Củ bình vôi trong thói quen trị mất ngủ dân gian
Mất ngủ kinh niên khiến nhiều người tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng để mong tìm lại giấc ngủ tự nhiên. Trong số đó, củ bình vôi hoa đầu (thuộc chi Stephania, họ Menispermaceae) là loại thảo dược quen thuộc, thường được đào về thái lát phơi khô hoặc mua dạng củ tươi để tự sắc nước uống tại nhà [1].
Nhiều người quan niệm thảo dược tự nhiên lành tính, uống nhiều chỉ tăng tác dụng an thần chứ không gây hại. Quan niệm này tiềm ẩn rủi ro lớn vì dược tính của thảo dược tự nhiên phụ thuộc chặt chẽ vào liều lượng và độc tính nội tại của các hoạt chất [2]. Tự ý ước lượng liều bằng nắm tay, lạm dụng sắc đặc kéo dài dễ dẫn đến quá liều dược chất.
L-tetrahydropalmatine: Hoạt chất an thần và nguy cơ quá liều
Củ bình vôi chứa nhiều alkaloid tự nhiên, trong đó hoạt chất nổi bật là l-tetrahydropalmatine (l-THP) [1]. Quá trình sinh tổng hợp tạo ra tetrahydropalmatine đã được nghiên cứu kỹ ở các loài thuộc chi Stephania [3]. Hoạt chất này mang lại tác dụng giảm đau, bảo vệ thần kinh và an thần, giúp cơ thể dễ đi vào giấc ngủ [2].
Tuy nhiên, ranh giới giữa liều điều trị và liều độc của l-tetrahydropalmatine khá hẹp. Tổng quan khoa học năm 2022 chỉ ra rằng l-tetrahydropalmatine có khả năng gây độc tính tiềm tàng trên hệ tim mạch và hệ thần kinh trung ương [2]. Nghiên cứu dược động học cho thấy chất này được hấp thu kém qua đường ruột, thải trừ nhanh và có sinh khả dụng thấp khi dùng đường uống tự nhiên [2]. Khi người bệnh nôn nóng muốn ngủ ngon mà tự ý tăng liều sắc uống, lượng alkaloid tích tụ đột ngột vượt quá ngưỡng dung nạp của cơ thể, gây độc tính cấp [2].
Bằng chứng nghiên cứu về độc tính và hoạt tính của cây bình vôi
Các nghiên cứu khoa học hiện đại đã phân tích chi tiết thành phần cũng như tác động sinh học của các loài bình vôi. Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2014 về cây Stephania rotunda cho thấy loài này được ghi nhận trong y học dân gian tại Campuchia, Việt Nam, Lào và Ấn Độ để trị khoảng 20 chứng bệnh khác nhau như hen suyễn, đau đầu, sốt và tiêu chảy [1].
Nghiên cứu tổng quan năm 2014 cũng xác định 40 alkaloid khác nhau trong cây, trong đó rễ chủ yếu chứa l-tetrahydropalmatine, còn củ chứa cepharanthine và xylopinine [1]. Độc tính đã được đánh giá cho các chất như liriodenine, roemerine, cycleanine, l-tetrahydropalmatine và oxostephanine [1]. Đáng chú ý, thành phần hóa học của bình vôi biến đổi tùy theo vùng địa lý và thời điểm thu hái [1]. Điều này giải thích vì sao cùng một khối lượng củ nhưng hàm lượng độc chất giữa các lần tự sắc uống tại nhà có thể chênh lệch rất lớn.
Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2007 về các alkaloid chiết xuất từ Stephania rotunda đã thử nghiệm hoạt tính chống sốt rét [4]. Bốn alkaloid chính gồm dehydroroemerine, tetrahydropalmatine, xylopinine và cepharanthine cùng các phân đoạn chiết xuất đã được đánh giá [4]. Trên tế bào bạch cầu đơn nhân người THP1, nồng độ ức chế 50% (IC50) của dehydroroemerine và cepharanthine lần lượt là 10,8 micromol/L và 10,3 micromol/L [4]. Thử nghiệm trên chuột nhiễm ký sinh trùng Plasmodium berghei cho thấy chiết xuất cồn dichloromethane (SD1) và chiết xuất nước (SA) ở liều 150 mg/kg làm giảm ký sinh trùng qua đường uống lần lượt là 62,5% và 46,5% [4]. Cepharanthine ở liều 10 mg/kg đường uống làm giảm 50% ký sinh trùng [4]. Sự phối hợp giữa tetrahydropalmatine và xylopinine ghi nhận tác dụng hiệp đồng [4]. Các kết quả này xác nhận bình vôi có dược tính sinh học mạnh, không thể tùy tiện sử dụng như thực phẩm thông thường.
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2020 trên loài Stephania intermedia đã phân lập được các enzyme methyltransferase (SiCNMT1, SiCNMT2, SiCNMT3 và SiSOMT) tham gia vào giai đoạn sinh tổng hợp cuối cùng của benzylisoquinoline alkaloid, bao gồm cả việc chuyển đổi (S)-scoulerine thành (S)-tetrahydropalmatine [3]. Việc làm sáng tỏ cơ chế sinh tổng hợp này khẳng định tetrahydropalmatine là một thành phần tự nhiên then chốt nhưng đòi hỏi quy trình chiết xuất, định lượng chuẩn hóa thay vì đun nấu thô sơ [3].
Nhận biết dấu hiệu ngộ độc khi tự ý sắc uống bình vôi
Tự ý sắc bình vôi tại nhà không thể kiểm soát được hàm lượng l-tetrahydropalmatine hòa tan vào nước thuốc [2, 7]. Độc tính trên thần kinh và tim mạch là hai vấn đề nghiêm trọng nhất cần theo dõi [2].
Về thần kinh, người dùng quá liều thường gặp tình trạng ức chế thần kinh quá mức. Biểu hiện ban đầu là cảm giác lơ mơ, ngủ gà gật, nặng đầu và chóng mặt. Khi nồng độ hoạt chất tiếp tục tăng, người bệnh có thể rơi vào trạng thái lú lẫn hoặc mất dần ý thức.
Về tim mạch, l-tetrahydropalmatine có tiềm năng gây độc trên tim [2]. Người bị ngộ độc có thể cảm nhận tim đập chậm bất thường, hồi hộp, đánh trống ngực hoặc loạn nhịp tim. Huyết áp có thể tụt, khiến người bệnh choáng váng khi thay đổi tư thế, da tái lạnh vã mồ hôi.
Về tiêu hóa, các alkaloid kích ứng niêm mạc dạ dày gây cảm giác cồn cào, buồn nôn, nôn mửa liên tục và mệt lả. Nếu xuất hiện đồng thời các triệu chứng tiêu hóa, ngủ gà và rối loạn nhịp tim sau khi uống nước sắc bình vôi, đó là dấu hiệu cảnh báo ngộ độc cấp.
Hiểu lầm phổ biến khi dùng củ bình vôi
Sai lầm lớn nhất là xem củ bình vôi như một loại trà thảo mộc có thể uống hàng ngày để duy trì giấc ngủ. Thực tế, dữ liệu độc tính của tetrahydropalmatine, đặc biệt là độc tính cấp và độc tính khi dùng kéo dài, hiện vẫn còn hạn chế và cần được nghiên cứu sâu hơn [2]. Việc sử dụng kéo dài mà không kiểm tra chức năng gan thận có thể dẫn đến quá tải chuyển hóa.
Sai lầm thứ hai là quan niệm củ bình vôi khô thái lát mua ngoài thị trường đều có hàm lượng dược chất giống nhau. Thành phần hóa học thay đổi tùy theo vùng đất và mùa thu hái [1]. Một lát củ thu hái đúng mùa tích lũy hoạt chất có thể chứa lượng alkaloid cao gấp nhiều lần bình thường, gây ngộ độc dù người bệnh uống đúng lượng lát củ như những lần trước [1].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Người có bệnh lý tim mạch, tiền sử rối loạn nhịp tim hoặc suy tim cần tuyệt đối tránh tự ý dùng bình vôi sắc uống vì nguy cơ độc tính tim mạch của hoạt chất tetrahydropalmatine [2].
Người cao tuổi có chức năng chuyển hóa suy giảm, người mắc bệnh gan hoặc thận cần cẩn trọng cao độ. Do tetrahydropalmatine có sinh khả dụng thấp và phụ thuộc vào quá trình thải trừ của cơ thể [2], suy giảm chức năng bài tiết dễ khiến hoạt chất tồn lưu lâu hơn bình thường.
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ không được tự ý sử dụng các chế phẩm thô từ thảo dược này do chưa có đủ dữ liệu an toàn về độc tính dài hạn [2]. Người đang sử dụng các thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm hoặc thuốc tim mạch cũng không được dùng chung để tránh tương tác thuốc bất lợi.
Xử trí ban đầu và khuyến cáo an toàn
Khi phát hiện người thân có biểu hiện lơ mơ, buồn nôn hoặc nhịp tim bất thường sau khi uống nước củ bình vôi, cần ngừng dùng thảo dược này ngay lập tức. Để người bệnh nằm nghỉ ở nơi thoáng mát, theo dõi sát đường thở và nhịp tim. Không tự ý gây nôn nếu người bệnh đang trong tình trạng lơ mơ ngủ gà vì nguy cơ sặc dịch nôn vào phổi. Đưa ngay người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất, mang theo phần củ hoặc nước sắc còn lại để bác sĩ chẩn đoán độc chất.
Củ bình vôi là nguồn dược liệu quý chứa nhiều alkaloid có giá trị sinh học cao như tetrahydropalmatine và cepharanthine [2, 7]. Tuy nhiên, dược tính mạnh luôn đi kèm rủi ro độc tính nếu không được định lượng chính xác [2]. Người bị mất ngủ không nên tự ý đào hoặc mua củ bình vôi về sắc uống tại nhà. Khi gặp các vấn đề về giấc ngủ, cần thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa để được tư vấn và chỉ định các dạng chế phẩm đã được chuẩn hóa về liều lượng.