Đau bụng, tiêu chảy sau các bữa ăn lạ miệng hoặc nghi ngờ nhiễm khuẩn đường ruột là rắc rối tiêu hóa rất thường gặp trong đời sống. Thay vì dùng thuốc kháng sinh tây y ngay lập tức, nhiều người có xu hướng tìm kiếm các thảo dược tự nhiên chứa hoạt chất kháng khuẩn, trong đó các chế phẩm từ cây goldenseal (mao lương hoa vàng) ngoại nhập đang được truyền tai nhau khá phổ biến.

Vậy goldenseal có thực sự hỗ trợ cải thiện tình trạng tiêu chảy nhiễm khuẩn đường ruột hay không? Câu trả lời là hoạt chất chính trong thảo dược này — berberine — có đặc tính kháng khuẩn tại chỗ và giảm tần suất tiêu chảy rõ rệt, nhưng bản thân dịch chiết goldenseal lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ tương tác thuốc và độc tính tế bào nếu tự ý sử dụng bừa bãi.

Thảo dược Bắc Mỹ và hoạt chất quen thuộc với người Việt

Goldenseal (tên khoa học là Hydrastis canadensis) là một loài thực vật lâu năm có nguồn gốc từ miền đông Bắc Mỹ [1], [2]. Chiết xuất từ phần rễ và thân rễ khô của cây là thảo dược rất phổ biến trên thị trường quốc tế, được người tiêu dùng mua để tự xử lý các rối loạn đường tiêu hóa, nhiễm trùng đường hô hấp trên và tình trạng viêm [1], [2], [3], [4]. Tại Mỹ, hơn 90% doanh nghiệp thuộc Hiệp hội Sản phẩm Thảo dược Mỹ có kinh doanh sản phẩm chứa goldenseal với doanh số gần 50 triệu USD mỗi năm [1].

Điểm đáng chú ý là tác dụng dược lý của goldenseal tập trung chủ yếu vào nhóm hoạt chất alkaloid, đặc biệt là berberine [1]. Bên cạnh berberine, rễ cây goldenseal còn chứa bốn alkaloid chính khác gồm palmatine, hydrastine, hydrastinine và canadine [1], [4].

Đối với độc giả Việt Nam, berberine là cái tên vô cùng quen thuộc trong các lọ thuốc trị tiêu chảy có nguồn gốc thảo dược. Hoạt chất alkaloid isoquinoline này vốn được phân lập từ rễ và vỏ của nhiều loài thực vật như goldenseal, cây hoàng liên (Rhizoma coptidis) hay các loài thuộc chi Berberis [5], [6], [7]. Các dược liệu thô chứa berberine đã được sử dụng làm phương thuốc kháng khuẩn chống lại nhiễm trùng đường tiêu hóa và tiêu chảy do vi khuẩn suốt hàng ngàn năm qua, đặc biệt tại Trung Quốc và các nước châu Á [5], [7].

Cơ chế chặn đứng vi khuẩn và cầm tiêu chảy tại ruột

Khi đi vào cơ thể qua đường uống, berberine phát huy tác dụng hỗ trợ kiểm soát tiêu chảy thông qua nhiều cơ chế phối hợp cùng lúc tại đường tiêu hóa [5], [6].

Thứ nhất là khả năng đánh trực diện vào vi khuẩn gây bệnh. Nghiên cứu công bố năm 2011 cho thấy berberine có hoạt tính kháng khuẩn đáng kể đối với nhiều loại vi sinh vật bằng cách ức chế chức năng lắp ráp của protein FtsZ, từ đó làm ngừng quá trình phân chia tế bào của vi khuẩn [5]. Khi vi khuẩn không thể nhân lên, áp lực nhiễm trùng trong lòng ruột sẽ giảm xuống.

Thứ hai là đặc tính hoạt động tại chỗ. Berberine hấp thu qua ruột vào máu rất kém nên hoạt chất này chủ yếu nằm lại và phát huy tác dụng ngay trên bề mặt niêm mạc đường tiêu hóa [5]. Đặc điểm này giúp berberine điều chỉnh hệ vi sinh vật đường ruột mà không gây ra hoạt tính kháng nhiễm trùng toàn thân [5].

Thứ ba là tác động lên chức năng vận động và bài tiết của ruột. Theo nghiên cứu năm 2020, ngoài tác dụng kháng khuẩn và cân bằng hệ vi sinh đường ruột (gut eubiotic), berberine còn có khả năng chống bài tiết dịch và làm chậm nhu động ruột [6]. Việc giảm tiết nước vào lòng ruột kết hợp với làm chậm co bóp giúp phân đặc hơn và giảm số lần đi ngoài [6].

Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả thực tế?

Dù rễ goldenseal được dùng phổ biến trong dân gian cho các rối loạn tiêu hóa, các dữ liệu nghiên cứu hiện có chủ yếu đánh giá hiệu quả trị tiêu chảy thông qua hoạt chất berberine thay vì thử nghiệm lâm sàng trực tiếp toàn bộ cây goldenseal trên bệnh nhân tiêu chảy nhiễm khuẩn [5], [6], [3].

Trong lịch sử y văn được trích dẫn lại vào năm 2011, vào năm 1988 tại Trung Quốc, các bác sĩ đã ghi nhận việc điều trị tiêu chảy bằng berberine cho 60 bệnh nhân mắc kèm đái tháo đường và tình cờ phát hiện thêm tác dụng hạ đường huyết của hoạt chất này [5]. Một thử nghiệm nhỏ sau đó cho thấy bệnh nhân tiểu đường uống 500 mg berberine 3 lần mỗi ngày trong 13 tuần đã giảm chỉ số đường huyết HbA1c từ 9,5% xuống 7,5% [5].

Về hiệu quả giảm tiêu chảy trên người, một nghiên cứu công bố năm 2020 đã phân tích hồi cứu tác dụng lâm sàng của một thực phẩm bổ sung nền tảng berberine (kết hợp cùng melatonin và guar gum thủy phân một phần) trên các bệnh nhân bị tiêu chảy chức năng hoặc hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy [6]. Kết quả sau 30 ngày điều trị cho thấy sản phẩm chứa berberine giúp giảm từ 50% đến 70% các đợt tiêu chảy [6]. Sau 90 ngày, mức giảm số đợt tiêu chảy đạt từ 70% đến 80%, số lần đi tiêu mỗi tuần giảm hơn 60% và hơn 50% người bệnh có độ đặc của phân trở về bình thường theo thang điểm phân Bristol tự báo cáo [6]. Sản phẩm được dung nạp tốt, tác dụng phụ phổ biến chỉ là đầy hơi và chướng bụng do tác động của berberine lên men alpha-glucosidase ở ruột [6].

Tuy nhiên, giới hạn của bằng chứng là nghiên cứu năm 2020 được thiết kế dạng hồi cứu trên nhóm bệnh nhân rối loạn tiêu hóa chức năng và dùng chế phẩm kết hợp nhiều thành phần, không phải thử nghiệm trên tiêu chảy nhiễm khuẩn cấp tính dùng dịch chiết goldenseal đơn độc [6].

Lợi ích đi kèm rủi ro: Goldenseal không đơn thuần chỉ có berberine

Một hiểu lầm rất phổ biến của người tiêu dùng là đánh đồng hoàn toàn cây goldenseal với hoạt chất berberine tinh khiết. Thực tế, chiết xuất goldenseal là một hỗn hợp phức tạp chứa ít nhất 5 alkaloid chính và nhiều thành phần chưa được xác định rõ, tạo ra các tác động sinh học mạnh hơn hoặc khác biệt so với một mình berberine [8], [1], [2].

Nghiên cứu năm 2022 và 2023 chỉ ra rằng khi so sánh trực tiếp, chiết xuất tổng thể của goldenseal gây ức chế mạnh nhất lên tất cả các protein vận chuyển thuốc được kiểm tra so với từng hoạt chất riêng lẻ như berberine, (-)-beta-hydrastine hay hydrastinine [8], [2]. Điều này chứng tỏ các thành phần khác trong cây goldenseal đã cộng hưởng tác dụng với nhau [8].

Đáng lo ngại hơn là cảnh báo về độc tính tế bào và di truyền khi dùng lâu dài. Theo một nghiên cứu cơ chế công bố năm 2021, khi Chương trình Độc chất học Quốc gia (NTP) đánh giá goldenseal trong thử nghiệm sinh học tiêu chuẩn kéo dài 2 năm, thảo dược này đã làm tăng khối u gan ở chuột cống và chuột nhắt [1]. Để tìm nguyên nhân, các nhà khoa học đã kiểm tra 5 alkaloid của goldenseal trên tế bào ung thư gan người HepG2 [1]. Kết quả cho thấy berberine và tiếp theo là palmatine là tác nhân gây tổn thương ADN mạnh nhất thông qua việc ức chế trực tiếp enzyme topoisomerase II (Topo II) [1]. Tổn thương ADN cũng được quan sát thấy khi xử lý tế bào bằng các dịch chiết goldenseal thương mại bán sẵn trên thị trường, và mức độ hỏng ADN tỷ lệ thuận với hàm lượng berberine có trong sản phẩm [1].

Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2007 trên tế bào biểu mô thủy tinh thể và tế bào sắc tố võng mạc mắt người còn phát hiện độc tính quang học của thảo dược này [4]. Khi tiếp xúc với tia UVA ở mức 5 J/cm2, tế bào thủy tinh thể người bị tổn thương nghiêm trọng nếu ủ với berberine nồng độ 25 microM, và bị đứt gãy ADN nhẹ ở nồng độ 10 microM đối với cả berberine và palmatine [4]. Việc dùng các chế phẩm goldenseal bôi ngoài da hoặc nhỏ mắt khi tiếp xúc ánh sáng mặt trời do đó tiềm ẩn rủi ro gây hại trực tiếp cho tế bào [4].

Cảnh báo tương tác thuốc nghiêm trọng từ dịch chiết goldenseal

Nếu tự ý mua thực phẩm chức năng chứa goldenseal uống trị tiêu chảy trong lúc đang dùng thuốc điều trị bệnh nền, người bệnh có nguy cơ gặp tương tác thuốc rất cao [8], [2], [7].

Nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2022 cho thấy goldenseal làm tăng mức phơi nhiễm toàn thân của thuốc an thần midazolam thêm khoảng 40% do ức chế mạnh men chuyển hóa thuốc CYP3A ngay tại ruột [8]. Hai thành phần chính trong goldenseal là berberine và (-)-beta-hydrastine ức chế men CYP3A phụ thuộc thời gian, tạo ra hiệu ứng ức chế kéo dài trong cơ thể tương tự như tương tác nổi tiếng của nước bưởi chùm với thuốc tây [8]. Bên cạnh đó, chiết xuất goldenseal còn ức chế khá mạnh các kênh vận chuyển OAT1 và OAT3 ở tế bào ống thận [8].

Ngược lại với việc làm tăng nồng độ thuốc an thần, goldenseal lại làm giảm tác dụng của thuốc trị tiểu đường metformin [2]. Một nghiên cứu năm 2023 dẫn lại dữ liệu lâm sàng cho thấy goldenseal làm giảm nồng độ đỉnh trong máu (Cmax) của metformin mất 27% và giảm tổng lượng thuốc hấp thu (AUC) mất 23% [2]. Thử nghiệm tiếp theo trên chuột nhắt khẳng định dịch chiết goldenseal làm giảm 31% nồng độ đỉnh của metformin đường uống do ức chế các kênh vận chuyển hấp thu tại ruột gồm OCT3, PMAT và THTR2 [2]. Điểm thú vị là nếu chỉ dùng riêng lẻ berberine hoặc (-)-beta-hydrastine trên chuột thì lại không gây ra sự sụt giảm hấp thu metformin này [2].

Đối với riêng hoạt chất berberine trên men gan, nghiên cứu năm 2012 trên chuột nhắt đực C57BL/6 uống berberine liên tục 14 ngày ở các mức liều 0, 10, 30, 100 và 300 mg/kg mỗi ngày cho thấy: ba mức liều thấp không làm thay đổi biểu hiện gen men gan, nhưng ở liều cao nhất (300 mg/kg), hoạt tính enzyme Cyp3a11 giảm 67,9% và Cyp2d22 giảm 32,4%, đồng thời mRNA của Cyp3a11 và Cyp3a25 giảm lần lượt 67,6% và 87,4% [7]. Như vậy, dùng berberine liều thấp có nguy cơ tương tác thuốc qua gan thấp, nhưng liều cao sẽ ức chế men gan rõ rệt [7].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Từ các dữ liệu nghiên cứu nêu trên, không phải ai bị rối loạn tiêu hóa cũng nên tìm đến goldenseal hay berberine liều cao [8], [1], [2], [7].

Nhóm đầu tiên cần đặc biệt tránh tự ý dùng chiết xuất goldenseal là bệnh nhân đái tháo đường đang điều trị bằng thuốc metformin. Việc uống kèm goldenseal sẽ cản trở ruột hấp thu metformin, làm giảm gần một phần ba nồng độ đỉnh của thuốc trong máu và khiến đường huyết mất kiểm soát [2].

Nhóm thứ hai là người đang sử dụng các thuốc chuyển hóa qua men CYP3A (như thuốc an thần midazolam) hoặc các thuốc phụ thuộc kênh vận chuyển OCT3, THTR2, OAT1, OAT3 [8], [2]. Dịch chiết goldenseal có thể làm tăng vọt nồng độ thuốc trong máu gây ngộ độc hoặc làm sai lệch hoàn toàn liều lượng điều trị chuẩn của bác sĩ [8], [2].

Nhóm thứ ba là người có bệnh lý về gan hoặc có nguy cơ u gan. Dữ liệu gây tổn thương ADN trên tế bào gan người và khối u gan trên động vật thực nghiệm khi phơi nhiễm lâu dài là lời nhắc nhở không được lạm dụng thảo dược này như một loại thuốc bổ uống quanh năm [1]. Ngoài ra, tuyệt đối không dùng nước sắc hay chế phẩm goldenseal để tự nhỏ mắt hoặc bôi da khi ra nắng nhằm tránh độc tính quang học làm hỏng tế bào mắt và da [4].

Áp dụng thực tế thế nào cho an toàn và hiệu quả?

Khi gặp tình trạng tiêu chảy nghi ngờ nhiễm khuẩn hoặc rối loạn tiêu hóa, nguyên tắc cốt lõi đầu tiên trong y khoa thường thức vẫn là bù nước và điện giải hợp lý, kết hợp ăn thực phẩm nấu chín, mềm, dễ tiêu hóa.

Nếu muốn sử dụng các chế phẩm thảo dược chứa berberine để hỗ trợ cầm tiêu chảy và kháng khuẩn tại ruột, người tiêu dùng tại Việt Nam nên ưu tiên các sản phẩm berberine đơn chất đã được cấp phép rõ ràng thay vì mua các lọ thực phẩm chức năng chiết xuất rễ goldenseal trôi nổi qua đường xách tay. Việc dùng berberine tinh khiết ở liều thấp và ngắn ngày vừa tận dụng được khả năng ức chế vi khuẩn phân chia tại lòng ruột, vừa tránh được sự xuất hiện của các alkaloid phụ (như palmatine, hydrastine) vốn làm tăng nguy cơ cản trở hấp thu thuốc metformin và ức chế hàng loạt kênh vận chuyển thuốc trong cơ thể [5], [8], [1], [2], [7].

Trong quá trình sử dụng các sản phẩm có berberine, người dùng có thể gặp hiện tượng đầy bụng, xì hơi nhiều hơn bình thường do hoạt chất này ức chế men tiêu hóa đường tại ruột, đây là phản ứng lành tính đã được ghi nhận [6]. Tuy nhiên, thảo dược không thể thay thế hoàn toàn phác đồ y tế nếu nhiễm khuẩn nặng. Nếu tiêu chảy kèm sốt cao, phân có máu, mất nước nhiều hoặc người bệnh có bệnh nền đang uống thuốc kê đơn, việc thăm khám và hỏi ý kiến bác sĩ trước khi uống bất kỳ viên thảo dược nào là yêu cầu bắt buộc.

Tóm lại, hoạt chất berberine có mặt trong cây goldenseal thực sự sở hữu cơ chế kháng khuẩn tại lòng ruột và giúp giảm tiêu chảy hiệu quả. Tuy nhiên, việc dùng cả dịch chiết rễ goldenseal lại mang theo rủi ro gây tương tác thuốc mạnh và tiềm ẩn độc tính tế bào nếu dùng liều cao kéo dài. Hiểu đúng bản chất hoạt chất, dùng ngắn hạn đúng mục đích và tham khảo ý kiến bác sĩ khi đang dùng thuốc tây sẽ giúp bạn bảo vệ hệ tiêu hóa một cách an toàn nhất.