu hạt lựu có nguồn gốc tự nhiên và giúp giảm kích ứng nhỏ, một số nhóm đối tượng vẫn cần lưu ý kỹ trước khi sử dụng [1].
Trước hết, nghiên cứu ghi nhận dầu hạt lựu có đặc tính estrogen tự nhiên và tác động khác nhau lên các dòng tế bào nhạy cảm hoặc không nhạy cảm với nội tiết tố này [1], [8]. Vì vậy, phụ nữ đang mang thai, cho con bú hoặc người có tiền sử bệnh lý liên quan đến nội tiết tố nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng các sản phẩm chiết xuất hạt lựu đậm đặc.
Bên cạnh đó, những người đang mắc các bệnh da liễu mãn tính như vẩy nến, chàm (eczema) hoặc có vết thương trên da không nên tự ý bỏ phác đồ điều trị y khoa để thay bằng dầu hạt lựu [1]. Người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị chuyên khoa cần hỏi ý kiến bác sĩ da liễu để tránh tương tác bất lợi giữa các thành phần bôi ngoài da.
Cách áp dụng thực tế để bảo vệ da hiệu quả
Để tận dụng khả năng tăng sinh collagen và phục hồi biểu bì của dầu hạt lựu một cách khoa học, người dùng nên ưu tiên chọn các loại dầu hạt lựu ép lạnh (cold-pressed) nhằm đảm bảo axit punicic không bị biến tính bởi nhiệt [5], [1]. Khi chọn kem dưỡng chống nhăn, làm sáng da hoặc phục hồi da, hãy kiểm tra bảng thành phần và ưu tiên các sản phẩm có chứa chiết xuất hoặc dầu hạt lựu ở mức nồng độ khuyến nghị khoảng 5% [1].
Về thời điểm và cách dùng, bạn có thể thoa sản phẩm chứa dầu hạt lựu vào buổi tối để hỗ trợ quá trình tổng hợp collagen, dưỡng ẩm lớp sừng và tái tạo biểu bì sau một ngày da tiếp xúc với nắng gió [1]. Sản phẩm cũng phù hợp để thoa làm dịu vùng da bị kích ứng nhẹ hoặc cháy nắng sau khi đi ngoài trời về [1]. Lưu ý, nếu đang kết hợp nhiều hoạt chất trong chu trình dưỡng da, cần thận trọng khi trộn trực tiếp dầu hạt lựu với chất chống oxy hóa tocotrienol (một dạng vitamin E) nồng độ cao, vì thí nghiệm tế bào cho thấy tocotrienol có thể làm đảo ngược một số cơ chế tác động sinh học dựa trên quá trình oxy hóa lipid của axit punicic [8].
Tóm lại, dầu hạt lựu là nguồn cung cấp axit béo omega-5 (axit punicic) dồi dào, mang lại lợi ích thực sự trong việc thúc đẩy tổng hợp collagen, củng cố lớp sừng và làm dịu phản ứng viêm trên da [1], [4]. Tuy nhiên, đây là liệu pháp hỗ trợ nuôi dưỡng và bảo vệ da, không phải "thần dược" xóa bỏ hoàn toàn tuổi tác và vẫn cần thêm các nghiên cứu lâm sàng sâu hơn trên người [2]. Kết hợp mỹ phẩm chứa dầu hạt lựu ép lạnh đúng nồng độ cùng chế độ sinh hoạt cân bằng và tham vấn bác sĩ khi có bệnh lý da liễu là chìa khóa giúp bạn duy trì làn da khỏe mạnh, săn chắc.