Ginkgo biloba có phòng ngừa được bệnh Alzheimer như lời đồn?

Quên chìa khóa, nhớ nhớ quên quên tên người quen khiến nhiều người lớn tuổi lo sợ bệnh Alzheimer. Thói quen tự mua viên uống chiết xuất bạch quả (Ginkgo biloba) về dùng mỗi ngày để "bổ não, ngừa lẫn" rất phổ biến ở nhiều gia đình.

Tuy nhiên, câu trả lời ngắn gọn từ các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn là: Dùng chiết xuất Ginkgo biloba dài hạn không giúp phòng ngừa bệnh Alzheimer hay suy giảm trí tuệ ở người cao tuổi [5, 8]. Dù thảo dược này có nhiều đặc tính sinh học thú vị trong phòng thí nghiệm, hiệu quả ngăn chặn bệnh trên thực tế ở người lại không khác biệt so với việc dùng giả dược [2, 6].

Vì sao Ginkgo biloba từng được kỳ vọng ngừa bệnh não?

Trong nhiều thế kỷ, chiết xuất từ lá cây bạch quả (Ginkgo biloba) đã được sử dụng trong y học cổ truyền Trung Quốc để điều trị nhiều rối loạn sức khỏe khác nhau ^[1]. Dạng chiết xuất tiêu chuẩn hóa mang tên EGb 761 đã được đưa ra thị trường tại Pháp và Đức từ hơn 30 năm trước cho các chứng thiếu hụt mạch máu và não bộ, đồng thời được phân loại là thực phẩm bổ sung tại Mỹ ^[1]. Đây là một trong những thảo dược được nghiên cứu nhiều nhất cho các rối loạn nhận thức và bệnh Alzheimer ^[2].

Sự kỳ vọng này xuất phát từ các cơ chế sinh học ở cấp độ tế bào và phân tử ^[1]. Chiết xuất Ginkgo biloba nổi tiếng với đặc tính chống oxy hóa và khả năng dọn dẹp các gốc tự do — những phân tử gây hại cho tế bào theo tuổi tác [3, 7].

Bên cạnh đó, khả năng bảo vệ tế bào thần kinh của chiết xuất EGb 761 còn được cho là liên quan đến các con đường nội bào khác ^[1]. Các nhà khoa học đã chỉ ra những đích tác động tiềm năng của hoạt chất này trong chuỗi tiến triển phân tử amyloid (vốn liên quan mật thiết đến bệnh Alzheimer), chẳng hạn như đặc tính chống tạo mảng amyloid hoặc điều hòa biểu hiện gen, cùng hiệu ứng hiệp đồng giữa các thành phần khác nhau trong chiết xuất ^[1].

Các đại nghiên cứu tại Mỹ nói gì về khả năng ngừa bệnh?

Lý thuyết trong ống nghiệm cần được kiểm chứng trên người thật. Để giải đáp dứt điểm thắc mắc liệu Ginkgo biloba có ngăn ngừa được chứng sa sút trí tuệ và bệnh Alzheimer hay không, hai thử nghiệm phòng ngừa tiên phát lớn nhất tính đến thời điểm đó là nghiên cứu GEM (tại Mỹ) và nghiên cứu GuidAge (tại Pháp) đã được triển khai [1, 5]. Cả hai đều là thử nghiệm lâm sàng pha III, phân nhóm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược và dùng liều chuẩn 120 mg chiết xuất EGb 761 hai lần mỗi ngày [1, 3].

Tại Mỹ, nghiên cứu Đánh giá Trí nhớ Ginkgo (GEM) được thực hiện tại các trung tâm y tế học thuật từ năm 2000 đến năm 2008, với thời gian theo dõi trung vị là 6,1 năm [2, 8]. Nghiên cứu tuyển chọn 3.069 tình nguyện viên sống trong cộng đồng, từ 72 đến 96 tuổi (tập trung nhóm từ 75 tuổi trở lên), bao gồm 2.587 người có nhận thức bình thường và 482 người bị suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) khi bắt đầu [2, 8]. Những người đã mắc sa sút trí tuệ ngay từ đầu đều bị loại trừ qua sàng lọc ^[3].

Người tham gia được chia ngẫu nhiên làm hai nhóm: 1.545 người uống 120 mg chiết xuất Ginkgo biloba hai lần mỗi ngày và 1.524 người uống viên giả dược có hình dáng giống hệt [2, 8]. Họ được đánh giá mỗi 6 tháng một lần [4, 8]. Nếu có sự suy giảm đáng kể qua điểm sàng lọc nhận thức ở bất kỳ lần khám nào, người tham gia sẽ được làm lại bộ trắc nghiệm tâm thần kinh chi tiết, khám thần kinh, khám nội khoa và chụp cộng hưởng từ (MRI) não ^[3]. Chẩn đoán xác định sa sút trí tuệ cuối cùng được đưa ra bởi một hội đồng chuyên gia độc lập [4, 8].

Kết quả công bố năm 2010 từ nghiên cứu GEM cho thấy tổng cộng 523 người đã phát triển chứng sa sút trí tuệ, trong đó có 277 người ở nhóm dùng Ginkgo biloba và 246 người ở nhóm dùng giả dược (với 92% số ca được phân loại là bệnh Alzheimer có thể hoặc chắc chắn, hoặc Alzheimer kèm bằng chứng bệnh mạch máu não) ^[4]. Tỷ lệ mắc sa sút trí tuệ chung là 3,3 ca trên 100 người-năm ở nhóm dùng Ginkgo và 2,9 ca trên 100 người-năm ở nhóm giả dược ^[4].

Xét về mặt thống kê, tỷ số rủi ro (HR) của Ginkgo biloba so với giả dược đối với sa sút trí tuệ do mọi nguyên nhân là 1,12 (P=0,21) và đối với riêng bệnh Alzheimer là 1,16 (P=0,11) — tức không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ^[4]. Ở nhóm người đã có suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) từ đầu, Ginkgo biloba cũng không làm giảm tốc độ tiến triển thành sa sút trí tuệ (HR là 1,13; P=0,39) ^[4].

Thử nghiệm tốc độ suy giảm trí nhớ và kết quả từ Pháp

Cũng trong khuôn khổ nghiên cứu GEM với 3.069 người tham gia nói trên, một phân tích khác công bố năm 2010 đã đánh giá xem liệu Ginkgo biloba có làm chậm tốc độ suy giảm nhận thức tổng thể hoặc theo từng lĩnh vực cụ thể hay không ^[5]. Các nhà khoa học đo lường qua thang điểm 3MSE, thang điểm ADAS-Cog và các miền tâm thần kinh chuyên biệt ^[5].

Kết quả sau 6,1 năm theo dõi cho thấy tốc độ suy giảm hàng năm không hề khác biệt giữa nhóm dùng Ginkgo biloba và nhóm dùng giả dược ở bất kỳ lĩnh vực nào: từ trí nhớ, sự chú ý, khả năng cấu trúc thị giác - không gian, ngôn ngữ cho đến chức năng điều hành ^[5]. Tốc độ thay đổi điểm số 3MSE (P=0,71) và ADAS-Cog (P=0,97) cũng không có sự khác biệt giữa hai nhóm điều trị, bất kể tuổi tác, giới tính, chủng tộc hay trình độ học vấn ^[5].

Tại châu Âu, thử nghiệm lâm sàng GuidAge được tiến hành tại Pháp từ tháng 3/2002 đến tháng 11/2004 để đánh giá trên nhóm đối tượng có đặc thù riêng: người từ 70 tuổi trở lên tự nguyện đến gặp bác sĩ chăm sóc ban đầu vì có than phiền suy giảm trí nhớ [5, 6]. Tổng cộng 2.854 người tham gia (tuổi trung bình 76,8 và 67% là phụ nữ) được phân bổ ngẫu nhiên: nhóm dùng 120 mg chiết xuất EGb 761 hai lần mỗi ngày (1.419 người, trong đó 1.406 người uống ít nhất một liều) và nhóm dùng giả dược tương ứng (1.435 người, trong đó 1.414 người uống ít nhất một liều) [5, 6].

Những người tham gia được các bác sĩ đa khoa và các trung tâm trí nhớ chuyên sâu theo dõi trong suốt 5 năm [5, 6]. Kết thúc 5 năm, có 61 người ở nhóm dùng Ginkgo được chẩn đoán mắc bệnh Alzheimer có khả năng (tương đương 1,2 ca trên 100 người-năm), so với 73 người ở nhóm dùng giả dược (1,4 ca trên 100 người-năm) [5, 6].

Tỷ số rủi ro (HR) giữa hai nhóm là 0,84 với giá trị p=0,306 ^[6]. Con số này khẳng định việc sử dụng lâu dài chiết xuất lá Ginkgo biloba tiêu chuẩn hóa trong 5 năm không làm giảm nguy cơ tiến triển thành bệnh Alzheimer so với giả dược [5, 6].

Hiểu lầm thường gặp về các sản phẩm "tuần hoàn não"

Hiểu lầm phổ biến nhất của người tiêu dùng là đánh đồng tác dụng chống oxy hóa trong phòng thí nghiệm với khả năng ngăn chặn bệnh Alzheimer ngoài đời thực. Các tổng quan khoa học năm 2019 chỉ ra rằng dù chiết xuất Ginkgo biloba là thực phẩm bổ sung rất phổ biến được người cao tuổi dùng để cải thiện trí nhớ và sự suy giảm nhận thức do tuổi tác, hiệu quả thực sự của nó trong việc phòng ngừa và điều trị sa sút trí tuệ vẫn còn nhiều tranh cãi và không được chứng minh qua các thử nghiệm lớn [5, 6, 7, 8].

Một hiểu lầm khác là tin vào khả năng làm thông mạch máu của Ginkgo để chữa đau cách hồi ở chân do bệnh động mạch ngoại biên ^[7]. Một tổng quan hệ thống của thư viện Cochrane tại Vương quốc Anh đã phân tích 14 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên với tổng cộng 739 bệnh nhân dùng chiết xuất Ginkgo so với giả dược ^[7]. Kết quả cho thấy dù bệnh nhân dùng Ginkgo đi bộ xa hơn nhóm giả dược 65 mét, sự khác biệt này không có ý nghĩa thống kê; do đó không có bằng chứng chung nào cho thấy chiết xuất này mang lại lợi ích lâm sàng cho bệnh nhân mắc bệnh động mạch ngoại biên ^[7].

Ngoài ra, nhiều gia đình tự ý mua thêm Ginkgo biloba cho người bệnh đang uống thuốc điều trị trí nhớ của bệnh viện với hy vọng "tăng gấp đôi công dụng". Thực tế, một nghiên cứu năm 2019 nhấn mạnh rằng tác dụng cộng thêm của chiết xuất Ginkgo biloba ở những người đã và đang nhận các phương pháp điều trị chống sa sút trí tuệ "thông thường" cho đến nay vẫn rất ít được nghiên cứu ^[2].

Ai nên thận trọng khi sử dụng Ginkgo biloba?

Trong hai thử nghiệm lớn GEM và GuidAge, hồ sơ về tác dụng phụ và tỷ lệ biến cố bất lợi nhìn chung tương đương nhau giữa nhóm dùng Ginkgo biloba và nhóm dùng giả dược [6, 8]. Cụ thể trong nghiên cứu GuidAge kéo dài 5 năm, có 76 người ở nhóm Ginkgo tử vong so với 82 người ở nhóm giả dược (p=0,68); có 65 người ở nhóm Ginkgo bị đột quỵ so với 60 người ở nhóm giả dược (p=0,5) [5, 6].

Tuy nhiên, sự an toàn trong thử nghiệm có giám sát y tế chặt chẽ không đồng nghĩa với việc ai cũng có thể tự ý dùng dài ngày tại nhà ^[3]. Trong các nghiên cứu trên, người tham gia đều dùng chiết xuất lá tiêu chuẩn hóa EGb 761 với liều lượng kiểm soát chính xác, và mọi tác dụng phụ đều được theo dõi qua hệ thống máy tính trung tâm cũng như hội đồng giám sát an toàn độc lập [1, 4].

Người cao tuổi có bệnh lý nền, người từng có tiền sử tai biến mạch máu não, tim mạch hoặc đang dùng nhiều loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cần đặc biệt thận trọng. Không nên tự ý mua các chế phẩm trôi nổi không rõ hàm lượng tiêu chuẩn, và bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng để tránh các tương tác thuốc bất lợi hoặc bỏ lỡ thời gian vàng khám chuyên khoa thần kinh.

Áp dụng thực tế thế nào để bảo vệ trí não tuổi già?

Nếu bạn hoặc người thân đang cân nhắc dùng Ginkgo biloba, hãy nhìn nhận đúng bản chất của sản phẩm. Trong các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn, liều lượng được sử dụng đồng nhất là 120 mg chiết xuất tiêu chuẩn hóa EGb 761, uống 2 lần mỗi ngày (tổng cộng 240 mg/ngày) [1, 2, 6]. Dù dùng liên tục từ 5 năm đến hơn 6 năm với sự tuân thủ cao (tỷ lệ bỏ cuộc trong nghiên cứu GEM rất thấp, chỉ 6,3%), phác đồ này vẫn không ngăn ngừa được sự xuất hiện của bệnh Alzheimer [5, 6, 8].

Do đó, người dân không nên tốn kém chi phí mua Ginkgo biloba uống quanh năm suốt tháng chỉ với mục đích duy nhất là "phòng ngừa bệnh Alzheimer" khi trí nhớ đang bình thường hoặc mới hay quên nhẹ [2, 8]. Khi có dấu hiệu hay quên tự phát, việc cần làm là đến gặp bác sĩ chăm sóc ban đầu hoặc các trung tâm chuyên khoa trí nhớ để được thăm khám bài bản thay vì tự mua thực phẩm chức năng [4, 6].

Để bảo vệ sức khỏe não bộ một cách toàn diện và an toàn, người cao tuổi nên duy trì lối sống lành mạnh đã được y học khuyến nghị rộng rãi: ăn uống cân bằng dinh dưỡng, uống đủ nước, tập thể dục đều đặn, ngủ đủ giấc, giữ tinh thần lạc quan và thường xuyên giao tiếp xã hội, rèn luyện trí óc qua việc đọc sách báo mỗi ngày.

Tóm lại, Ginkgo biloba không phải là "viên thuốc thần" giúp ngăn chặn bệnh Alzheimer hay làm chậm suy giảm trí tuệ tuổi già như lời đồn [2, 6, 8]. Hiểu đúng giới hạn của thực phẩm bổ sung sẽ giúp các gia đình tránh lãng phí tiền bạc và tập trung vào việc khám sức khỏe định kỳ cùng lối sống khoa học.