Uống trà giảo cổ lam mỗi ngày để "đánh bay" mỡ bụng là thói quen được nhiều người truyền tai nhau khi tìm kiếm giải pháp giảm cân từ thảo dược tự nhiên. Nhiều người thắc mắc liệu loại cây vốn quen thuộc trong việc hỗ trợ hạ mỡ máu này có thực sự làm thon gọn vòng eo hay chỉ là lời đồn thổi.

Câu trả lời ngắn gọn từ các nghiên cứu khoa học hiện có là: Giảo cổ lam thực sự có khả năng hỗ trợ giảm cân và giảm khối lượng mỡ trong cơ thể [1]. Hiệu quả này có sự khác biệt theo giới tính: nam giới ghi nhận mức giảm rõ rệt ở vùng mỡ nội tạng (mỡ bụng sâu), trong khi nữ giới lại giảm chủ yếu ở vùng mỡ hông - đùi [1]. Tác dụng này đạt được nhờ hoạt chất trong cây kích hoạt một loại enzyme đóng vai trò như "công tắc" đốt năng lượng của tế bào [2].

"Công tắc" chuyển hóa AMPK và hoạt chất từ giảo cổ lam

Để hiểu cách giảo cổ lam tác động đến cân nặng, cần nhìn vào một loại enzyme trong cơ thể có tên là AMPK (viết tắt của AMP-activated protein kinase) [3]. AMPK đóng vai trò là cảm biến và bộ điều khiển chính đối với quá trình chuyển hóa đường, chất béo và năng lượng trên toàn cơ thể [3]. Khi "công tắc" AMPK được bật, cơ thể sẽ cải thiện các bất thường chuyển hóa liên quan đến béo phì và tiểu đường tuýp 2 [3].

Về mặt sinh học, khi AMPK được kích hoạt, enzyme này sẽ ức chế một enzyme khác là ACC, làm giảm nồng độ chất malonyl-CoA trong tế bào [4]. Sự sụt giảm malonyl-CoA mang lại tác động kép: vừa làm giảm quá trình tổng hợp chất béo mới (lipogenesis), vừa giải phóng sự ức chế đối với enzyme CPT-1 để thúc đẩy quá trình đốt cháy axit béo (beta-oxidation) [4]. Đồng thời, AMPK kích thích thu nhận đường glucose vào tế bào bằng cách đưa chất vận chuyển GLUT4 ra màng tế bào và thúc đẩy quá trình đường phân (glycolysis) để tạo năng lượng [4].

Giảo cổ lam (tên khoa học là Gynostemma pentaphyllum) là thảo dược truyền thống phương Đông được dùng dưới dạng thuốc hoặc trà, nổi tiếng với đặc tính hạ mỡ máu [5]. Nghiên cứu hiện đại chỉ ra thành phần hoạt chất sinh học chính của cây là flavonoid và saponin [5]. Tính đến năm 2023, các nhà khoa học đã phân lập và xác định được hơn 328 loại saponin trong chi thực vật này [5].

Một nghiên cứu công bố năm 2011 đã tìm thấy hai hợp chất saponin thuộc nhóm dammarane mới trong giảo cổ lam, được đặt tên là damulin A và damulin B [3]. Trên mô hình tế bào cơ L6 nuôi cấy, damulin A và damulin B kích hoạt mạnh mẽ enzyme AMPK [3]. Hai chất này làm tăng quá trình đốt cháy chất béo (beta-oxidation) và tăng thu nhận đường glucose thông qua việc thúc đẩy dịch chuyển GLUT4 ra màng tế bào [3]. Tổng hợp lại, việc kích hoạt AMPK đóng vai trò là yếu tố then chốt giúp giảo cổ lam điều hòa chuyển hóa đường và chất béo [5].

Bằng chứng từ phòng thí nghiệm đến thử nghiệm trên người

Các nhà khoa học đã kiểm chứng cơ chế trên qua nhiều cấp độ nghiên cứu, từ tế bào, động vật cho đến thử nghiệm lâm sàng trên người [5].

Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã khảo sát chiết xuất giảo cổ lam bằng cồn (ethanol) được xử lý nhiệt (hấp tiệt trùng) có tên là actiponin [2]. Các nhà nghiên cứu nhận thấy quá trình hấp tiệt trùng làm tăng hàm lượng damulin A và damulin B theo thời gian [2]. Trong chiết xuất xử lý nhiệt này, hàm lượng damulin A đạt 0,93% (theo trọng lượng) và damulin B đạt 0,68% (theo trọng lượng) [2]. Khi thử nghiệm trên tế bào cơ L6, chiết xuất này kích thích mạnh mẽ việc đốt mỡ và thu nhận đường thông qua kích hoạt AMPK [2]. Khi cho chuột béo phì (chuột ob/ob) uống chiết xuất này trong 8 tuần, chuột giảm mức tăng cân, giảm trọng lượng gan và giảm mức cholesterol trong máu, đi kèm với sự kích hoạt AMPK tại cơ dép (soleus muscle) [2].

Bước tiến quan trọng nhất là thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược được công bố năm 2022 nhằm đánh giá tác động của chiết xuất giảo cổ lam đường uống (ActivAMP) lên thành phần cơ thể người [1]. Nghiên cứu có sự tham gia của 117 nam và nữ trưởng thành (trên 18 tuổi) bị thừa cân [1]. Những người này hoàn thành 16 tuần bổ sung hàng ngày chiết xuất giảo cổ lam hoặc giả dược [1]. Nhóm nghiên cứu sử dụng phương pháp chụp tia X năng lượng kép (DEXA) để đo chính xác khối lượng mỡ, khối lượng nạc và sự phân bố mỡ, kết hợp đo nhân trắc học (cân nặng, chiều cao, vòng eo, vòng hông) và xét nghiệm máu [1].

Sau 16 tuần, nhóm dùng chiết xuất giảo cổ lam giảm đáng kể tổng trọng lượng cơ thể, chỉ số khối cơ thể (BMI), tổng khối lượng mỡ và mỡ vùng hông - đùi (gynoid fat) so với nhóm dùng giả dược [1]. Xét nghiệm máu ở tuần thứ 16 cũng cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm ở các chỉ số: chất béo trung tính trong huyết tương (triglyceride), men gan alanine aminotransferase (ALT) và yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha - một chỉ dấu viêm) [1]. Đáng chú ý, phân tích sâu theo giới tính về phân bố mỡ cho thấy: nam giới dùng giảo cổ lam giảm đáng kể mỡ nội tạng (visceral fat - loại mỡ bao quanh các cơ quan trong ổ bụng) so với nam giới dùng giả dược [1]. Trong khi đó, nữ giới dùng giảo cổ lam lại giảm đáng kể mỡ vùng hông - đùi so với nhóm giả dược [1].

Bên cạnh giảm mỡ, một nghiên cứu công bố năm 2023 đã đánh giá tác động của giảo cổ lam lên hiệu suất tập luyện và hô hấp ty thể ở cơ bắp người [6]. Thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược, thiết kế bắt chéo này được thực hiện trên 16 nam giới trẻ tuổi, khỏe mạnh nhưng chưa qua rèn luyện thể thao [6]. Người tham gia uống giả dược hoặc 450 mg chiết xuất lá giảo cổ lam khô (tương đương 2,25 g lá khô) mỗi ngày trong 4 tuần, xen kẽ giai đoạn nghỉ 4 tuần để thải trừ hoàn toàn chất cũ [6].

Kết quả sau 4 tuần bổ sung giảo cổ lam cho thấy người tham gia giảm đáng kể nồng độ hormone leptin và đường huyết, đồng thời cải thiện thành tích đạp xe tính giờ trên quãng đường 20 km đi kèm lưu lượng oxy trong cơ cao hơn so với giả dược [6]. Sinh thiết cơ sau 60 phút tập luyện cho thấy mức độ phosphoryl hóa AMPK Thr172 (dạng hoạt động của AMPK) ở cơ tăng lên đáng kể và tăng sớm hơn sau tập luyện ở nhóm dùng giảo cổ lam [6]. Tổng lượng enzyme ACC-alpha cũng thấp hơn so với khi dùng giả dược, chứng tỏ quá trình chuyển hóa năng lượng và hô hấp ty thể tại cơ bắp đã được tối ưu hóa [6].

Lợi ích đa chiều và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Tổng hợp các nghiên cứu từ năm 1985 đến 2023 trên cơ sở dữ liệu PubMed cho thấy giảo cổ lam mang lại nhiều lợi ích sinh học rộng lớn: hạ mỡ máu, chống ung thư, bảo vệ tim mạch, bảo vệ gan, bảo vệ thần kinh, chống tiểu đường và kháng viêm [5]. Riêng về mặt kiểm soát mỡ máu, thảo dược này làm giảm triglyceride thông qua các con đường tín hiệu PPAR/UCP-1/PGC-1alpha/PRDM16 và (SREBP-1c)-ACC/FAS-CPT1 [5]. Đồng thời, cây giúp hạ cholesterol thông qua các con đường (SREBP-2)-HMGCR, PCSK9-LDLR và sinh tổng hợp axit mật [5].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ những giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại. Dù có hơn 328 saponin đã được xác định trong chi Gynostemma, đến nay mới chỉ có 101 hợp chất từ giảo cổ lam bước đầu được khám phá về hoạt tính hạ mỡ máu [5]. Các nhà khoa học nhấn mạnh rằng cơ chế phân tử và sự điều hòa chuyển hóa trong cơ thể sống (in vivo) của các thành phần này vẫn cần được xác nhận thêm [5]. Bản thân nghiên cứu năm 2023 trên nam giới tập luyện cũng chỉ thực hiện với quy mô nhỏ (16 người) trong thời gian ngắn (4 tuần) và nhóm tác giả khẳng định cần có thêm các nghiên cứu sâu hơn [6].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng giảo cổ lam giảm cân

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng cứ uống nước sắc lá giảo cổ lam phơi khô thông thường sẽ đạt hiệu quả giảm mỡ giống hệt như trong các công trình nghiên cứu. Thực tế, nghiên cứu năm 2012 chỉ ra rằng hàm lượng damulin A và damulin B (hai chất kích hoạt AMPK) trong chiết xuất tăng lên nhờ quá trình xử lý nhiệt (hấp tiệt trùng) theo thời gian [2]. Nghiên cứu lâm sàng năm 2022 cũng sử dụng dạng chiết xuất chuẩn hóa (ActivAMP) chứ không phải lá trà thô pha nước thông thường [1].

Hiểu lầm thứ hai là kỳ vọng giảo cổ lam sẽ "đốt mỡ bụng" như nhau ở cả nam và nữ. Thử nghiệm lâm sàng 16 tuần đã chứng minh sự phân bố mỡ thay đổi khác nhau tùy theo giới tính: nam giới giảm mạnh mỡ nội tạng (vùng bụng), còn nữ giới lại giảm mỡ ở vùng hông và đùi [1]. Do đó, phụ nữ uống giảo cổ lam với mong muốn xẹp bụng nhanh chóng có thể không thấy kết quả tại vùng eo như kỳ vọng [1].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Mặc dù các thử nghiệm lâm sàng có theo dõi các chỉ dấu an toàn trong máu [1], giảo cổ lam vẫn là một dược liệu có hoạt tính sinh học mạnh [5]. Nghiên cứu năm 2023 cho thấy việc bổ sung 450 mg chiết xuất lá khô mỗi ngày làm giảm đáng kể nồng độ đường huyết và hormone leptin ở người khỏe mạnh [6].

Vì đặc tính làm hạ đường huyết và hạ mỡ máu rõ rệt này [6], những người đang sử dụng thuốc điều trị tiểu đường hoặc thuốc hạ mỡ máu cần đặc biệt thận trọng để tránh nguy cơ đường huyết hoặc huyết áp, mỡ máu tụt quá mức. Phụ nữ mang thai, đang cho con bú, trẻ em dưới 18 tuổi (do thử nghiệm giảm cân chỉ thực hiện ở người trên 18 tuổi [1]) và người có bệnh nền mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng. Tuyệt đối không tự ý dùng trà hay viên uống giảo cổ lam để thay thế phác đồ điều trị y khoa của bác sĩ.

Áp dụng thực tế thế nào để hỗ trợ kiểm soát cân nặng?

Nếu muốn sử dụng giảo cổ lam như một giải pháp hỗ trợ cải thiện vóc dáng và sức khỏe chuyển hóa, người dùng có thể tham khảo các thông số từ nghiên cứu lâm sàng:

  • Về liều lượng quy đổi: Nghiên cứu trên nhóm vận động thể chất sử dụng liều 450 mg chiết xuất lá khô mỗi ngày, tương đương với 2,25 g lá giảo cổ lam khô mỗi ngày [6]. Người dùng trà khô có thể lấy mốc khoảng hơn 2 g lá khô mỗi ngày làm liều lượng tham khảo an toàn [6].
  • Về lựa chọn sản phẩm: Nếu mục tiêu chính là giảm cân và giảm mỡ, các sản phẩm chiết xuất giảo cổ lam đã qua xử lý nhiệt hoặc chuẩn hóa hoạt chất kích hoạt AMPK sẽ mang lại hiệu quả rõ ràng hơn so với lá phơi khô tự nhiên [2].
  • Về thời gian sử dụng: Quá trình cải thiện chuyển hóa cần sự kiên trì. Hiệu quả tăng sức bền và giảm đường huyết ghi nhận sau 4 tuần [6], trong khi hiệu quả giảm cân nặng, giảm BMI và giảm khối lượng mỡ cần tới 16 tuần sử dụng đều đặn hàng ngày [1].
  • Kết hợp vận động: Việc bổ sung giảo cổ lam giúp kích hoạt enzyme AMPK tại cơ bắp sớm hơn và mạnh hơn sau 60 phút tập luyện, đồng thời cải thiện khả năng sử dụng oxy của cơ [6]. Do đó, kết hợp uống giảo cổ lam với việc tập thể dục (như đạp xe, chạy bộ) cùng chế độ ăn uống cân bằng, uống đủ nước sẽ giúp tối ưu hóa quá trình đốt mỡ.

Tóm lại, giảo cổ lam là dược liệu có cơ sở khoa học vững chắc trong việc kích hoạt enzyme AMPK để hỗ trợ giảm cân, giảm mỡ và cải thiện mỡ máu [1]. Tuy nhiên, thảo dược này phát huy tác dụng tốt nhất khi dùng đúng dạng chiết xuất trong thời gian đủ dài (từ 4 đến 16 tuần) và kết hợp cùng lối sống vận động lành mạnh [1]. Người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị luôn cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi bổ sung vào thói quen hàng ngày.