Sau buổi tập thể dục buổi tối, nhiều người có thói quen uống ngay cốc nước lạnh để giải nhiệt. Tuy nhiên, nếu xuất hiện cơn ho, tức ngực hoặc khò khè ngay sau đó, không ít người nghi ngờ chính ngụm nước lạnh vừa uống là thủ phạm làm co thắt phế quản.
Thực tế, các tài liệu y khoa về co thắt phế quản do vận động không ghi nhận việc uống nước lạnh là nguyên nhân trực tiếp gây ra tình trạng này. Thay vào đó, thủ phạm thực sự nằm ở quá trình hít thở luồng không khí lạnh và khô với lưu lượng lớn trong lúc tập luyện, làm mất nhiệt và mất nước ngay tại bề mặt đường thở [1]. Hiện tượng co thắt thường bùng phát vài phút sau khi ngừng tập — đúng vào thời điểm người tập nghỉ ngơi và uống nước — nên rất dễ gây hiểu lầm [2].
Vì sao đường thở nhạy cảm với nhiệt độ và độ ẩm khi vận động?
Co thắt phế quản do vận động (hay hen suyễn do vận động) là tình trạng đường thở bị thu hẹp tạm thời trong hoặc phổ biến nhất là sau khi gắng sức [3]. Khi tập thể dục, cơ thể cần nhiều oxy hơn nên tốc độ thông khí tăng vọt, có thể lên tới 200 lít/phút trong thời gian ngắn ở các môn sức mạnh hoặc tốc độ, và duy trì thời gian dài ở người tập sức bền [4].
Việc hít vào lượng lớn không khí lạnh và khô khi vận động dẫn đến mất nhiệt và mất nước từ niêm mạc phế quản, làm đường thở bị lạnh và khô đi [5]. Khi lớp dịch bề mặt đường thở bị hao hụt trong quá trình làm ấm và làm ẩm tự nhiên mà không được bù đắp kịp thời, nồng độ thẩm thấu tại đây bị thay đổi [3].
Sự thay đổi độ thẩm thấu này kích thích tế bào mast giải phóng các chất trung gian gây viêm như histamine, leukotrienes và prostanoids [3]. Kết quả là cơ trơn đường thở co thắt, màng nhầy sưng phù và hình thành nút nhầy gây tắc nghẽn [3]. Ngoài ra, quá trình đường thở ấm lên quá nhanh ngay sau khi ngừng tập cũng gây sung huyết mạch máu, tăng tính thấm thành mạch và phù nề, góp phần làm hẹp phế quản [5].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về phản ứng nhiệt tại đường thở?
Các nhà khoa học đã thực hiện nhiều nghiên cứu chuyên sâu để bóc tách vai trò của nhiệt độ và độ ẩm không khí đối với đường thở nhạy cảm. Một bài tổng quan năm 1984 chỉ ra rằng sự thay đổi trao đổi nhiệt và nước ở đường hô hấp giữ vai trò trọng yếu khởi phát cơn hen do vận động, vốn có thể tái tạo trong phòng thí nghiệm bằng cách cho thở nhanh với không khí lạnh và khô [1]. Mức độ phản ứng của phổi cũng liên quan chặt chẽ đến tình trạng tăng phản ứng phế quản không đặc hiệu của từng người [1].
Để làm rõ giữa mất nhiệt và mất nước yếu tố nào quan trọng hơn, một nghiên cứu công bố năm 1988 đã khảo sát trên 7 bệnh nhân hen do vận động [6]. Những người này được yêu cầu thở nhanh suốt 5 phút với các hỗn hợp khí ở nhiệt độ 0 độ C (gồm hỗn hợp 80% heli/20% oxy hoặc 80% sulfur hexafluoride/20% oxy) có khả năng mang nước tương đương nhưng nhiệt dung khác biệt rõ rệt, ở mức thông khí cố định gấp 20 lần thể tích thở ra gắng sức trong giây đầu tiên (FEV1) [6]. Kết quả đo lường theo từng nhịp thở cho thấy mức độ co thắt phế quản tương quan chặt chẽ với lượng nhiệt mất đi do bay hơi nước (r = 0,658, p < 0,05), nhưng tương quan rất yếu với chênh lệch nhiệt độ (r = 0,114, p > 0,20) và tổng nhiệt lượng mất đi (r = 0,268, p > 0,15) [6]. Điều này chứng tỏ tổng lượng mất nước hoặc mất nhiệt/nước cục bộ mới là yếu tố kích thích chính gây co thắt phế quản, chứ không đơn thuần là tổng nhiệt lượng mất đi [6].
Một nghiên cứu khác năm 1986 đã đánh giá khả năng thích nghi của đường thở trên 12 người mắc bệnh hen suyễn [7]. Các đối tượng được đo chức năng thở ra sau 5 phút thử thách hít khí lạnh khô ở khoảng 0 độ C và sau khi tập thể dục (đạt 85% nhịp tim tối đa dự kiến) trong phòng có nhiệt độ khoảng 21 độ C, độ ẩm tương đối 40% [7]. Sau đó, họ trải qua phác đồ rèn luyện gồm 36 buổi trong 12 tuần; mỗi buổi có 3 hiệp (mỗi hiệp 5 phút, nghỉ 5 phút xen kẽ) thở nhanh với không khí lạnh từ 0 độ C đến -10 độ C [7]. Kết quả cho thấy sau 12 tuần, mức suy giảm chức năng thở ra sau khi hít khí lạnh và sau tập thể dục đều nhẹ đi đáng kể (p < 0,05) so với trước khi rèn luyện (p < 0,001), gợi ý đường thở có sự thích nghi nhờ quen dần hoặc nhờ giãn mạch làm tăng lưu lượng máu phế quản [7]. Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng phát hiện một tác dụng phụ ngoài dự kiến: việc tiếp xúc khí lạnh lặp đi lặp lại có thể gây viêm đường thở dài hạn, khiến một tỷ lệ đáng kể người tham gia bị giảm chức năng phổi nền và nặng thêm triệu chứng hen trong suốt kỳ tập [7].
Bên cạnh phản ứng tức thì, một nghiên cứu năm 1992 trên các bệnh nhân hen dị ứng đã kiểm tra phản ứng co thắt phế quản muộn bằng 3 phương pháp kích thích: nghiệm pháp gắng sức, thở nhanh khí lạnh trong 3 phút và hít nước cất [8]. Kết quả đo chức năng hô hấp ghi nhận hiện tượng co thắt phế quản muộn xuất hiện ở 48% bệnh nhân sau nghiệm pháp gắng sức, 38% sau khi hít nước cất và 33% sau khi thở nhanh với khí lạnh, đi kèm sự gia tăng hoạt tính yếu tố hướng động bạch cầu trung tính (NCF) trong huyết thanh [8].
Tỷ lệ gặp phải và giới hạn của bằng chứng khoa học
Co thắt phế quản do vận động không chỉ gặp ở người tập thể dục phong trào mà còn rất phổ biến ở vận động viên đỉnh cao [2]. Một tổng quan năm 2000 cho biết tại Thế vận hội Mùa hè, khoảng 4% đến 15% vận động viên có bằng chứng mắc hen suyễn hoặc phải dùng thuốc điều trị hen [4]. Tỷ lệ xuất hiện co thắt phế quản do vận động ở vận động viên trình độ cao dao động từ 3% đến 35% tùy thuộc môi trường kiểm tra, môn thể thao và nhóm đối tượng [4]. Một tài liệu khác năm 2002 ghi nhận tỷ lệ này ở vận động viên đỉnh cao chiếm từ 10% đến 50%, cao nhất ở nhóm vận động viên thể thao mùa đông do thường xuyên phơi nhiễm khí lạnh khô và chất ô nhiễm tại sân băng trong nhà [3]. Ở môn bơi lội, có tới 36% đến 79% vận động viên bơi lội thi đấu biểu hiện tăng phản ứng phế quản với methacholine hoặc histamine do hít phải các dẫn xuất clo từ chất khử trùng hồ bơi [4].
Dù các cơ chế về mất nước và mất nhiệt qua đường hô hấp đã được làm sáng tỏ, các bằng chứng hiện tại trong chuỗi nghiên cứu này chủ yếu tập trung vào tác động của luồng khí hít vào phổi [1]. Các tài liệu được trích dẫn không thiết kế thí nghiệm cho uống nước lạnh sau tập để đo co thắt phế quản, đồng thời giới hạn của một số nghiên cứu thực nghiệm là cỡ mẫu còn nhỏ (từ 7 đến 12 người) [7]. Ngoài ra, các nhà khoa học cũng lưu ý rằng vẫn còn thiếu các nghiên cứu đối chứng dài hạn về tác động của thuốc trị hen đối với tình trạng viêm đường thở ở vận động viên, cũng như chưa rõ tình trạng tăng phản ứng phế quản sẽ diễn tiến ra sao sau khi họ giải nghệ [4].
Vì sao uống nước lạnh sau tập tối dễ bị "kết tội" oan?
Sự trùng hợp về mặt thời gian là nguyên nhân lớn nhất dẫn đến hiểu lầm. Theo y văn, các triệu chứng của hen do vận động thường bắt đầu xuất hiện sau khi ngừng tập, đạt đỉnh điểm trong khoảng 8 đến 15 phút sau tập và tự thuyên giảm trong khoảng 60 phút [5]. Biểu hiện điển hình bao gồm khò khè, tức ngực, chóng mặt hoặc phổ biến và dễ nhận biết nhất là ho sau khi tập [2].
Khoảng thời gian 8 đến 15 phút sau khi kết thúc bài tập chạy bộ hay đạp xe buổi tối chính là lúc người tập ngồi nghỉ và uống nước. Khi cơn ho hoặc tức ngực ập đến ngay sau ngụm nước lạnh, người tập dễ quy kết do nước lạnh làm co thắt phế quản. Hơn nữa, buổi tối thường có nhiệt độ không khí thấp hơn ban ngày; việc thở gấp ngoài trời tối làm tăng lượng khí lạnh khô đi vào phổi, tạo điều kiện khởi phát phản ứng co thắt ngay khi vừa dừng tập [5]. Đáng chú ý, sau khi hồi phục, một số người có thể trải qua "giai đoạn trơ" kéo dài tới 3 giờ — thời điểm mà nếu tập lặp lại thì mức độ co thắt phế quản sẽ ít hơn [5].
Ai nên thận trọng với phản ứng đường thở khi tập tối?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt lưu ý là những người có sẵn cơ địa dị ứng (atopy) hoặc mắc bệnh hen suyễn, vì nguy cơ và mức độ nặng của phản ứng đường thở liên quan mật thiết đến yếu tố cơ địa này [4]. Những người có tình trạng viêm đường thở tăng bạch cầu ái toan hoặc tăng phản ứng phế quản nền cũng dễ gặp triệu chứng nặng hơn khi vận động [4].
Nhóm thứ hai là những người tham gia các bộ môn sức bền đòi hỏi thông khí lớn và kéo dài như chạy đường dài, đạp xe hoặc bơi lội [4]. Ngoài ra, những người tập luyện trong môi trường không khí lạnh, khô hoặc có nhiều chất ô nhiễm, phấn hoa cũng đối mặt với nguy cơ cao hơn [3]. Nếu nhận thấy bản thân thường xuyên ho, khò khè hoặc nặng ngực sau khi tập thể dục buổi tối, người tập không nên chỉ kiêng nước lạnh mà cần đi khám chuyên khoa hô hấp [2]. Bác sĩ sẽ thực hiện đo chức năng hô hấp tiêu chuẩn trước và sau nghiệm pháp gắng sức; mức sụt giảm từ 10% trở lên ở chỉ số lưu lượng đỉnh thở ra (PEFR) hoặc thể tích thở ra gắng sức trong giây đầu tiên (FEV1) sau tập là tiêu chuẩn để chẩn đoán xác định bệnh [2].
Áp dụng thực tế để bảo vệ đường thở khi tập luyện
Phòng ngừa là mục tiêu chính giúp người có đường thở nhạy cảm duy trì vận động an toàn mà không bị giới hạn thành tích [5]. Về các biện pháp không dùng thuốc, người tập nên thực hiện khởi động kỹ trước khi bước vào bài tập cường độ mạnh và giảm tốc độ từ từ (hạ nhiệt) sau khi tập xong [5]. Khi tập vào buổi tối trời lạnh, nên che chắn mũi và miệng để làm ấm, làm ẩm luồng khí hít vào, hoặc ưu tiên chuyển sang tập luyện trong môi trường ấm và có độ ẩm cao hơn [5].
Việc nâng cao thể lực tim mạch (aerobic fitness) và giáo dục kỹ năng kiểm soát bệnh cho cả người tập, gia đình lẫn huấn luyện viên cũng giúp giảm đáng kể mức độ nhạy cảm của đường thở [2]. Về việc bù nước sau tập, người tập vẫn cần uống đủ nước để phục hồi cơ thể; dù nước lạnh không được ghi nhận trong các nghiên cứu trên là tác nhân gây co thắt phế quản, người có đường thở nhạy cảm có thể chọn nước mát vừa phải hoặc nước ấm để cảm thấy dễ chịu hơn ở vùng hầu họng.
Đối với người đã được chẩn đoán co thắt phế quản do vận động, việc sử dụng thuốc dự phòng cần tuân theo chỉ định của bác sĩ [5]. Phác đồ ban đầu thường là dùng thuốc xịt giãn phế quản nhóm đồng vận beta (như albuterol) khoảng 15 phút trước khi tập [2]. Tùy trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định thêm cromolyn sodium, nedocromil, hoặc phối hợp nhóm kháng cholinergic (như ipratropium bromide), theophylline, thuốc chẹn kênh canxi để kiểm soát tốt tình trạng viêm và phản ứng phế quản nền [5].
Tóm lại, cơn ho hay khó thở xuất hiện sau buổi tập tối bắt nguồn từ việc đường thở bị mất nước và mất nhiệt do hít thở gấp luồng khí lạnh khô trong lúc vận động, chứ không phải do ngụm nước lạnh uống sau tập [5]. Người tập thể dục nên chú trọng khởi động kỹ, che chắn mũi miệng khi trời lạnh và duy trì uống đủ nước hợp lý [5]. Nếu có bệnh nền hô hấp, đang dùng thuốc hoặc thường xuyên ho tức ngực sau vận động, bạn cần tham khảo ý kiến bác sĩ để được đo chức năng hô hấp và hướng dẫn dự phòng đúng cách [2].
