Mất ngủ kéo dài khiến nhiều người tìm đến các sản phẩm hỗ trợ từ thiên nhiên vì sợ tác dụng phụ của thuốc tây. Thảo dược nữ lang thường được truyền tai nhau như giải pháp an toàn tuyệt đối để tìm lại giấc ngủ ngon. Tuy nhiên, không ít người vẫn lo lắng liệu dùng lâu ngày có bị "nghiện" hay gặp phản ứng vật vã khi ngưng đột ngột giống thuốc ngủ kê đơn hay không.

Dữ liệu khoa học cho thấy chiết xuất nữ lang có độ dung nạp ngắn hạn rất tốt và khác biệt rõ rệt với thuốc an thần cổ điển vì không làm suy giảm khả năng lái xe hay vận hành máy móc [1]. Qua nhiều thập kỷ giám sát cảnh giác dược, chưa có dữ liệu nào phủ nhận độ an toàn dài hạn của thảo dược này, dù các nghiên cứu theo dõi tiến cứu vẫn còn thiếu [1]. Tuy nhiên, y văn từng ghi nhận trường hợp cực kỳ hiếm gặp gặp triệu chứng tim mạch và mê sảng khi ngưng đột ngột sau thời gian dài dùng liều rất cao [2] [1]. Thậm chí, bản thân nữ lang còn được nghiên cứu như giải pháp hỗ trợ giảm triệu chứng cai cho người muốn bỏ thuốc ngủ nhóm benzodiazepine [2] [3].

Cơ chế tác động lên não bộ và sự hấp thu vào cơ thể

Chiết xuất nữ lang (tên khoa học Valeriana officinalis) là loài cây thân thảo sống lâu năm, có mùi đặc trưng, phân bố rộng ở các vùng ôn đới châu Á, châu Âu và Bắc Mỹ [2] [4]. Đây là một trong những thảo dược được sử dụng rộng rãi nhất thế giới với đặc tính an thần, gây ngủ, chống co giật và giảm đau [2] [4].

Các nghiên cứu về tác dụng an thần của nữ lang, dù chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn, chủ yếu tập trung vào ảnh hưởng của thảo dược này lên thụ thể GABA trong não bộ [2]. GABA là chất dẫn truyền thần kinh ức chế tự nhiên giúp làm dịu hoạt động quá mức của tế bào thần kinh. Bên cạnh đó, đặc tính giảm lo âu nhẹ của nữ lang cũng góp phần giảm thời gian thức giấc giữa đêm ở người mất ngủ [3].

Về mặt dược động học (cách cơ thể hấp thu và xử lý hoạt chất), hai nghiên cứu lâm sàng đã đánh giá hoạt chất axit valerenic trong máu [5]. Ở 5 người trưởng thành khỏe mạnh, nồng độ axit valerenic trong huyết thanh đạt mức tối đa trong khoảng 1 đến 2 giờ sau khi uống và tiếp tục đo được trong ít nhất 5 giờ [5]. Ở một nghiên cứu khác, nồng độ đỉnh trong huyết tương xuất hiện trong khoảng 0,47 giờ đến 1,7 giờ [5]. Sự biến thiên lớn về mặt hấp thu của axit valerenic giữa từng cá nhân có thể là nguyên nhân dẫn đến hiệu quả hỗ trợ giấc ngủ không đồng nhất trong thực tế [5].

Nghiên cứu nói gì về nguy cơ lệ thuộc và khả năng thay thế thuốc ngủ?

Trái với nỗi sợ "uống vào là nghiện", nhiều thử nghiệm lâm sàng cho thấy nữ lang không gây ra tác động tâm thần vận động giống thuốc an thần nhóm benzodiazepine (như diazepam) và còn giúp người bệnh cai nhóm thuốc tây này [2] [3] [4].

Một nghiên cứu công bố năm 2004 đã đánh giá trực tiếp tác động chủ quan và tâm thần vận động của chiết xuất nữ lang trên 10 tình nguyện viên trẻ tuổi khỏe mạnh [4]. Những người tham gia được dùng chiết xuất nữ lang ở các mức liều 600 mg, 1200 mg, 1800 mg, so sánh với giả dược và đối chứng dương là 10 mg thuốc an thần diazepam [4]. Kết quả cho thấy thuốc diazepam làm thay đổi cảm giác chủ quan trên bốn thang đo khác nhau và làm suy giảm hiệu suất nhận thức cũng như tâm thần vận động [4]. Ngược lại, dùng chiết xuất nữ lang cấp tính ở cả ba mức liều đều không gây biến đổi tâm trạng hay làm suy giảm nhận thức, vận động ở người trẻ khỏe mạnh [4].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2002 đã khảo sát giấc ngủ của 19 bệnh nhân mất ngủ nguyên phát (tuổi trung bình 43,3) vẫn than phiền ngủ kém dù đã dùng thuốc ngủ nhóm benzodiazepine hàng đêm trong trung bình 7,1 năm [3]. Nhóm đối chứng gồm 18 người khỏe mạnh (tuổi trung bình 37) [3]. Sau khi ngưng thuốc benzodiazepine, các bệnh nhân bước vào thử nghiệm dùng nữ lang hoặc giả dược trong 15 ngày và được đo điện não đồ giấc ngủ (EEG) [3]. Kết quả cho thấy nhóm dùng nữ lang báo cáo chất lượng giấc ngủ chủ quan tốt hơn đáng kể và giảm rõ rệt thời gian thức giấc sau khi đã vào giấc (WASO) so với nhóm giả dược [3]. Tuy nhiên, người dùng nữ lang vẫn có thời gian chờ vào giấc dài hơn và chỉ số sóng alpha trong giấc ngủ sâu cao hơn so với người khỏe mạnh, cho thấy tình trạng tăng kích thích thần kinh tồn dư vẫn còn và nữ lang không giúp ngủ nhanh hơn [3]. Dù vậy, nghiên cứu của Poyares và cộng sự trên 19 bệnh nhân này khẳng định nữ lang giúp cải thiện giấc ngủ và làm dịu các triệu chứng cai khi giảm liều thuốc ngủ benzodiazepine [2].

Một nghiên cứu khác tại Tây Ban Nha do Lopez-Peig và cộng sự thiết kế đã đánh giá chương trình cai thuốc benzodiazepine tại tuyến chăm sóc ban đầu với sự hỗ trợ của điều dưỡng [2]. Các bệnh nhân đã dùng thuốc benzodiazepine trong 6 tháng được chỉ định dùng kết hợp thuốc kháng histamine hydroxyzine và thảo dược nữ lang [2]. Kết thúc nghiên cứu, hơn 80% bệnh nhân đã ngừng hẳn thuốc benzodiazepine và hơn 60% duy trì không tái sử dụng thuốc trong hơn một năm [2]. Tuy nhiên, giới hạn của nghiên cứu này là không có nhóm dùng giả dược đối chứng và không tách biệt rõ liệu nữ lang hay hydroxyzine mang lại lợi ích cai thuốc chính [2].

Hiểu lầm về "cơn nghiện" thảo dược và thực tế từ các ca bệnh hiếm gặp

Nhiều người đánh đồng việc ngưng thảo dược bị mất ngủ trở lại với hội chứng nghiện thuốc. Một phân tích tổng hợp từ 18 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng giả dược cho thấy nữ lang giúp cải thiện cảm giác chủ quan về chứng mất ngủ, dù các đo lường định lượng khách quan chưa chứng minh được rõ rệt [1]. Ở một nghiên cứu trên bệnh nhân ung thư, chỉ số chất lượng giấc ngủ khách quan không cải thiện nhưng tình trạng mệt mỏi và các vấn đề giấc ngủ đã giảm đáng kể [1].

Cũng cần hiểu rằng nữ lang không mang lại tác dụng tức thì ngay đêm đầu tiên. Một nghiên cứu chéo, mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng giả dược công bố năm 2000 đã thực hiện trên 16 bệnh nhân mất ngủ tâm sinh lý (4 nam, 12 nữ, độ tuổi trung vị 49, dao động từ 22 đến 55 tuổi) [6]. Mỗi bệnh nhân trải qua 8 lần đo đa ký giấc ngủ để đánh giá tác dụng ngắn hạn (liều đơn) và dài hạn (14 ngày dùng đa liều) [6]. Kết quả cho thấy sau một liều đơn duy nhất, nữ lang không tạo ra bất kỳ tác động nào lên cấu trúc giấc ngủ cũng như cảm nhận chủ quan [6]. Phải sau 14 ngày dùng liên tục nhiều liều, cấu trúc giấc ngủ sâu (sóng chậm) mới cải thiện đáng kể: thời gian bước vào giấc ngủ sâu rút ngắn còn 13,5 phút ở nhóm dùng nữ lang so với 21,3 phút ở nhóm giả dược, đồng thời tỷ lệ thời gian ngủ sâu trên tổng thời gian nằm trên giường cũng tăng lên [6].

Về nguy cơ hội chứng cai thực sự khi ngưng nữ lang, các báo cáo phản ứng bất lợi là cực kỳ hiếm [1]. Hầu hết thử nghiệm lâm sàng không ghi nhận tác dụng phụ; trong một thử nghiệm gồm 61 bệnh nhân, chỉ có 3 trường hợp gặp tác dụng phụ gồm 2 ca đau đầu và 1 ca uể oải vào buổi sáng [5]. Tuy nhiên, y văn từng ghi nhận việc ngưng thuốc đột ngột ở những bệnh nhân lệ thuộc thể chất do dùng nữ lang liều rất cao trong thời gian dài có nguy cơ gây ra hội chứng cai tương tự thuốc benzodiazepine, biểu hiện bằng biến chứng tim mạch và mê sảng [2] [1] [5]. Dựa trên cơ chế tác động và một ca bệnh được báo cáo, các bác sĩ có thể dùng chính thuốc benzodiazepine để điều trị triệu chứng cai nữ lang này [5]. Dù vậy, tổng quan dược lý năm 2014 nhấn mạnh rằng trong ca báo cáo triệu chứng tim mạch sau khi ngưng dùng liều rất cao dài ngày, kết cục người bệnh vẫn lành tính, mối quan hệ nhân quả còn đáng ngờ và đặc tính của chế phẩm chiết xuất không được cung cấp rõ [1].

Những ai cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng?

Dù có hồ sơ an toàn khá lành tính, nữ lang vẫn tiềm ẩn rủi ro ở một số nhóm đối tượng đặc biệt và từng có báo cáo ca bệnh hiếm gặp về nhiễm độc gan khi điều trị kéo dài [2] [1] [5].

Về nguy cơ trên gan, một nghiên cứu công bố năm 1995 đã theo dõi 23 bệnh nhân nhập viện (từ năm 1988 đến 1991) do ngộ độc thuốc ngủ không kê đơn Sleep-Qik (chứa 75 mg chiết xuất khô nữ lang, 0,25 mg hyoscine hydrobromide và 2 mg cyproheptadine hydrochloride) [7]. Các bệnh nhân này đã uống lượng nữ lang trung bình 2,5 g (dao động từ 0,5 đến 12 g) và gặp vấn đề chính là ức chế thần kinh trung ương cùng ngộ độc kháng cholinergic [7]. Kết quả không tìm thấy bằng chứng lâm sàng của viêm gan cấp ở cả 23 người, không có tổn thương gan dưới lâm sàng ở 12 người xét nghiệm máu sau 6 đến 12 giờ uống, và loại trừ được tổn thương gan nặng khởi phát muộn ở 10 người theo dõi qua điện thoại [7]. Tuy nhiên, rối loạn chức năng gan dưới lâm sàng khởi phát sau 12 đến 24 giờ hoặc sau xuất viện chưa thể loại trừ hoàn toàn, cần các nghiên cứu lớn hơn để xác định rõ rủi ro ở người dùng dài ngày hoặc quá liều [7].

Các nhóm đối tượng sau đây cần tuyệt đối thận trọng hoặc tránh sử dụng:

  • Người đang dùng thuốc ức chế thần kinh hoặc uống rượu: Không khuyến cáo dùng nữ lang cho bệnh nhân đang sử dụng thuốc giảm đau nhóm opiate, thuốc an thần benzodiazepine, barbiturate hoặc rượu vì làm tăng nguy cơ suy hô hấp [2].
  • Phụ nữ đang cho con bú: Một nghiên cứu năm 2021 trên chuột cống Wistar sau sinh cho uống nữ lang ở các mức liều 500, 1000 hoặc 2000 mg/kg/ngày [8]. Dù hành vi chăm con và độc tính trên chuột mẹ không đổi, liều cao nhất làm tăng đường lactose và liều 1000 đến 2000 mg/kg/ngày làm giảm hàm lượng đạm trong sữa mẹ [8]. Đáng chú ý, chuột con cái trưởng thành từ mẹ dùng liều 1000 mg/kg/ngày bị suy giảm trí nhớ dài hạn, cho thấy dùng nữ lang liều cao không an toàn trong giai đoạn cho con bú [8].
  • Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc có bệnh gan: Cần thông báo cho bác sĩ điều trị do các cảnh báo hiếm gặp về độc tính gan và nguy cơ hội chứng cai nếu ngưng đột ngột sau thời gian dài dùng liều cao [2] [5].

Áp dụng thực tế để hỗ trợ giấc ngủ an toàn

Để sử dụng thảo dược nữ lang đạt hiệu quả và tránh rủi ro lệ thuộc, người dùng không nên kỳ vọng tác dụng gây ngủ ngay lập tức sau một viên đầu tiên [6]. Các dữ liệu lâm sàng cho thấy cần duy trì sử dụng đều đặn khoảng 2 tuần (14 đến 15 ngày) để thảo dược giúp điều hòa cấu trúc giấc ngủ sâu và giảm thời gian thức giấc giữa đêm [3] [6]. Do nồng độ hoạt chất đạt đỉnh trong máu sau khoảng 0,47 đến 2 giờ uống, thời điểm dùng hợp lý là trước giờ đi ngủ khoảng 1 đến 2 giờ [5].

Người dùng tuyệt đối không tự ý tăng lên mức liều rất cao trong thời gian dài, và nếu đã dùng liều cao kéo dài thì nên giảm liều từ từ thay vì cắt đột ngột để tránh phản ứng bất lợi trên tim mạch hay thần kinh [2] [1] [5]. Tuyệt đối không uống nữ lang cùng rượu bia hoặc tự ý kết hợp với các thuốc ngủ kê đơn mà không có chỉ định và sự theo dõi của bác sĩ [2]. Bên cạnh thảo dược, việc duy trì vệ sinh giấc ngủ như hạn chế thiết bị điện tử trước khi ngủ, giữ phòng ngủ yên tĩnh và tập thể dục nhẹ nhàng ban ngày vẫn là nền tảng cốt lõi.

Nhìn chung, thảo dược nữ lang không gây lệ thuộc hay suy giảm vận động như thuốc ngủ cổ điển khi dùng đúng cách và còn hỗ trợ quá trình cai thuốc an thần [1] [3] [4]. Tuy nhiên, người có bệnh lý nền, phụ nữ mang thai hoặc cho con bú và người đang dùng thuốc tây cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng để đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe.