Đồ ăn cay nóng chứa capsaicin có làm giảm tác dụng của thuốc hạ sốt?

Nhiều người Việt có thói quen ăn bát cháo hành tía tô thật cay hoặc thêm nhiều ớt khi đang sốt, với niềm tin mồ hôi vã ra sẽ giúp hạ nhiệt nhanh hơn. Tuy nhiên, cũng không ít người lo lắng liệu vị cay nồng của ớt – cụ thể là hoạt chất capsaicin – có tương tác xấu hay làm mất tác dụng của các loại thuốc hạ sốt vừa uống hay không.

Câu trả lời trực tiếp dựa trên các y văn thực nghiệm là capsaicin không làm mất hiệu lực của các thuốc hạ sốt kinh điển. Dù hoạt chất này can thiệp sâu sắc vào trung tâm điều nhiệt và các thụ thể cảm nhận nhiệt độ, các dòng thuốc hạ sốt như chất ức chế cyclooxygenase vẫn duy trì được đầy đủ tác dụng hạ thân nhiệt khi cơ thể phát sốt do chất gây sốt ngoại lai.

Capsaicin và trung tâm điều nhiệt vùng dưới đồi

Khi ăn đồ cay, hoạt chất capsaicin kích hoạt các thụ thể cảm nhận nhiệt ở ngoại vi và gửi tín hiệu trực tiếp về vùng trước thị của vùng dưới đồi (POA) – nơi được coi là "bộ điều nhiệt" trung tâm của cơ thể ^[1]. Vùng não bộ này chịu trách nhiệm cân bằng giữa quá trình sinh nhiệt và thải nhiệt để duy trì thân nhiệt ổn định.

Nghiên cứu tổng quan về cơ chế điều nhiệt ghi nhận rằng sau khi tiếp xúc với capsaicin, các cảm biến nhiệt nóng ở ngoại vi và vùng trước thị (POA) sẽ bị mất cảm thụ đối với các kích thích nhiệt tự nhiên ^[1]. Hiện tượng mất cảm thụ này khiến cơ thể động vật mất đi khả năng tự bảo vệ chống lại tình trạng quá nhiệt trong môi trường nóng ^[1].

Song song với tác động lên vùng dưới đồi, capsaicin còn gây biến đổi mạch máu ngoại biên để điều tiết thân nhiệt. Thực nghiệm đưa capsaicin trực tiếp vào dạ dày chuột ghi nhận hoạt chất làm tăng nhiệt độ ở vùng đuôi, phản ánh hiện tượng giãn mạch ngoại vi nhằm khuếch tán nhiệt lượng ra bên ngoài ^[2].

Tương tác giữa capsaicin và thuốc hạ sốt trong nghiên cứu

Điểm mấu chốt mà nhiều người bệnh quan tâm là thuốc hạ sốt có còn tác dụng nếu dùng chung hoặc gần thời điểm ăn ớt hay không. Các thực nghiệm sinh lý học đã kiểm chứng điều này trên các mô hình động vật bị gây sốt bằng độc tố vi khuẩn hoặc nấm men ^[1].

Trong các mô hình sốt thực nghiệm, chuột bị mất cảm thụ nhiệt do capsaicin liều cao (100 mg/kg tiêm dưới da) khi tiêm chất gây sốt LPS (lipopolysaccharide) từ vi khuẩn E. coli hoặc hỗn dịch nấm men sẽ xuất hiện phản ứng sốt cao hơn bình thường ^[1]. Đỉnh thân nhiệt tối đa ở nhóm chuột này có thể vọt lên tới 43 độ C, trong khi nhóm đối chứng chỉ ở mức khoảng 40,5 độ C do hiện tượng tăng sinh nhiệt mạnh mẽ ^[1].

Tuy nhiên, dù phản ứng sốt bị đẩy lên cao hơn do rối loạn cảm biến nhiệt trung ương, các thuốc hạ sốt kinh điển bao gồm phenylbutazone, acetanilide, aminopyrine và sodium salicylate vẫn giữ nguyên hiệu lực đầy đủ ^[1]. Thuốc hạ sốt hoạt động thông qua cơ chế ức chế enzym cyclooxygenase, ngăn chặn dòng thác giải phóng các cytokine gây viêm và hạn chế tổng hợp prostaglandin (PGs) – chất trung gian cuối cùng gây sốt tại vùng dưới đồi trong quá trình nhiễm trùng ^[1].

Việc tiêm vi lượng PGE2 trực tiếp vào vùng trước thị POA (liều 25 ng) hoặc não thất bên (liều 100 ng) trên chuột đã khử nhạy bằng capsaicin (150 mg/kg) vẫn gây ra mức tăng thân nhiệt tương đương với chuột đối chứng ^[1]. Dữ liệu này chứng minh PGE2 không tác động thông qua các cảm biến nhiệt nhạy cảm với capsaicin ở vùng dưới đồi, lý giải vì sao thuốc hạ sốt ức chế prostaglandin vẫn cắt cơn sốt hiệu quả mà không bị ức chế bởi capsaicin ^[1].

Ngoài ra, phản ứng với sốt còn tùy thuộc vào mức độ tiếp xúc với hoạt chất này. Một phát hiện đáng chú ý được ghi nhận: khi chuột được xử lý trước bằng capsaicin liều thấp qua đường màng bụng, phản ứng sốt do LPS (10 microgam/kg tiêm tĩnh mạch) lại bị ức chế rõ rệt, trái ngược với phản ứng sốt vọt cao khi dùng liều cao dưới da ^[1].

Bằng chứng trên người: Đồ ăn cay có làm xáo trộn thân nhiệt?

Các nghiên cứu trên động vật cho thấy capsaicin liều cao gây biến đổi nhiệt sâu sắc, nhưng sinh lý người lại phản ứng thận trọng và ổn định hơn rất nhiều. Các thử nghiệm lâm sàng đối chứng đã làm rõ sự khác biệt này giữa các loài.

Năm 2000, một nghiên cứu đánh giá phản ứng điều nhiệt của 7 nam giới khỏe mạnh (độ tuổi 22-28) tiếp xúc với môi trường nhiệt độ 38 độ C và độ ẩm 50% trong suốt 120 phút ^[3]. Các đối tượng được uống capsaicin liều 2 mg/kg thể trọng (hoặc giả dược) trước khi vào phòng nhiệt 1 giờ và được bù nước tích cực trong 48 giờ trước thử nghiệm ^[3].

Kết quả đo đạc mỗi 30 phút cho thấy thân nhiệt trung tâm, cung lượng tim và mức tiêu thụ oxy đều tăng lên theo thời gian tiếp xúc nóng, trong khi thể tích huyết tương và khối lượng cơ thể giảm đi ^[3]. Điểm đáng chú ý là không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng giả dược và nhóm uống capsaicin đối với các chỉ số trên ^[3]. Sự khác biệt duy nhất nằm ở nhiệt độ da trung bình: nhóm dùng capsaicin có nhiệt độ da thấp hơn (34,7 độ C so với 35,1 độ C ở nhóm giả dược, p = 0,013) ^[3]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng ở người, liều uống capsaicin 2 mg/kg không làm thay đổi khả năng điều hòa thân nhiệt trong môi trường nóng ^[3].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2023 trên 12 đối tượng vận động đi bộ 30 phút ở môi trường 38 độ C, độ ẩm 60% khi bôi kem capsaicin 0,025% lên 50% diện tích bề mặt da cũng cho kết quả tương tự ^[4]. Lưu lượng máu qua da không có sự khác biệt giữa hai nhóm ở bất kỳ thời điểm nào (p = 0,284) ^[4]. Tốc độ tiết mồ hôi đạt 1,23 ± 0,37 L/h ở nhóm capsaicin so với 1,43 ± 0,43 L/h ở nhóm đối chứng (p = 0,122) ^[4]. Nhịp tim cũng tương đương (122 ± 38 so với 125 ± 39 nhịp/phút, p = 0,431) ^[4]. Nhiệt độ bề mặt (36,0 ± 1,7 độ C so với 36,0 ± 1,6 độ C) và nhiệt độ cơ thể (37,0 ± 0,8 độ C so với 36,9 ± 0,8 độ C) hoàn toàn không bị thay đổi bởi capsaicin ^[4]. Người tham gia chỉ cảm thấy nóng hơn ở phút thứ 30 của buổi tập ^[4].

Hiểu lầm: Ăn cay toát mồ hôi giúp giải cảm nhanh

Quan niệm dân gian thường đồng nhất cảm giác nóng bừng và toát mồ hôi khi ăn cay với việc đào thải độc tố và cắt sốt tức thì. Trên thực tế, cảm giác nóng rát chỉ là ảo giác nhiệt do kích thích thần kinh cảm giác, không phản ánh việc trung tâm điều nhiệt đã tái lập lại ngưỡng bình thường.

Thực nghiệm cho thấy tác động của capsaicin lên thân nhiệt phụ thuộc chặt chẽ vào nhiệt độ môi trường xung quanh và liều dùng ^[2]. Khi đưa capsaicin vào dạ dày chuột với liều 10 và 15 mg/kg ở điều kiện nhiệt độ thân nhiệt ổn định hoặc đang giảm, hoạt chất này làm tăng nhiệt độ đuôi và làm giảm nhiệt độ đại tràng ^[2]. Tuy nhiên, trong điều kiện thân nhiệt đang tăng, liều 10 mg/kg lại làm tăng nhiệt độ đại tràng, còn liều 15 mg/kg làm giảm nhiệt độ đại tràng ^[2]. Mức độ tăng nhiệt độ đuôi cũng diễn ra thấp hơn hẳn trong điều kiện thân nhiệt đang tăng so với điều kiện thân nhiệt ổn định ^[2].

Điều này chứng tỏ capsaicin không phải là một chất hạ sốt sinh lý đơn thuần; việc cố gắng ăn thật nhiều ớt cay trong lúc sốt cao có thể gây thêm gánh nặng cho hệ điều nhiệt thay vì đem lại lợi ích giải nhiệt như lầm tưởng.

Những ai cần thận trọng với capsaicin khi bị sốt?

Mặc dù capsaicin không làm bất hoạt thuốc hạ sốt, việc sử dụng các món ăn chứa nhiều ớt cay trong giai đoạn ốm sốt vẫn đòi hỏi sự cẩn trọng ở nhiều nhóm đối tượng:

Người có bệnh lý dạ dày hoặc đường tiêu hóa cần tránh tuyệt đối việc kết hợp đồ cay nóng với các thuốc hạ sốt, đặc biệt là nhóm chống viêm hạ sốt giảm đau. Capsaicin kích thích niêm mạc dạ dày mạnh mẽ, khi cộng hưởng với tác dụng phụ của thuốc có thể gia tăng nguy cơ viêm loét đường tiêu hóa.

Người đang sốt cao kèm mất nước hoặc mệt lả cũng không nên dùng đồ cay nồng. Cảm giác kích thích và việc tăng tiết mồ hôi cục bộ có thể gây khó chịu, bồn chồn và làm tăng cảm giác kiệt sức ở người bệnh.

Trẻ nhỏ và người cao tuổi có hệ thống điều hòa thân nhiệt kém nhạy bén hơn người trưởng thành. Bất kỳ tác động nào làm rối loạn cảm thụ nhiệt trung ương hoặc ngoại vi đều tiềm ẩn nguy cơ khiến cơ thể phản ứng bất lợi trước sự thay đổi nhiệt độ môi trường.

Lời khuyên dinh dưỡng thực tế khi đang dùng thuốc hạ sốt

Khi bị sốt và phải dùng các loại thuốc hạ nhiệt thông thường, chế độ ăn uống nên hướng tới sự thanh đạm và dễ tiêu hóa để hỗ trợ cơ thể hồi phục:

Tạm thời hạn chế các gia vị cay nồng như ớt tươi, tiêu đen, ớt bột trong các bữa ăn chính. Thay vì ép bản thân ăn cháo quá cay để "toát mồ hôi", hãy chọn các món cháo loãng, súp gà hoặc canh ấm được nêm nếm vừa phải, giàu dinh dưỡng và dễ nuốt.

Nếu thèm ăn cay nhẹ hoặc trong món ăn có sẵn một lượng ớt nhỏ, người bệnh không cần quá hoảng sợ rằng liều thuốc vừa uống sẽ bị mất tác dụng. Bằng chứng khoa học xác nhận thuốc hạ sốt vẫn phát huy đầy đủ vai trò hóa sinh của nó tại hệ thống enzym cyclooxygenase ^[1].

Cần duy trì việc uống đủ nước lọc, nước bù điện giải oresol hoặc nước trái cây để hỗ trợ cơ thể tản nhiệt tự nhiên qua da và đường tiết niệu, đồng thời tuân thủ nghiêm ngặt liều lượng cũng như khoảng cách giữa các lần uống thuốc theo đúng chỉ dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ.

Đồ ăn cay chứa capsaicin không làm vô hiệu hóa tác dụng sinh học của các loại thuốc hạ sốt phổ biến. Tuy nhiên, người bệnh không nên lạm dụng vị cay để tìm kiếm hiệu quả hạ sốt nhanh, bởi điều này không có căn cứ y khoa và dễ dẫn đến kích ứng tiêu hóa. Cách tiếp cận an toàn nhất vẫn là nghỉ ngơi trong phòng thoáng mát, bù đủ nước và dùng thuốc hạ sốt đúng chỉ dẫn chuyên môn.