Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, cảm giác ớn lạnh, đau nhức mình mẩy và ngạt mũi xuất hiện báo hiệu một đợt cảm cúm đang bắt đầu gõ cửa. Thay vì vội vã tìm đến các loại thuốc kê đơn hoặc kháng sinh không cần thiết, nhiều người có xu hướng tìm kiếm các giải pháp từ thiên nhiên để cải thiện tình trạng mệt mỏi. Trong số các thảo dược phương Tây du nhập vào Việt Nam những năm gần đây, siro quả cơm cháy đen (black elderberry) nổi lên như một liệu pháp tự nhiên được nhiều gia đình lựa chọn mỗi khi chớm sốt hoặc hắt hơi.
Theo các bằng chứng khoa học hiện tại, chiết xuất từ quả cơm cháy thực sự có khả năng hỗ trợ ức chế sự nhân lên của virus cúm và giảm đáng kể thời gian cũng như mức độ nghiêm trọng của bệnh. Dù vậy, hiệu quả của thảo dược này phụ thuộc rất lớn vào việc sử dụng đúng thời điểm, đúng liều lượng và không thể coi đây là thần dược thay thế các biện pháp y tế chuẩn mực.
Cơ chế tự nhiên ngăn virus cúm xâm nhập tế bào
Để hiểu lý do siro quả cơm cháy phát huy tác dụng tốt nhất khi mới chớm bệnh, cần nhìn vào cách thức virus cúm tấn công cơ thể. Virus cúm muốn nhân đôi số lượng và gây bệnh phải tìm cách gắn kết vào màng tế bào vật chủ rồi chui vào bên trong để chiếm quyền điều khiển. Nếu quá trình xâm nhập ban đầu này bị chặn đứng, lượng virus phát tán trong đường hô hấp sẽ suy giảm rõ rệt, giúp hệ miễn dịch nhanh chóng kiểm soát tình hình.
Các nhà khoa học phát hiện các hợp chất flavonoid trong quả cơm cháy có khả năng ngăn cản virus xâm nhập vào tế bào vật chủ, từ đó chặn đứng mầm bệnh ngay từ cửa ngõ [1]. Bên cạnh đó, hiện tượng ngưng kết của các flavonoid này giúp ức chế cạnh tranh với virus cúm và ngăn chặn quá trình nhập bào (endocytosis) [1]. Một số hoạt chất cụ thể như 5,7,30,40-tetra-O-methylquercetin được xác định có khả năng liên kết trực tiếp với các hạt virion H1N1, từ đó phong tỏa khả năng nhận diện và xâm nhập vào tế bào lành của chủng virus này [1].
Không chỉ tạo rào cản vật lý và sinh hóa ngăn virus, quả cơm cháy còn kích thích hệ thống phòng thủ tự nhiên của cơ thể. Chiết xuất từ loại quả này có thể tác động lên hệ miễn dịch thông qua việc thúc đẩy các tế bào bạch cầu đơn nhân sản sinh các cytokine thiết yếu [1]. Sự gia tăng biểu hiện của các yếu tố trung gian như IL-6, IL-8 và TNF đóng vai trò điều hòa miễn dịch, củng cố phản ứng đề kháng kịp thời của cơ thể trước các tác nhân gây nhiễm trùng đường hô hấp [1].
Bằng chứng lâm sàng về khả năng ức chế virus cúm
Những tác động tích cực trong phòng thí nghiệm đã được kiểm chứng qua nhiều thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh thực tế. Từ năm 1995, một thử nghiệm mù đôi có đối chứng giả dược đã được tiến hành trên một cộng đồng cư dân trong đợt bùng phát dịch cúm B Panama [2]. Kết quả xét nghiệm huyết thanh giai đoạn hồi phục cho thấy nhóm dùng chiết xuất quả cơm cháy chuẩn hóa có hiệu giá ức chế ngưng kết hồng cầu kháng virus cúm B cao hơn rõ rệt so với nhóm chứng [2]. Đáng chú ý, 93,3% bệnh nhân ở nhóm dùng chiết xuất ghi nhận sự thuyên giảm triệu chứng, bao gồm cả sốt, chỉ trong vòng 2 ngày, trong khi ở nhóm giả dược có tới 91,7% người bệnh phải mất đến 6 ngày mới cải thiện [2]. Tỷ lệ hồi phục hoàn toàn trong 2 đến 3 ngày ở nhóm dùng quả cơm cháy đạt gần 90%, vượt trội so với thời gian kéo dài ít nhất 6 ngày của nhóm dùng giả dược [2].
Nghiên cứu in vitro đi kèm thử nghiệm này cũng chỉ ra chiết xuất quả cơm cháy chuẩn hóa làm giảm hiện tượng ngưng kết hồng cầu và ức chế sự nhân lên của hàng loạt phân type virus cúm người như A/H3N2, A/H1N1, cũng như các chủng cúm B [2].
Một nghiên cứu mù đôi khác công bố năm 2021 tiến hành trên 40 bệnh nhân từ 5 đến 50 tuổi có ít nhất ba triệu chứng cúm điển hình như sốt trên 38 độ C, đau cơ, chảy nước mũi và ho [3]. Kết quả đánh giá cho thấy chiết xuất quả cơm cháy có tác dụng ức chế sự sao chép của virus cúm theo mức độ phụ thuộc vào liều dùng [3].
Hiệu quả cải thiện trên lâm sàng của nghiên cứu này cũng rất ấn tượng. Sau 3 ngày điều trị bằng siro chiết xuất quả cơm cháy, các triệu chứng lâm sàng của bệnh cúm giảm ở 73,3% bệnh nhân, cao hơn nhiều mức 33,3% ở nhóm dùng giả dược [3]. Tỷ lệ hồi phục hoàn toàn sau 3 ngày điều trị ở nhóm dùng thảo dược đạt 86,7%, trong khi nhóm giả dược chỉ đạt 33,4% [3]. Thời gian sốt trung bình của người bệnh dùng quả cơm cháy chỉ là 2,36 ngày so với 3,33 ngày ở nhóm đối chứng, đồng thời thời gian mắc cúm bình quân được rút ngắn xuống còn 2,7 ngày so với 4 ngày [3].
Hiệu quả đối với các triệu chứng hô hấp trên và người có nguy cơ cao
Không chỉ riêng với virus cúm mùa, quả cơm cháy còn chứng minh tác dụng bảo vệ tích cực trên các trường hợp cảm lạnh và nhiễm trùng đường hô hấp trên nói chung. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược năm 2016 trên 312 hành khách bay khoang phổ thông từ Úc đi quốc tế đã ghi nhận tác dụng phòng ngừa và hỗ trợ hô hấp rõ rệt [4]. Những chuyến bay dài liên lục địa vốn tạo áp lực lớn lên thể chất và hệ miễn dịch do môi trường cabin kín, ozone và áp suất thấp [4].
Kết quả thử nghiệm cho thấy nhóm dùng giả dược có số ngày bị cảm lạnh kéo dài hơn đáng kể so với nhóm dùng chiết xuất quả cơm cháy màng lọc chuẩn hóa, cụ thể là 117 ngày so với 57 ngày [4]. Điểm số trung bình về mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng cảm lạnh trong chuỗi ngày mắc bệnh ở nhóm giả dược cũng cao hơn nhiều so với nhóm dùng quả cơm cháy, với điểm số 583 so với 247 [4].
Một báo cáo phân tích gộp năm 2019 tổng hợp dữ liệu từ 180 người tham gia cũng đi đến kết luận việc bổ sung quả cơm cháy đen làm giảm đáng kể các triệu chứng đường hô hấp trên với độ lớn hiệu ứng trung bình ở mức cao [5]. Các tác giả nhấn mạnh đây là một giải pháp thay thế tiềm năng nhằm hạn chế tình trạng lạm dụng kháng sinh cho các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp do virus thông thường [5].
"Cửa sổ vàng" 48 giờ quyết định hiệu quả
Một yếu tố then chốt được các chuyên gia y tế nhấn mạnh là thời điểm sử dụng siro quả cơm cháy. Một tổng quan nhanh các nghiên cứu lâm sàng năm 2020 trên 936 người trưởng thành chỉ ra rằng các chế phẩm đơn thảo dược từ quả cơm cháy chỉ phát huy tối đa tác dụng rút ngắn thời gian và mức độ nặng của cảm lạnh hay cúm khi được dùng trong vòng 48 giờ đầu tiên kể từ lúc khởi phát triệu chứng [6].
Việc sử dụng thảo dược trong khoảng thời gian này giúp người bệnh giảm trung bình 50% mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng sau 2 đến 4 ngày điều trị [6]. Các biểu hiện phổ biến như sốt, đau đầu, ngạt mũi và tiết dịch nhầy ở mũi đều có xu hướng thuyên giảm nhanh chóng [6]. Ngược lại, nếu người bệnh để các triệu chứng bùng phát kéo dài nhiều ngày rồi mới dùng siro thì virus đã nhân bản ồ ạt, làm giảm đi đáng kể lợi ích sinh học mà thảo dược này mang lại.
Tổng quan này cũng lưu ý bằng chứng hiện nay chủ yếu đánh giá việc sử dụng ngắn hạn các công thức thương mại từ quả cơm cháy trong khoảng thời gian tối đa là 16 ngày [6].
Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Mặc dù có nhiều số liệu triển vọng, người tiêu dùng cần có cái nhìn khách quan về giá trị y học thực sự của quả cơm cháy. Theo một tổng quan năm 2022, các nghiên cứu về tác dụng của quả cơm cháy đối với bệnh cúm hiện vẫn chỉ được xếp ở mức độ bằng chứng B, đồng nghĩa với việc vẫn cần thêm những nghiên cứu quy mô lớn để giải thích đầy đủ các cơ chế sinh học [1].
Một hiểu lầm phổ biến là xem siro cơm cháy như một phương thuốc chữa bách bệnh cho mọi vấn đề hô hấp. Bằng chứng khoa học hiện tại xác nhận hoàn toàn không có cơ sở để sử dụng quả cơm cháy trong việc phòng ngừa hoặc điều trị bệnh COVID-19 [6]. Bên cạnh đó, dữ liệu về hiệu quả của loại thảo dược này đối với riêng triệu chứng ho hay khả năng cắt giảm nhu cầu sử dụng thuốc (bao gồm cả thuốc kháng sinh) vẫn chưa thực sự rõ ràng và còn nhiều điểm không nhất quán giữa các nghiên cứu [6].
Người dân cũng không nên xem siro thảo dược là biện pháp thay thế cho vaccine phòng cúm hằng năm. Vaccine cung cấp sự bảo vệ chủ động và đặc hiệu, trong khi siro thảo dược chỉ mang tính hỗ trợ triệu chứng khi không may bị nhiễm bệnh.
Ai cần thận trọng khi sử dụng?
Dù các báo cáo cho thấy biến cố bất lợi khi dùng chiết xuất quả cơm cháy là rất hiếm và không có biến cố nghiêm trọng nào được ghi nhận trong các thử nghiệm ngắn hạn [6], một số nhóm đối tượng vẫn cần hết sức lưu ý.
Người có cơ địa dị ứng cần đặc biệt cẩn trọng. Một nghiên cứu chuyên sâu năm 2003 cho thấy có khoảng 0,6% trong số 3.668 bệnh nhân được xét nghiệm ngẫu nhiên cho kết quả dương tính với dị ứng type I đối với cây cơm cháy [7]. Kháng thể IgE trong huyết thanh của những người dị ứng phản ứng với một dị nguyên có trọng lượng phân tử 33,2 kDa có trong phấn hoa, hoa và quả của cây [7]. Dị nguyên này có tính tương đồng cấu trúc đáng kể với các protein bất hoạt ribosome (RIPs), có thể gây ra viêm mũi kết mạc dị ứng hoặc khó thở khi tiếp xúc [7].
Ngoài ra, phụ nữ đang mang thai hoặc cho con bú được khuyến cáo không nên tự ý dùng các chế phẩm từ loại quả này do hiện tại chưa có đủ bằng chứng khoa học đáng tin cậy để chứng minh tính an toàn tuyệt đối trên nhóm đối tượng đặc biệt này [6]. Những người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng thảo dược.
Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn
Nếu muốn sử dụng siro quả cơm cháy để hỗ trợ giảm nhẹ các triệu chứng cảm cúm, bạn nên lựa chọn các sản phẩm thương mại có xuất xứ rõ ràng, chuẩn hóa hàm lượng chiết xuất thay vì tự tìm hái và chế biến quả tươi tại nhà. Quả cơm cháy sống chưa qua xử lý nhiệt đúng cách có thể chứa các hợp chất gây rối loạn tiêu hóa nghiêm trọng.
Về liều lượng, nghiên cứu lâm sàng gợi ý liều dùng phổ biến là từ 2 đến 4 thìa cà phê siro chiết xuất chuẩn hóa mỗi ngày trong vòng 3 ngày liên tục đối với người có triệu chứng cúm [3]. Hãy bắt đầu uống ngay khi nhận thấy những dấu hiệu đầu tiên như ngứa rát họng, mệt mỏi toàn thân hay gai rét trong 48 giờ đầu [6].
Tuy nhiên, siro quả cơm cháy không thể thay thế cho chế độ chăm sóc y tế toàn diện. Khi bị cảm cúm, điều quan trọng nhất vẫn là dành thời gian nghỉ ngơi tại giường, uống nhiều nước ấm để thanh lọc cơ thể, giữ vệ sinh mũi họng bằng nước muối sinh lý và ăn các món ăn lỏng giàu dinh dưỡng. Thảo dược chỉ là một mảnh ghép hỗ trợ, giúp cơ thể rút ngắn vài ngày mệt mỏi để sớm quay trở lại với nhịp sống thường nhật.
Nếu nhận thấy các dấu hiệu chuyển nặng như sốt cao liên tục không hạ, khó thở, đau tức ngực hoặc triệu chứng không thuyên giảm sau nhiều ngày, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời bởi bác sĩ chuyên khoa.