Cuộc sống bận rộn khiến nhiều người rơi vào trạng thái trằn trọc, khó ngủ hoặc lo âu kéo dài vào ban đêm. Nhiều người truyền tai nhau thói quen ăn cần tây hoặc uống nước ép cần tây vào buổi tối để làm dịu thần kinh. Liệu loại rau quen thuộc trong gian bếp này có thực sự giúp ngủ ngon?

Câu trả lời là cần tây có chứa apigenin, một hợp chất thực vật thuộc nhóm flavonoid [1]. Hợp chất này có khả năng đi vào não bộ và gắn vào các thụ thể thần kinh giúp tạo hiệu ứng làm dịu, giảm lo âu và hỗ trợ chu kỳ giấc ngủ tự nhiên trên các mô hình thực nghiệm [1]. Tuy nhiên, hiệu quả chủ yếu dừng lại ở mức hỗ trợ thư giãn nhẹ và chưa chứng minh được tác dụng điều trị mất ngủ mạn tính ở người [1].

Apigenin trong cần tây là gì?

Cần tây (tên khoa học là Apium graveolens) thuộc họ Hoa tán (Apiaceae), là loại cây ăn được trồng phổ biến trên toàn thế giới [2]. Loại rau này cung cấp hàm lượng cao các hợp chất sinh học nhóm flavonoid như apigenin, luteolin và kaempferol [3]. Ngoài cần tây, flavonoid apigenin còn tìm thấy trong các thực vật trên cạn khác như mùi tây, kinh giới cay (oregano) và hoa cúc La Mã [1].

Trong tự nhiên, một phần đáng kể hoạt chất trong cần tây tồn tại ở dạng tiền chất gọi là apiin [2]. Khi qua quá trình xử lý phù hợp, apiin mới chuyển hóa mạnh mẽ thành dạng hoạt động là apigenin [2]. Đây cũng là thành phần chính đóng góp vào khả năng chống oxy hóa và chống viêm của chiết xuất cần tây [2].

Cơ chế tác động lên thụ thể GABA giúp làm dịu thần kinh

Để hiểu cách apigenin hỗ trợ giấc ngủ, cần nhìn vào hệ thống dẫn truyền thần kinh trong não bộ. Axit gamma-aminobutyric (GABA) là một axit amin tự nhiên hoạt động như chất dẫn truyền thần kinh ức chế ở hệ thần kinh trung ương [4]. Nhiệm vụ chính của GABA là chặn hoặc ức chế các tín hiệu não nhất định, làm giảm hoạt động quá mức của hệ thần kinh [4]. Khi GABA gắn vào protein thụ thể GABA trong não, nó tạo ra hiệu ứng làm dịu, giúp giảm cảm giác lo âu, căng thẳng và sợ hãi [4].

Apigenin có khả năng đi xuyên qua hàng rào máu não [1]. Sau khi vào não, hợp chất này có ái lực (lực liên kết) ở mức trung bình với vị trí gắn benzodiazepine trên thụ thể GABA [1]. Nhờ cơ chế này, apigenin tạo ra đặc tính an thần tương tự như các liệu pháp hỗ trợ thư giãn và giấc ngủ [1].

Ở cấp độ tế bào, nghiên cứu cho thấy apigenin kích hoạt kênh ion clorua (chloride), làm tăng dòng ion clorua đi vào trong tế bào thần kinh [5]. Đồng thời, hợp chất này làm tăng enzyme glutamate decarboxylase (GAD) – enzyme tham gia tổng hợp GABA – mà không làm thay đổi biểu hiện các tiểu đơn vị alpha, beta, gamma của thụ thể GABA(A) tại vùng hồi hải mã của não [5]. Quá trình tăng dòng ion clorua giúp làm dịu tế bào thần kinh và kéo dài thời gian ngủ [5].

Bên cạnh hệ GABA, sự thiếu hụt chất dẫn truyền thần kinh norepinephrine cũng liên quan mật thiết đến các vấn đề về giấc ngủ, trí nhớ, trầm cảm và lo âu [1]. Apigenin giúp tăng nồng độ norepinephrine và ức chế enzyme MAOB (ngăn chặn sự phân hủy phenylethylamine - PEA), đồng thời phát huy tác dụng chống viêm để giảm các triệu chứng bất ổn tâm trạng [1].

Các nghiên cứu khoa học nói gì?

Nhiều công trình nghiên cứu đã khảo sát tác động của apigenin cũng như chiết xuất cần tây lên hệ thần kinh và phản ứng viêm.

Một nghiên cứu năm 2012 khảo sát tác động gây ngủ của apigenin trên mô hình chuột và tế bào hạt tiểu não nuôi cấy sơ cấp [5]. Nhóm nghiên cứu kiểm tra xem apigenin có tăng cường hành vi ngủ do pentobarbital (một chất gây ngủ) tạo ra thông qua hệ thống GABAergic hay không [5]. Kết quả trên chuột cho thấy apigenin kéo dài thời gian ngủ tương tự như muscimol (một chất chủ vận thụ thể GABA-A) [5]. Khi kết hợp apigenin với pentobarbital ở liều dưới ngưỡng gây ngủ, tỷ lệ ngủ và thời gian ngủ đều tăng lên [5]. Apigenin cũng tạo hiệu ứng hiệp đồng với muscimol giúp rút ngắn thời gian đi vào giấc ngủ và kéo dài giấc ngủ [5]. Trên tế bào hạt tiểu não nuôi cấy, cả apigenin và pentobarbital đều làm tăng dòng ion clorua đi vào tế bào [5]. Giới hạn của nghiên cứu này là thực hiện trên động vật và tế bào nuôi cấy, sử dụng kết hợp với thuốc pentobarbital chứ chưa thử nghiệm độc lập trên người [5].

Một tổng quan khoa học công bố năm 2022 tổng hợp dữ liệu về tác động tâm thần kinh của apigenin trên các mô hình sinh vật sống (in vivo) và thử nghiệm lâm sàng [1]. Dữ liệu in vivo ghi nhận việc dùng apigenin liều hàng ngày từ 20 đến 40 mg/kg thể trọng kết hợp với 20 mg/kg thuốc chống trầm cảm cho thấy tác dụng giảm trầm cảm [1]. Khi dùng liều 12,5 đến 25 mg/kg mỗi ngày trong 7 ngày trên mô hình in vivo, nồng độ norepinephrine tăng lên và enzyme MAOB bị ức chế [1]. Ở liều 50 mg/kg mỗi ngày trong 7 ngày trên chuột cống, các triệu chứng trầm cảm giảm xuống nhờ cơ chế chống viêm của apigenin [1]. Các mô hình in vivo cũng ghi nhận sự giảm căng thẳng mạn tính và tăng thời lượng giấc ngủ nhờ tác dụng an thần của hợp chất này [1]. Tuy nhiên, tổng quan này chỉ rõ giới hạn quan trọng: trong các thử nghiệm lâm sàng trên người, apigenin không mang lại hiệu quả cải thiện đáng kể đối với chứng mất ngủ mạn tính, chất lượng giấc ngủ và thời gian chìm vào giấc ngủ (độ trễ giấc ngủ) [1].

Một tổng quan tài liệu khác năm 2022 đánh giá vai trò của thảo dược tác động lên thụ thể GABA trong kiểm soát giấc ngủ và lo âu [4]. Tài liệu cho biết các chiết xuất thảo dược thể hiện hoạt tính giảm lo âu và hỗ trợ giấc ngủ thông qua tương tác với thụ thể GABA và điều hòa tín hiệu GABAergic trong não [4]. Điểm cộng là khác với nhóm thuốc benzodiazepine, các thành phần thực vật có tính giảm lo âu và hỗ trợ giấc ngủ không gây nghiện, không gây lờn thuốc (dung nạp), không gây hội chứng cai, không làm mất ngủ dội ngược và không gây ức chế hô hấp [4]. Dù vậy, giới hạn hiện tại là cơ chế tác động chính xác của chúng trong điều trị mất ngủ vẫn chưa được hiểu đầy đủ hoàn toàn [4].

Về khả năng thu nhận apigenin từ cần tây, một nghiên cứu năm 2021 thực hiện trên dòng tế bào dưỡng bào người HMC-1.2 đã đánh giá hiệu quả chiết xuất cần tây [2]. Nghiên cứu chỉ ra giới hạn của cách chế biến thông thường: chiết xuất cần tây bằng nước nóng hoặc ethanol chỉ thu được một lượng nhỏ apigenin và luteolin [2]. Khi xử lý chiết xuất cần tây bằng axit citric và enzyme beta-glucosidase, hợp chất apiin trong cần tây được chuyển hóa thành apigenin, đồng thời tăng nồng độ luteolin [2]. Dịch chiết này giúp ức chế sản xuất các cytokine gây viêm (IL-6, IL-8, IL-31 và TNF-alpha) trên tế bào HMC-1.2 bị kích thích [2].

Lợi ích thực sự và những hiểu lầm thường gặp

Từ các bằng chứng trên, có thể thấy lợi ích của apigenin trong cần tây là giúp làm dịu tế bào thần kinh, hỗ trợ giảm căng thẳng nhẹ, bảo vệ thần kinh và chống viêm [1]. Các hợp chất tự nhiên này an toàn, phù hợp làm lựa chọn hỗ trợ ban đầu cho các trạng thái lo âu sớm mà không lo ngại nguy cơ lệ thuộc như thuốc an thần [4].

Tuy nhiên, người dùng cần tránh những hiểu lầm phổ biến sau:

Thứ nhất là hiểu lầm uống nước cần tây có thể chữa khỏi bệnh mất ngủ kinh niên. Thực tế, dữ liệu lâm sàng cho thấy apigenin không tạo ra sự cải thiện có ý nghĩa đối với chứng mất ngủ mạn tính hay rút ngắn thời gian vào giấc ở người bệnh [1].

Thứ hai là hiểu lầm đun nấu hoặc pha trà cần tây bằng nước sôi sẽ lấy được toàn bộ hoạt chất. Nghiên cứu đã chứng minh việc chiết xuất thông thường bằng nước nóng chỉ thu được lượng nhỏ apigenin do phần lớn tồn tại ở dạng tiền chất apiin khó chuyển hóa nếu thiếu enzyme hỗ trợ [2].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù cần tây là thực phẩm an toàn, một số nhóm đối tượng cần lưu ý kỹ trước khi dùng lượng lớn hoặc dùng dưới dạng chiết xuất cô đặc:

  • Người đang dùng thuốc an thần, thuốc ngủ: Nghiên cứu trên động vật cho thấy apigenin làm tăng mạnh tác dụng gây ngủ của pentobarbital thông qua kích hoạt kênh clorua [5]. Việc dùng lượng lớn hoạt chất này cùng lúc với thuốc ức chế thần kinh trung ương có thể làm tăng tác dụng an thần quá mức.
  • Người có huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc hạ huyết áp: Một nghiên cứu năm 1991 trên động mạch chủ ngực của chuột cống cho thấy apigenin phân lập từ cần tây có tác dụng làm giãn mạch thông qua việc ức chế dòng ion canxi (Ca2+) đi vào tế bào qua kênh canxi [6]. Do đó, tiêu thụ quá nhiều có thể ảnh hưởng đến huyết áp.
  • Người có bệnh nền hoặc đang điều trị nội khoa: Không tự ý bỏ thuốc điều trị mất ngủ, trầm cảm hoặc thuốc tim mạch để thay bằng nước ép cần tây. Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bổ sung thường xuyên vào chế độ ăn.

Gợi ý cách áp dụng thực tế trong đời sống

Để tận dụng lợi ích thư giãn của cần tây một cách khoa học, độc giả có thể áp dụng các cách sau:

  • Ưu tiên dùng tươi thay vì đun kỹ: Do phương pháp dùng nước nóng chỉ chiết xuất được lượng nhỏ apigenin [2], bạn nên ăn cần tây tươi trong các món salad, ép lấy nước uống hoặc chỉ xào nấu nhanh để giữ lại dưỡng chất tự nhiên và chất xơ.
  • Kết hợp đa dạng nguồn thực phẩm chứa apigenin: Thay vì chỉ uống quá nhiều nước cần tây gây nhàm chán, hãy kết hợp thêm mùi tây, lá kinh giới cay (oregano) trong bữa ăn tối hoặc uống một tách trà hoa cúc La Mã ấm [1].
  • Thời điểm sử dụng hợp lý: Nên dùng bữa tối có các thực phẩm này trước giờ đi ngủ khoảng 2 đến 3 tiếng. Tránh uống quá nhiều nước ép cần tây sát giờ lên giường vì lượng nước lớn sẽ gây tiểu đêm, làm gián đoạn giấc ngủ.
  • Xây dựng lối sống tổng thể: Cần kết hợp chế độ ăn cân bằng, uống đủ nước trong ngày và giữ vệ sinh giấc ngủ (tắt thiết bị điện tử sớm, giữ phòng ngủ tối và yên tĩnh).

Tóm lại, cần tây cung cấp hợp chất apigenin có khả năng tương tác với thụ thể GABA giúp làm dịu thần kinh và giảm lo âu nhẹ một cách tự nhiên [1]. Tuy nhiên, thực phẩm này không phải là thuốc điều trị mất ngủ mạn tính [1]. Duy trì lượng ăn vừa phải trong chế độ dinh dưỡng đa dạng và hỏi ý kiến bác sĩ khi có vấn đề giấc ngủ kéo dài là hướng đi an toàn nhất cho sức khỏe.