Đúng hay sai: Uống nước thông đất giúp tăng cường trí nhớ?

Nhiều người truyền tai nhau việc sắc nước cây thông đất uống hàng ngày để tăng cường trí nhớ và phòng ngừa chứng hay quên. Nhu cầu tìm kiếm các loại thảo mộc tự nhiên bổ não ngày càng tăng, đặc biệt ở người làm việc trí óc hoặc người lớn tuổi lo ngại sa sút trí tuệ.

Tuy nhiên, tuyên bố "uống nước thông đất giúp tăng cường trí nhớ" là chưa đủ căn cứ khoa học xác thực ở người. Mặc dù các hợp chất chiết xuất từ loài cây này ghi nhận khả năng cải thiện dẫn truyền thần kinh trên động vật thí nghiệm, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng trên người khỏe mạnh hiện vẫn hoàn toàn thiếu hụt.

Cơ chế tác động lên chất dẫn truyền thần kinh

Thông đất, tên khoa học là Lycopodiella cernua (L.) Pic. Serm., từ lâu đã xuất hiện trong các bài thuốc dân gian Việt Nam dùng cho các bệnh lý liên quan đến hệ thần kinh trung ương ^[1]. Lý do cây thông đất được quan tâm trong nghiên cứu trí nhớ bắt nguồn từ cơ chế điều hòa acetylcholine, chất dẫn truyền thần kinh giữ vai trò then chốt đối với chức năng ghi nhớ và học tập.

Trong các bệnh lý suy giảm trí nhớ, nồng độ acetylcholine thường bị enzyme acetylcholinesterase (AChE) phân hủy nhanh chóng. Các nhà khoa học phát hiện phân đoạn alkaloid trong thông đất chứa các hoạt chất có khả năng ức chế enzyme này, tương tự như các hợp chất huperzine A, huperzine B, huperzine E, huperzinine và lycopodine từng được phát hiện trên các loài thực vật họ Thông đất (Lycopodiaceae) ^[2]. Khi enzyme AChE bị kìm hãm, acetylcholine ít bị phân hủy hơn, từ đó duy trì tín hiệu dẫn truyền giữa các tế bào thần kinh tốt hơn ^[1], ^[2].

Bằng chứng thực nghiệm: Cải thiện trí nhớ trên chuột

Các bằng chứng khoa học nổi bật nhất về tác dụng bổ trợ trí nhớ của cây thông đất Việt Nam hiện chỉ dừng lại ở các mô hình động vật thí nghiệm. Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã chiết xuất phân đoạn alkaloid từ dịch chiết methanol của cây thông đất (Lycopodiella cernua) thu hái tại Việt Nam (ký hiệu là VLC) để đánh giá khả năng ức chế acetylcholinesterase trong ống nghiệm và khả năng cải thiện nhận thức trên chuột ^[1].

Trong thử nghiệm ống nghiệm (in vitro), phân đoạn VLC cho thấy khả năng ức chế enzyme AChE tại các vùng não liên quan trực tiếp đến nhận thức của chuột, bao gồm vỏ não trán, hồi hải mã và thể vân, với giá trị IC50 lần lượt là 26,7; 32,2 và 25,7 mcg/mL ^[1]. Điều này chứng minh dịch chiết alkaloid từ thông đất tác động trực tiếp lên quá trình phân giải chất dẫn truyền thần kinh ở các vùng não trọng yếu ^[1].

Tiếp đó, các nhà nghiên cứu gây suy giảm trí nhớ trên chuột bằng scopolamine rồi cho chuột uống VLC theo các liều lượng 10, 20, 50 và 100 mg/kg ^[1]. Kết quả qua thử nghiệm né tránh thụ động (passive avoidance test) ghi nhận: việc cho uống VLC ở tất cả các mức liều này đã đảo ngược đáng kể tình trạng suy giảm nhận thức do scopolamine gây ra ^[1].

Ở thử nghiệm mê cung nước Morris (Morris water maze task), việc điều trị bằng VLC ở liều 50 mg/kg giúp chuột giảm thời gian tìm đường thoát trong các đợt huấn luyện, đồng thời kéo dài thời gian bơi trong góc phần tư mục tiêu ở đợt thử nghiệm thăm dò với mức ý nghĩa thống kê (P < 0,05) ^[1]. Nhóm nghiên cứu kết luận cây thông đất có nguồn gốc Việt Nam thể hiện hoạt tính kháng cholinesterase và có thể hữu ích cho việc điều trị suy giảm nhận thức ^[1].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu hóa thực vật khác cũng chỉ ra loài cây này chứa nhiều hoạt chất sinh học khác. Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 2023 phát hiện dịch chiết ethyl acetate từ Lycopodiella cernua chứa tannin và các dẫn xuất serratene có khả năng ức chế enzyme alpha-glucosidase ^[3].

Khoảng trống lớn giữa thí nghiệm động vật và người khỏe mạnh

Dù kết quả trên chuột rất hứa hẹn, việc quy đổi từ thí nghiệm chuột bị gây suy giảm trí nhớ sang việc người khỏe mạnh uống nước sắc thông đất để tăng trí nhớ là một bước nhảy vọt thiếu căn cứ khoa học.

Chuột trong nghiên cứu là mô hình bị tiêm hóa chất scopolamine nhằm phá hủy tạm thời đường dẫn truyền thần kinh để gây mất trí nhớ cấp tính ^[1]. Các nhà nghiên cứu dùng phân đoạn alkaloid đã qua tinh chế và chuẩn hóa liều lượng tiêm truyền hoặc cho uống chính xác theo trọng lượng cơ thể ^[1]. Quá trình này hoàn toàn khác biệt với việc một người bình thường thu hái thảo dược thô, đun sôi lấy nước uống.

Đặc biệt, cho đến nay chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược (RCT) nào trên người khỏe mạnh được thực hiện để chứng minh việc uống nước sắc thông đất giúp tăng cường độ tập trung, cải thiện khả năng ghi nhớ hay làm việc hiệu quả hơn. Hơn nữa, liều lượng an toàn, tỷ lệ hấp thu qua đường tiêu hóa của người, cũng như nồng độ hoạt chất thực tế vượt qua được hàng rào máu não ở người vẫn chưa được xác định rõ ràng.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng cây thông đất

Nhiều người lầm tưởng rằng thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và cứ uống nước sắc càng đậm đặc thì trí nhớ càng nhanh hồi phục. Đây là một quan niệm sai lầm có thể dẫn đến rủi ro sức khỏe.

Các alkaloid có hoạt tính ức chế acetylcholinesterase, tuy hỗ trợ dẫn truyền thần kinh, nhưng nếu dùng sai liều lượng có thể gây ra tác dụng phụ toàn thân của hệ cholinergic. Hơn nữa, nước sắc từ cây thô chứa rất nhiều tạp chất bên cạnh các alkaloid mong muốn. Việc tự ý đun nấu không thể kiểm soát được nồng độ hoạt chất thực tế đi vào cơ thể.

Một hiểu lầm phổ biến khác là xem thông đất như một "thần dược" có thể ngăn ngừa hoặc chữa khỏi hoàn toàn các bệnh lý sa sút trí tuệ phức tạp như Alzheimer. Cần lưu ý rằng các bệnh lý này liên quan đến nhiều cơ chế thoái hóa thần kinh phức tạp, không đơn thuần chỉ là sự thiếu hụt enzyme hay acetylcholine cục bộ.

Ai nên thận trọng?

Do dữ liệu nghiên cứu về tính an toàn của cây thông đất trên cơ thể người còn rất hạn chế, nhiều nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng và không nên tùy tiện sử dụng:

• Phụ nữ mang thai và cho con bú: Chưa có dữ liệu an toàn nào được thiết lập cho nhóm đối tượng này; việc sử dụng các alkaloid tự nhiên chưa qua tinh chế có thể tiềm ẩn rủi ro cho thai nhi và trẻ sơ sinh.
• Trẻ em: Hệ thần kinh và cơ quan chuyển hóa của trẻ chưa hoàn thiện, tuyệt đối không tự ý cho trẻ dùng các loại nước sắc dược liệu không rõ liều lượng chuẩn hóa.
• Người có bệnh lý nền về tim mạch, huyết áp hoặc đường tiêu hóa: Các hoạt chất kháng cholinesterase có thể làm thay đổi nhịp tim hoặc kích thích nhu động ruột, tăng tiết dịch vị dạ dày.
• Người đang dùng thuốc điều trị: Những người đang sử dụng thuốc điều trị bệnh thần kinh, thuốc kháng cholinergic hoặc các thuốc ức chế enzyme theo đơn của bác sĩ cần tránh dùng chung để phòng ngừa nguy cơ tương tác thuốc nguy hiểm.

Khi nghi ngờ bản thân hoặc người thân có dấu hiệu suy giảm trí nhớ bệnh lý, việc cần làm là đến các cơ sở y tế chuyên khoa thần kinh để được thăm khám, chẩn đoán nguyên nhân và có phác đồ điều trị bài bản.

Áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Để duy trì và bảo vệ chức năng não bộ, thay vì trông chờ vào các loại nước thảo mộc chưa được kiểm chứng lâm sàng, bạn nên xây dựng một lối sống khoa học đã được chứng minh hiệu quả.

Việc đảm bảo giấc ngủ sâu từ 7-8 tiếng mỗi đêm là thời điểm vàng để não bộ củng cố ký ức và dọn dẹp các độc chất chuyển hóa. Duy trì hoạt động thể chất đều đặn giúp tăng cường tuần hoàn máu lên não. Đồng thời, chế độ ăn cân bằng dinh dưỡng, giàu chất chống oxy hóa từ rau xanh, các loại hạt và cá béo cung cấp nguồn dưỡng chất nền tảng bảo vệ tế bào thần kinh.

Nếu quan tâm đến các chế phẩm chiết xuất từ thảo dược để hỗ trợ nhận thức, người tiêu dùng chỉ nên chọn những sản phẩm đã được cơ quan y tế cấp phép lưu hành, ghi rõ nguồn gốc xuất xứ và hàm lượng hoạt chất chuẩn hóa. Tuyệt đối không tự ý thu hái cây thông đất tươi hoặc mua dược liệu trôi nổi trên mạng để sắc uống dài ngày khi chưa có sự tư vấn chuyên môn từ bác sĩ hoặc chuyên gia y tế.