Ho là phản xạ tự nhiên của cơ thể nhằm tống xuất dị vật và dịch tiết ra khỏi đường thở, đồng thời là một trong những lý do hàng đầu khiến phụ huynh đưa con đi khám. Khi thấy con ho dai dẳng, nhiều gia đình có tâm lý e ngại thuốc tây nên tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng, trong đó việc dùng rễ cam thảo hãm nước hoặc ngâm hấp là lựa chọn rất phổ biến. Tuy nhiên, việc tự ý dùng cam thảo cho trẻ nhỏ mà không hiểu rõ đặc tính dược lý có thể tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe khó lường.

Liệu cam thảo có thực sự lành tính như nhiều người vẫn nghĩ, và cha mẹ cần lưu ý những gì về độ nhạy cảm điện giải của trẻ để tránh nguy cơ ngộ độc?

Dùng cam thảo trị ho cho trẻ: Có thực sự an toàn?

Câu trả lời ngắn gọn là cha mẹ không nên tùy tiện cho trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ sơ sinh và trẻ dưới 2 tuổi, sử dụng nước sắc hay các chế phẩm cam thảo tự chế tại nhà. Mặc dù cam thảo là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền với vị ngọt dễ uống, cơ thể trẻ em không phải là một phiên bản thu nhỏ của người lớn. Trẻ nhỏ có mức độ nhạy cảm rất cao với các hoạt chất sinh học tác động lên cân bằng nước và muối khoáng.

Việc tự ý phối thang hoặc đun sắc cam thảo cho trẻ uống kéo dài có thể dẫn tới sự tích lũy hoạt chất, gây xáo trộn chức năng bài tiết của thận và gây hại cho hệ tim mạch non nớt của trẻ. Để đảm bảo an toàn, bất kỳ can thiệp thảo dược nào cho trẻ em cũng cần dựa trên cơ sở khoa học đã được kiểm chứng và tuân thủ chặt chẽ liều lượng khuyến cáo từ bác sĩ.

Vì sao trẻ nhỏ đặc biệt nhạy cảm với rối loạn điện giải?

Ở trẻ em, đặc biệt là nhóm tuổi nhũ nhi và mầm non, chức năng lọc của cầu thận và khả năng cô đặc nước tiểu của ống thận vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Khối lượng nước trong cơ thể trẻ chiếm tỷ lệ phần trăm lớn hơn nhiều so với người lớn, khiến tốc độ trao đổi nước và chất điện giải diễn ra nhanh hơn nhưng lại rất mong manh, dễ bị phá vỡ.

Rễ cam thảo tự nhiên chứa các hoạt chất có cấu trúc tương tự hormone vỏ thượng thận, có khả năng kích thích giữ muối (natri) và tăng đào thải kali qua đường tiết niệu khi sử dụng liều cao hoặc kéo dài. Khi lượng kali máu của trẻ bị tụt giảm, các tế bào cơ và tim không thể hoạt động bình thường, dẫn tới nguy cơ yếu cơ, mệt lả, rối loạn nhịp tim hoặc tăng huyết áp thứ phát. Do vậy, việc cho trẻ uống nước cam thảo tự sắc mà không kiểm soát được hàm lượng hoạt chất chính là mối đe dọa trực tiếp đối với sự cân bằng nội môi của cơ thể trẻ.

Khoa học nói gì về các liệu pháp trị ho cho trẻ nhỏ?

Cơn ho cấp tính ở trẻ nhỏ thường gây ra nhiều phiền toái cho sinh hoạt của cả gia đình, nhưng các nghiên cứu y khoa hiện đại đã chỉ ra rằng việc can thiệp bằng thuốc đòi hỏi sự thận trọng rất lớn do sự mất cân đối giữa lợi ích và rủi ro.

Một nghiên cứu công bố năm 2012 cho thấy ho ở trẻ em là một trong những vấn đề phổ biến nhất mà các bác sĩ nhi khoa phải xử trí, thường gặp ở lứa tuổi mầm non nhiều hơn trẻ lớn [1]. Hầu hết các đợt ho cấp tính này là do nhiễm virus đường hô hấp trên tự giới hạn [1]. Các loại thuốc giảm ho thường dùng cho người lớn như nhóm gây nghiện (codeine, hydrocodone), dẫn xuất opioid dextromethorphan, thuốc kháng histamin thế hệ 1 gây buồn ngủ và thuốc thông mũi pseudoephedrine đều bị đánh giá là không phù hợp cho điều trị ho cấp tính ở trẻ em dựa trên cán cân lợi ích và nguy cơ [1]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận chất giảm ho tác động ngoại vi levodropropizine có thể là một giải pháp thay thế [1].

Đánh giá tổng quan năm 2016 về kiểm soát ho cấp tính ở trẻ em tiếp tục khẳng định cơ quan quản lý dược phẩm và thực phẩm Hoa Kỳ đã yêu cầu rà soát an toàn của codeine cho trẻ từ 18 tuổi trở xuống [2]. Bằng chứng về hiệu quả của codeine trong điều trị ho cấp ở trẻ là rất ít, trong khi bằng chứng về nguy cơ suy hô hấp và tử vong lại ngày càng tăng [2]. Tương tự, dextromethorphan, benzonatate, thuốc kháng histamin, guaifenesin và thuốc tiêu nhầy đều thiếu bằng chứng hiệu quả qua các thử nghiệm có đối chứng hoặc không có dữ liệu đánh giá, trong đó dextromethorphan có thể gây ức chế hô hấp [2]. Nghiên cứu này nhận định mật ong và việc thoa tinh dầu ngoài da (long não, menthol, khuynh diệp) tuy bằng chứng hiệu quả còn hạn chế nhưng lại có biên độ an toàn cao nhất trong điều trị ho cấp tính ở trẻ [2].

Về các thuốc ho không kê đơn (OTC), một nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2010 đã rà soát các tài liệu công bố đến tháng 8/2009 trên PubMed và kết luận rằng các thuốc ho và cảm lạnh OTC thiếu bằng chứng thuyết phục về hiệu quả điều trị ở trẻ em [3]. Mặc dù tỷ lệ biến cố nghiêm trọng thấp, nhưng những báo cáo liên quan đến tác dụng phụ nặng và tử vong vẫn tiếp tục xuất hiện, ủng hộ khuyến nghị không nên dùng thuốc ho cảm lạnh OTC cho trẻ sơ sinh và trẻ rất nhỏ [3].

Nguy cơ tác dụng phụ ngoài bệnh viện cũng đã được ghi nhận trong nghiên cứu năm 2009 tại Trung tâm Thông tin và Giáo dục Chất độc New Jersey [4]. Phân tích 91 báo cáo biến cố bất lợi đơn chất do thuốc ho và cảm lạnh OTC ở trẻ em từ năm 2000 đến 2007 cho thấy 67% số ca ở mức độ nhẹ [4]. Tuy nhiên, nhóm trẻ từ 2 đến 11 tuổi có tỷ lệ gặp phản ứng ở mức độ trung bình đến nghiêm trọng lên tới 21,2%, cao hơn đáng kể so với mức 8,0% ở trẻ dưới 2 tuổi [4].

Mối nguy hiểm của các thuốc giảm ho nhóm opioid được minh chứng rõ rệt qua một rà soát năm 2019 về thuốc kê đơn kết hợp hydrocodone và chlorpheniramine [5]. Cơ sở dữ liệu ghi nhận 391 báo cáo an toàn ca bệnh từ năm 1900 đến ngày 7/8/2017, trong đó 35 ca xảy ra ở bệnh nhân dưới 18 tuổi với 18 ca nghiêm trọng và 4 ca tử vong ở lứa tuổi từ 6 đến dưới 18 tuổi [5]. Không tìm thấy dữ liệu hiệu quả vững chắc nào ở nhóm 6 đến dưới 18 tuổi, khiến hồ sơ lợi ích - nguy cơ trở nên bất lợi và dẫn tới việc FDA quyết định không chỉ định thuốc ho chứa hydrocodone cho bệnh nhân dưới 18 tuổi [5].

Bên cạnh các nguy cơ từ thuốc tân dược, một số thảo dược chuẩn hóa lại cho thấy triển vọng an toàn. Nghiên cứu năm 2012 khảo sát 268 trẻ từ 0 đến 12 tuổi bị ho và viêm phế quản được điều trị bằng chiết xuất lá thường xuân dạng siro hoặc giọt trong tối đa 14 ngày [6]. Kết quả cho thấy các triệu chứng viêm mũi, ho và đờm đặc giảm nhẹ hoặc biến mất lần lượt ở 93%, 94,2% và 97,7% số ca; đánh giá hiệu quả chung đạt mức tốt hoặc rất tốt ở 96,5% bệnh nhân [6]. Tỷ lệ dung nạp đạt mức tốt đến rất tốt là 99% đối với siro và 100% đối với dạng giọt, chỉ ghi nhận 5 biến cố bất lợi nhẹ và không nghiêm trọng (chiếm 1,9%) [6].

Một tổng quan năm 2023 về cao khô lá thường xuân EA 575 dựa trên 10 thử nghiệm lâm sàng có đối chứng, 9 nghiên cứu quan sát và khảo sát ý kiến 10 chuyên gia nhi khoa quốc tế cũng khẳng định thảo dược này cải thiện chức năng phổi và triệu chứng ho chủ quan, đồng thời dung nạp tốt với tỷ lệ tác dụng phụ tối thiểu ở trẻ em mọi lứa tuổi, kể cả trẻ dưới 1 tuổi [7].

Mặt khác, việc dùng kháng sinh sai mục đích cho ho do cảm lạnh cũng mang lại tác hại không nhỏ. Thử nghiệm quan sát năm 2015 trên 85 trẻ bị ho có đờm cấp tính do nhiễm khuẩn hô hấp trên không biến chứng đã so sánh nhóm dùng siro vi lượng đồng căn trong 10 ngày (46 trẻ) với nhóm dùng siro kèm kháng sinh uống trong 7 ngày (39 trẻ) [8]. Điểm số ho giảm đáng kể từ ngày thứ 2 ở cả hai nhóm, và sau ngày thứ 8 có hơn một nửa số bệnh nhân ở cả hai nhóm dứt hẳn ho [8]. Kháng sinh không làm tăng tốc độ khỏi ho hay giảm độ nặng của triệu chứng, nhưng lại làm tỷ lệ tác dụng phụ tăng vọt lên 23,1% so với 4,3% ở nhóm không dùng kháng sinh [8].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu khoa học kể trên cho thấy một thực tế rõ ràng: không phải mọi loại thuốc giảm ho hay thảo dược đều an toàn cho trẻ nhỏ. Những chế phẩm thảo dược đã chứng minh được hiệu quả và tính an toàn trong nghiên cứu lâm sàng như chiết xuất lá thường xuân hay mật ong đều trải qua quy trình chuẩn hóa gắt gao về hàm lượng hoạt chất và độ tinh khiết [1, 3, 5].

Ngược lại, các phương pháp dân gian truyền miệng như tự ý sắc rễ cam thảo hoàn toàn thiếu hụt các thử nghiệm lâm sàng có kiểm soát về liều dùng an toàn trên đối tượng trẻ em. Việc sử dụng dược liệu thô khiến cha mẹ không thể định lượng được nồng độ hoạt chất đưa vào cơ thể, từ đó làm gia tăng nguy cơ ngộ độc và rối loạn điện giải. Vì vậy, phụ huynh không nên đánh đồng thảo dược thiên nhiên với sự an toàn tuyệt đối.

Những hiểu lầm thường gặp của cha mẹ khi trẻ bị ho

Hiểu lầm thứ nhất là quan niệm "thảo dược uống bao nhiêu cũng không sao". Rễ cam thảo chứa hoạt chất có hoạt tính sinh học mạnh, nếu dùng liên tục nhiều ngày có thể gây tích nước, phù nề và hạ kali máu ở trẻ nhỏ. Việc cho trẻ uống nước cam thảo đặc thay nước lọc là sai lầm nguy hiểm.

Hiểu lầm thứ hai là cố gắng triệt tiêu cơn ho bằng mọi giá. Ho là cơ chế bảo vệ nhằm làm sạch đường thở khi trẻ bị viêm đường hô hấp trên do virus [1]. Nhiều cha mẹ vội vã tìm đến các loại thuốc giảm ho ức chế thần kinh trung ương như codeine hay dextromethorphan, trong khi các bằng chứng y khoa đã cảnh báo chúng thiếu hiệu quả và có nguy cơ gây suy hô hấp ở trẻ em [1, 2].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng hễ ho là phải uống kháng sinh. Đa số cơn ho cấp là do virus, kháng sinh hoàn toàn không có tác dụng tiêu diệt virus mà chỉ khiến trẻ dễ gặp tác dụng phụ như rối loạn tiêu hóa và dị ứng [8].

Những nhóm trẻ nào cần đặc biệt thận trọng?

Phụ huynh cần tuyệt đối thận trọng và không tự ý dùng các bài thuốc thảo dược chứa cam thảo cho các trường hợp sau:

  • Trẻ sơ sinh và trẻ dưới 2 tuổi, do chức năng gan, thận và hệ thống nội tiết chưa đủ khả năng chuyển hóa và bài tiết an toàn các hoạt chất phức tạp [3].
  • Trẻ có bệnh lý tim bẩm sinh, bệnh lý thận mạn tính hoặc tiền sử rối loạn điện giải, bởi bất kỳ sự biến động nhỏ nào của kali và natri máu cũng có thể dẫn đến biến chứng nguy kịch.
  • Trẻ đang sử dụng các loại thuốc điều trị khác do bác sĩ kê đơn, vì cam thảo có thể gây tương tác thuốc, làm biến đổi sinh khả dụng hoặc gia tăng độc tính của thuốc phối hợp.

Chăm sóc trẻ bị ho an toàn và đúng cách tại nhà

Khi trẻ xuất hiện cơn ho do nhiễm khuẩn đường hô hấp thông thường, cha mẹ nên ưu tiên các biện pháp chăm sóc hỗ trợ cơ bản thay vì vội vàng dùng các loại thuốc hay thảo dược chưa được kiểm chứng:

  • Đảm bảo trẻ uống đủ nước ấm để làm loãng chất nhầy ở đường thở và hỗ trợ cơ thể đào thải độc tố tự nhiên.
  • Vệ sinh mũi họng bằng nước muối sinh lý giúp làm thông thoáng đường thở và giảm kích thích niêm mạc họng.
  • Tận dụng các liệu pháp có biên độ an toàn cao đã được khoa học ghi nhận như dùng một thìa nhỏ mật ong ấm cho trẻ trên 1 tuổi, hoặc sử dụng các loại tinh dầu bôi ngoài lồng ngực với liều lượng thích hợp [2].
  • Nếu muốn sử dụng siro ho thảo dược, hãy ưu tiên các chế phẩm chiết xuất chuẩn hóa đã có nghiên cứu an toàn trên trẻ nhỏ như cao lá thường xuân và tuân thủ đúng liều lượng của nhà sản xuất [3, 5].

Tóm lại, cam thảo tuy là một dược liệu quý nhưng không phải là lựa chọn an toàn để cha mẹ tự ý chữa ho cho trẻ nhỏ tại nhà. Để bảo vệ con khỏi những rủi ro sức khỏe không đáng có, cha mẹ hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa nhi trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc nào.