Mối liên hệ bất ngờ giữa phấn hoa, mủ cao su và quả dứa
Nhiều người thường xem dứa và các chiết xuất từ dứa như bromelain là giải pháp tự nhiên giúp hỗ trợ tiêu hóa, giảm viêm và giảm phù nề sau chấn thương hoặc phẫu thuật. Tuy nhiên, không ít người bất ngờ khi được bác sĩ cảnh báo về nguy cơ dị ứng sau khi ăn dứa hay dùng thực phẩm chức năng chứa bromelain, đặc biệt nếu họ từng hắt hơi sổ mũi vì phấn hoa hoặc nổi mẩn ngứa khi đeo găng tay cao su.
Thắc mắc thường gặp là liệu một loại men tiêu hóa chiết xuất từ thực vật lành tính có thể kích hoạt phản ứng dị ứng nghiêm trọng chỉ vì cơ thể vốn nhạy cảm với các dị nguyên trong không khí hay đồ dùng cao su hay không. Mối liên hệ này thoạt nghe có vẻ rời rạc, nhưng dưới góc nhìn miễn dịch học, chúng lại chung một cơ chế gọi là phản ứng chéo.
Dị ứng chéo với bromelain: Có thực sự nguy hiểm trên lâm sàng?
Câu trả lời ngắn gọn là nguy cơ phản ứng chéo hoàn toàn có thật, nhưng bản chất nguy cơ này lại phân tách thành hai trạng thái rất khác nhau tùy thuộc vào nguồn gốc mẫn cảm ban đầu của bạn. Nếu bạn bị dị ứng với mủ cao su tự nhiên, nguy cơ phát triển phản ứng dị ứng thực sự với dứa và bromelain là đáng kể, nằm trong bệnh cảnh được y văn thế giới ghi nhận là hội chứng dị ứng mủ cao su - thực phẩm [1].
Ngược lại, nếu bạn bị dị ứng với các loại phấn hoa, hiện tượng phản ứng chéo với bromelain chủ yếu xuất hiện trên các xét nghiệm máu đo kháng thể IgE dưới dạng "dương tính giả" và hầu như không gây ra triệu chứng nguy hiểm trên lâm sàng [2]. Việc hiểu rõ sự khác biệt giữa phản ứng thực tế trên cơ thể và kết quả xét nghiệm phòng thí nghiệm sẽ giúp bạn tránh được sự hoang mang không cần thiết hoặc ngược lại, tránh được những tai biến nguy hiểm.
Bản chất của bromelain và cơ chế gây nhầm lẫn miễn dịch
Bromelain là một hỗn hợp enzym phân giải protein có nguồn gốc từ quả và thân cây dứa. Về mặt hóa học, bromelain là một glycoprotein, nghĩa là phân tử protein có gắn các chuỗi carbohydrate [2]. Hệ miễn dịch của con người vốn nhận diện kẻ lạ thông qua hình dạng của các kháng nguyên bề mặt. Khi một người đã mẫn cảm với một dị nguyên, cơ thể sẽ sản xuất kháng thể IgE chuyên biệt để khóa vào cấu trúc đó.
Trong tự nhiên, một số cấu trúc carbohydrate gắn trên glycoprotein thực vật rất giống nhau, được y học gọi là các quyết định tố carbohydrate phản ứng chéo (CCDs - Cross-Reactive Carbohydrate Determinants) [2]. Bromelain là một đại diện tiêu biểu mang các gốc đường CCD này [2]. Bên cạnh đó, các protein thuộc họ profilin cũng tồn tại phổ biến ở cả phấn hoa thực vật và mủ cao su tự nhiên [1, 8]. Khi kháng thể IgE gắn vào các cấu trúc CCD hoặc profilin của bromelain, hiện tượng phản ứng chéo sẽ xuất hiện. Tuy nhiên, các gốc đường CCD của bromelain thường chỉ kích thích phản ứng liên kết kháng thể trong ống nghiệm mà rất hiếm khi kích hoạt giải phóng histamin gây bệnh ngoài thực tế [2].
Các bằng chứng khoa học nói lên điều gì?
Để làm rõ hiện tượng này, một nghiên cứu được công bố vào năm 2004 đã tiến hành khảo sát sự mẫn cảm với CCD và profilin trên 100 bệnh nhân dị ứng đường hô hấp, 17 bệnh nhân dị ứng mủ cao su tự nhiên và 40 bệnh nhân có tiền sử sốc phản vệ do nọc côn trùng [2]. Các nhà nghiên cứu phát hiện rằng những bệnh nhân chỉ bị dị ứng đơn thuần với phấn hoa bạch dương hoặc dị ứng đơn thuần với mủ cao su không có hiện tượng mẫn cảm với CCD dạng bromelain [2]. Ngược lại, tình trạng mẫn cảm với CCD bromelain xuất hiện ở 4 trong số 17 bệnh nhân dị ứng phấn cỏ timothy đơn thuần, 5 trong số 24 bệnh nhân dị ứng phối hợp nhiều loại phấn hoa (bạch dương, cỏ timothy, ngải cứu) và 7 trong số 33 bệnh nhân phản vệ với nọc côn trùng [2]. Đáng chú ý, ở những người dị ứng phấn hoa có kết quả kháng thể IgE dương tính giả với mủ cao su, tỷ lệ mẫn cảm với CCD dạng bromelain và profilin cao hơn rất nhiều so với những người thực sự dị ứng mủ cao su [2].
Tiếp tục làm sáng tỏ vấn đề này, một nghiên cứu lâm sàng khác vào năm 2018 đã phân tích 30 bệnh nhân dị ứng mủ cao su, 89 bệnh nhân mẫn cảm với dị nguyên đường hô hấp và 98 người khỏe mạnh [3]. Kết quả chỉ ra rằng tỷ lệ dương tính giả với kháng thể IgE đặc hiệu mủ cao su trong xét nghiệm ImmunoCAP có thể gặp ở khoảng 19% bệnh nhân dị ứng phấn hoa [3]. Nghiên cứu xác nhận profilin và enzym bromelain từ quả dứa chính là những yếu tố đóng góp chính dẫn đến hiện tượng dương tính giả không có ý nghĩa lâm sàng này trên xét nghiệm [3]. Như vậy, bromelain thường xuyên đóng vai trò là "kẻ mạo danh" trong các xét nghiệm dị ứng.
Hội chứng mủ cao su - thực phẩm: Nguy cơ có thật cần cảnh giác
Mặc dù phản ứng chéo giữa phấn hoa và bromelain trên xét nghiệm đa phần vô hại, mối liên hệ giữa dị ứng mủ cao su tự nhiên và quả dứa lại là vấn đề y khoa cần đặc biệt lưu tâm. Khái niệm hội chứng mủ cao su - thực phẩm lần đầu tiên được đề xuất vào năm 1994 nhằm mô tả tình trạng quá mẫn đáng kể với các loại trái cây ở bệnh nhân dị ứng mủ cao su tự nhiên [1]. Tỷ lệ bệnh nhân dị ứng mủ cao su gặp phản ứng chéo với thực phẩm dao động từ 21% đến 58% [1].
Dứa đã được đưa vào danh sách các loại thực phẩm có mối liên hệ dị ứng chéo với mủ cao su [1]. Các nhà khoa học đã định danh 15 protein dị nguyên trong mủ cao su, từ Hev b 1 đến Hev b 15 [1]. Trong số đó, các protein liên quan đến phản ứng chéo giữa mủ cao su và thực phẩm bao gồm Hev b 2, Hev b 7, Hev b 8 (profilin), Hev b 11 và Hev b 12 [1]. Khi cơ thể đã mẫn cảm với các protein này trong mủ cao su, việc tiếp xúc với các loại trái cây như dứa, chuối, kiwi, bơ, đu đủ hoặc mít có thể kích hoạt các phản ứng dị ứng nghiêm trọng [2, 5, 8].
Phản ứng chéo với mủ cao su không chỉ dừng lại ở các triệu chứng nhẹ ngoài da mà có thể tiến triển thành sốc phản vệ đe dọa tính mạng. Nhiều báo cáo ca bệnh đã ghi nhận các trường hợp phản vệ cấp tính sau khi ăn trái cây nhiệt đới ở bệnh nhân có tiền sử dị ứng mủ cao su [2, 5]. Chẳng hạn, một phụ nữ 68 tuổi có tiền sử dị ứng mủ cao su nhẹ và viêm mũi dị ứng đã bị khó thở và sốc phản vệ sau khi ăn mít [4]. Một trường hợp khác là nữ điều dưỡng 34 tuổi bị chàm mạn tính do đeo găng tay cao su đã rơi vào tình trạng phản vệ sau khi ăn mít sấy, với kết quả thử nghiệm lẩy da dương tính với găng tay cao su, kiwi và đu đủ [5].
Nguy cơ tiềm ẩn trong môi trường phẫu thuật và chăm sóc sức khỏe
Mủ cao su là nguồn dị nguyên đặc biệt nguy hiểm trong môi trường y tế. Dị ứng mủ cao su hiện là nguyên nhân phổ biến thứ hai gây ra sốc phản vệ trong quá trình gây mê phẫu thuật [6]. Biểu hiện lâm sàng của phản vệ do mủ cao su rất đa dạng, trong đó tụt huyết áp và trụy tim mạch là dấu hiệu phổ biến nhất ở bệnh nhân đang gây mê, tiếp theo sau là phát ban da và co thắt phế quản [6]. Găng tay y tế làm từ mủ cao su là tác nhân chính kích hoạt các phản ứng này [6].
Một ca lâm sàng đã ghi nhận nam bệnh nhân 34 tuổi bị trụy mạch, tim đập nhanh, co thắt phế quản và tụt oxy máu nghiêm trọng ngay trên bàn mổ cấp cứu bụng [6]. Sau khi loại trừ mọi nguyên nhân khác, phản ứng được xác định là do dị ứng mủ cao su chưa từng được chẩn đoán trước đó, và bệnh nhân chỉ an toàn khi toàn bộ môi trường phẫu thuật được thay thế bằng vật tư hoàn toàn không chứa mủ cao su [6]. Ngoài ra, phản ứng chéo với các thực phẩm họ đậu như đậu gà cũng từng được ghi nhận gây phù môi và phản vệ quanh phẫu thuật ở bệnh nhân dị ứng cao su [7]. Do đó, người có cơ địa dị ứng mủ cao su hoặc từng có phản ứng chéo với thực phẩm như dứa cần phải được bảo vệ nghiêm ngặt trong môi trường không có nhựa mủ [3, 6].
Hiểu lầm thường gặp: Đừng nhầm lẫn giữa kết quả xét nghiệm và bệnh thực tế
Một trong những sai lầm phổ biến nhất hiện nay là tình trạng lo lắng thái quá khi người bệnh nhận kết quả xét nghiệm máu cho thấy dương tính với dị nguyên dứa hoặc bromelain. Nhiều bệnh nhân sau khi làm xét nghiệm dị ứng theo gói thấy chỉ số IgE đặc hiệu với bromelain tăng cao liền vội vã cắt bỏ hoàn toàn dứa và các chế phẩm liên quan ra khỏi thực đơn, dù trước đó họ vẫn ăn dứa bình thường mà không hề có triệu chứng gì.
Như các nghiên cứu đã chứng minh, kháng thể IgE kháng bromelain-type CCD ở người dị ứng phấn hoa rất phổ biến nhưng lại không có ý nghĩa lâm sàng gây bệnh [1, 7]. Nó chỉ phản ánh rằng hệ miễn dịch nhận ra chuỗi đường carbohydrate thực vật vô hại, chứ không đồng nghĩa với việc bạn sẽ bị dị ứng khi ăn dứa hay uống bromelain [2]. Các xét nghiệm miễn dịch định lượng IgE có thể cho ra kết quả dương tính giả lên tới khoảng 19% ở người dị ứng phấn hoa [3]. Do đó, chẩn đoán dị ứng bắt buộc phải kết hợp giữa tiền sử tiếp xúc, triệu chứng thực tế trên cơ thể và các thử nghiệm lâm sàng chuyên khoa chứ không thể chỉ dựa vào một xét nghiệm máu đơn lẻ [1, 6, 7].
Ai nên thận trọng khi sử dụng bromelain và quả dứa?
Dựa trên các bằng chứng khoa học về dị ứng mủ cao su và hội chứng dị ứng chéo, một số nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng trước khi sử dụng bromelain dạng bổ sung hoặc ăn dứa tươi:
Nhân viên y tế và những người thường xuyên đeo găng tay cao su: Đây là nhóm đối tượng có tỷ lệ mẫn cảm với mủ cao su rất cao do tiếp xúc lặp đi lặp lại trong công việc hàng ngày [5, 6]. Những người đã có biểu hiện viêm da tiếp xúc, chàm tay mạn tính do găng tay cao su có nguy cơ cao phát triển phản ứng chéo với các loại trái cây như dứa, kiwi hay chuối [5, 6, 8].
Bệnh nhân từng trải qua nhiều lần phẫu thuật hoặc can thiệp y tế: Việc tiếp xúc nhiều lần với vật tư cao su trong các cuộc mổ trước đây làm tăng nguy cơ mẫn cảm với dị nguyên cao su [8]. Nếu nhóm bệnh nhân này có thêm tiền sử dị ứng thức ăn hoặc dị ứng đường hô hấp, nguy cơ xuất hiện phản ứng chéo nguy hiểm sẽ cao hơn [3, 6].
Người có tiền sử dị ứng rõ ràng với mủ cao su hoặc các loại quả nhiệt đới: Bệnh nhân từng bị mẩn ngứa miệng, sưng môi, nổi mày đay hoặc khó thở khi tiếp xúc với bóng bay, bao cao su, găng tay cao su hoặc khi ăn kiwi, chuối, bơ, đu đủ, xoài, mít cần hết sức cảnh giác vì dứa cũng nằm trong danh sách thực phẩm gây dị ứng chéo [2, 5, 8].
Hướng dẫn áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn
Nếu bạn thuộc nhóm đối tượng có nguy cơ mẫn cảm cao nhưng vẫn có nhu cầu dùng bromelain để chống phù nề hoặc hỗ trợ sức khỏe, nguyên tắc an toàn hàng đầu là phải trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa dị ứng hoặc bác sĩ điều trị. Không tự ý sử dụng các chế phẩm bromelain liều cao khi chưa rõ tình trạng mẫn cảm của bản thân.
Đối với việc ăn dứa tươi trong đời sống hàng ngày, nếu bạn chỉ đơn thuần bị viêm mũi dị ứng do phấn hoa theo mùa mà không có tiền sử dị ứng cao su, bạn hoàn toàn có thể thưởng thức dứa một cách bình thường nếu trước đó không gặp phản ứng lạ. Tuy nhiên, nếu bạn từng có cảm giác ngứa ran dữ dội ở môi, ngứa họng, sưng nề hoặc khó chịu đường tiêu hóa khi ăn dứa, hãy dừng lại ngay lập tức. Trong trường hợp cần thực hiện phẫu thuật hoặc thủ thuật y khoa, người có tiền sử dị ứng thực phẩm trong nhóm hội chứng mủ cao su - trái cây bắt buộc phải thông báo cho bác sĩ gây mê và phẫu thuật viên để chuẩn bị phòng mổ không có mủ cao su, giúp ngăn ngừa biến chứng trụy mạch và co thắt phế quản nguy kịch [3, 6].
Sự hiểu biết đúng đắn về phản ứng chéo giữa phấn hoa, mủ cao su và bromelain sẽ giúp bạn chủ động bảo vệ bản thân mà không rơi vào trạng thái kiêng khem mù quáng. Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như nổi mề đay toàn thân, khó thở, tức ngực hoặc chóng mặt sau khi dùng dứa hay chiết xuất bromelain, việc tìm kiếm sự hỗ trợ y tế khẩn cấp là ưu tiên cao nhất để đảm bảo an toàn tính mạng.