Người cao tuổi mắc bệnh tim mạch rất hay uống thêm thuốc nam, như hy thiêm, để trị đau nhức xương khớp. Nhiều người lo lắng việc dùng chung thảo dược với thuốc chống đông máu có thể gây chảy máu nguy hiểm.

Câu trả lời ngắn gọn là: Các dữ liệu nghiên cứu hiện tại chưa ghi nhận trực tiếp trường hợp tương tác riêng biệt của cây hy thiêm, nhưng y văn đã chứng minh nhóm thảo dược cổ truyền nói chung khi kết hợp thuốc chống đông máu có nguy cơ cao gây xuất huyết thông qua tương tác cộng hưởng [1], [2]. Nguy cơ này càng khó lường khi người bệnh dùng các bài thuốc chứa nhiều vị thảo dược pha trộn [1].

Rủi ro từ thói quen uống thuốc tây kèm thảo dược

Khảo sát năm 1999 tại Mỹ cho thấy 18% người trưởng thành dùng thuốc kê đơn cùng lúc với thảo dược hoặc vitamin, đẩy khoảng 15 triệu bệnh nhân vào nguy cơ tương tác thuốc [3]. Dù thói quen dùng kết hợp đông - tây y rất phổ biến, các tài liệu ghi nhận đầy đủ về tương tác giữa thuốc và từng loại thảo dược cụ thể vẫn còn khá ít ỏi [3].

Khảo sát cắt ngang năm 2006 trên 250 bệnh nhân nội trú cũng phản ánh thực trạng này [4]. Có tới 42,4% (106 người) sử dụng thảo dược, trong đó 76 bệnh nhân (71,7%) đã dùng trong suốt 12 tháng qua [4]. Đáng chú ý, hơn 90% người dùng thảo dược không hề báo cho nhân viên y tế biết [4].

Trong nhóm 76 người dùng thảo dược lâu dài này, gần 31% (23 người) dùng các loại dược liệu có khả năng tương tác với thuốc chống đông hoặc thuốc kháng kết tập tiểu cầu [4]. Có 21% (16 người) uống thảo dược cùng lúc với phác đồ chống đông máu, và một nửa trong số đó đối mặt nguy cơ tương tác thuốc thực sự [4]. Việc bác sĩ không được thông báo khiến các tương tác giữa thảo dược và thuốc dễ bị bỏ sót trên lâm sàng [5].

Cơ chế tương tác dược lực học gây chảy máu

Thuốc chống đông máu, điển hình là warfarin (thuốc kháng vitamin K có nguồn gốc từ cây cỏ ngọt), có khoảng điều trị rất hẹp [1]. Bác sĩ phải theo dõi sát hiệu quả của thuốc qua chỉ số xét nghiệm máu gọi là PT-INR [1].

Khi uống kèm thảo dược, nguy cơ chảy máu tăng lên qua hai cơ chế chính [1]. Thứ nhất, thảo dược làm tăng mạnh tác dụng chống đông của thuốc tây, biểu hiện qua việc chỉ số PT-INR tăng vọt [1]. Thứ hai, bản thân thảo dược có đặc tính tự nhiên ức chế tiểu cầu (ngăn các tế bào máu kết dính để cầm máu), gây chảy máu mà không làm thay đổi chỉ số PT-INR trên xét nghiệm [1].

Trong dược học, hiện tượng hai chất cùng tác động lên một đích sinh học và cộng dồn hiệu ứng gọi là tương tác dược lực học [6], [2]. Ngoài ra, thảo dược còn có thể gây tương tác dược động học, tức là làm thay đổi hoạt tính của hệ enzyme gan (như cytochrome P-450 isoenzyme CYP3A4) và các protein vận chuyển thuốc, làm biến đổi nồng độ thuốc trong máu [6], [5]. Khi dùng các bài thuốc nam hoặc thuốc đông y phối hợp nhiều vị (như các bài thuốc xương khớp chứa hy thiêm), nguy cơ chảy máu càng trở nên khó dự đoán [1].

Bằng chứng khoa học nói gì về thảo dược và thuốc chống đông?

Tổng quan hệ thống năm 2013 đã rà soát dữ liệu từ 8 sách chuyên khảo, 4 nguồn dữ liệu trực tuyến và các y văn tiếng Anh, tiếng Trung công bố từ tháng 1/2000 đến tháng 12/2011 [2]. Nhóm nghiên cứu tìm thấy 90 vị thuốc y học cổ truyền đơn lẻ liên quan đến 306 cặp tương tác với thuốc chống đông hoặc kháng kết tập tiểu cầu [2].

Trong đó, 194 tương tác (63,4%) được xác minh rõ về cơ chế và mức độ nghiêm trọng [2]. Có tới 155 tương tác (79,9%) thuộc nhóm tương tác dược lực học, và hầu hết đều được xếp loại từ mức độ trung bình đến nghiêm trọng [2]. Hệ quả chính của các tương tác dược lực học này là làm tăng nguy cơ xuất huyết do hiệu ứng chống đông hoặc kháng tiểu cầu cộng gộp từ thảo dược [2]. Các dược liệu điển hình được ghi nhận rõ trong nghiên cứu này gồm đan sâm, đương quy, gừng, bạch quả, cam thảo và nghệ [2].

Nghiên cứu năm 2015 trên cơ sở dữ liệu hồ sơ bệnh án quy mô lớn của Cựu chiến binh Mỹ đã đánh giá tương tác giữa warfarin (thuốc chống đông kê đơn phổ biến nhất Bắc Mỹ) và bạch quả [7]. Phân tích thống kê xác nhận việc dùng chung bạch quả với warfarin làm tăng đáng kể nguy cơ biến cố chảy máu (tỷ số rủi ro HR = 1,38; khoảng tin cậy 95%: 1,20 - 1,58; p < 0,001) [7]. Trước đó, các báo cáo ca bệnh năm 1999 cũng ghi nhận biến chứng chảy máu liên quan đến bạch quả, đương quy hoặc nhân sâm khi dùng cùng warfarin [3].

Về mức độ nguy hiểm của tương tác thuốc nói chung, nghiên cứu bệnh - chứng tại Catalonia (Tây Ban Nha) giai đoạn 2011 - 2020 đã phân tích 2.811 ca nhập viện vì xuất huyết nặng (77,9% xuất huyết não và 22,1% xuất huyết tiêu hóa) đối chiếu với 28.054 người ở nhóm chứng [8]. Kết quả cho thấy việc tiếp xúc với các chất có tương tác trong vòng 3 tháng trước đó làm tăng nguy cơ chảy máu đối với mọi loại thuốc chống đông [8]. Riêng nhóm dùng thuốc kháng vitamin K có tỷ số chênh (OR) gây xuất huyết nặng là 1,30 (khoảng tin cậy 95%: 1,16 - 1,47) [8].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Các nghiên cứu hiện có giúp y giới xác lập rõ cơ chế: phần lớn rủi ro khi ghép thảo dược với thuốc chống đông đến từ tương tác dược lực học (chiếm 79,9% các tương tác đã xác minh), gây hiệu ứng cộng gộp làm loãng máu quá mức [2]. Dữ liệu cũng định lượng được mức độ rủi ro xuất huyết não và tiêu hóa trên các tập dữ liệu bệnh nhân lớn [7], [8].

Tuy nhiên, giới hạn lớn của y văn là dữ liệu về từng vị thảo dược riêng lẻ (như hy thiêm) vẫn còn khoảng trống [3]. Ngay cả trong nghiên cứu năm 2019 phân tích hệ thống báo cáo tự nguyện về các ca chảy máu do thuốc chống đông đường uống, nhóm tác giả cũng chỉ có thể tập trung vào tương tác thuốc tây - thuốc tây do hạn chế của nguồn dữ liệu và công cụ đánh giá [6]. Việc thiếu vắng tên một vị thảo dược trong danh sách đã nghiên cứu không đồng nghĩa với việc thảo dược đó an toàn tuyệt đối, nhất là khi dùng dưới dạng bài thuốc nhiều thành phần [1], [5].

Những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất của người tiêu dùng là mặc định các sản phẩm thảo dược tự nhiên luôn an toàn và hiệu quả, từ đó bỏ qua hoặc đánh giá thấp nguy cơ tương tác thuốc [1], [2]. Thực tế, hoạt chất thực vật hoàn toàn có thể cộng hưởng dược lực học với thuốc tây gây xuất huyết mức độ vừa đến nặng [2].

Hiểu lầm thứ hai là nghĩ chỉ cần xét nghiệm máu định kỳ thấy chỉ số PT-INR bình thường thì không sợ chảy máu [1]. Nhiều thảo dược có đặc tính kháng tiểu cầu nội tại, có thể gây xuất huyết âm thầm mà không hề làm thay đổi chỉ số PT-INR trên phiếu xét nghiệm [1].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng việc uống thêm thuốc nam không liên quan đến phác đồ của bác sĩ tim mạch nên không cần khai báo [5], [4]. Khảo sát thực tế cho thấy hơn 90% bệnh nhân giấu bác sĩ việc mình đang dùng thảo dược, làm mất đi cơ hội phát hiện và xử trí sớm các tương tác bất lợi [5], [4].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Nhóm cần thận trọng hàng đầu là người cao tuổi [6], [4]. Trong khảo sát năm 2006, người cao tuổi chiếm tới 62,5% nhóm bệnh nhân có nguy cơ tương tác giữa thảo dược và thuốc chống đông [4]. Nghiên cứu năm 2019 cũng chỉ ra tuổi cao là yếu tố nguy cơ được báo cáo nhiều nhất trong các ca xuất huyết có thể phòng ngừa được do thuốc chống đông [6].

Người có bệnh lý nền đi kèm như tăng huyết áp, đái tháo đường, tổn thương gan, suy giảm chức năng thận hoặc bệnh mạch máu não cũng có nguy cơ chảy máu cao hơn [6], [5]. Bệnh nhân thận dùng thảo dược rất dễ gặp tương tác thuốc qua nhiều cơ chế chuyển hóa khác nhau [5]. Ngoài ra, những người dùng warfarin kéo dài (trên 30 năm), người có bệnh lý ác tính (như đa u tủy xương) hoặc thiếu máu nhược sắc cũng nằm trong nhóm rủi ro [6].

Người đang dùng nhiều loại thuốc tây cùng lúc (đa dược trị - polypharmacy) phải hết sức dè chừng [6]. Các thuốc tây thường xuyên gây tương tác với thuốc chống đông đường uống gồm thuốc ức chế bơm proton (dạ dày), thuốc hạ mỡ máu statin, thuốc trị gút allopurinol, thuốc giảm đau kháng viêm acetylsalicylic acid (aspirin), thuốc tim mạch amiodarone và thuốc kháng giáp methimazole [6]. Nếu cộng thêm thảo dược vào phác đồ vốn đã phức tạp này, nguy cơ tai biến xuất huyết sẽ tăng cao [6].

Áp dụng thực tế để bảo vệ sức khỏe

Nghiên cứu năm 2019 cho thấy có tới 22,9% (58 ca) các trường hợp chảy máu do thuốc chống đông đường uống hoàn toàn có thể phòng ngừa được nếu kiểm soát tốt việc kê đơn và tương tác thuốc [6]. Do đó, người đang điều trị chống đông máu mãn tính không nên tự ý sắc uống hy thiêm hay bất kỳ bài thuốc nam, thực phẩm chức năng nào khi chưa có hướng dẫn chuyên môn [1].

Khi đi khám, người bệnh cần chủ động liệt kê toàn bộ các loại thảo dược, vitamin, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung đang sử dụng cho bác sĩ điều trị [6], [3], [4]. Việc trao đổi thẳng thắn giúp bác sĩ đánh giá nguy cơ tương tác dược lực học và điều chỉnh phác đồ an toàn [2], [4].

Nếu đang dùng thuốc chống đông mà xuất hiện các dấu hiệu bất thường hoặc cần dùng thêm thuốc trị đau nhức xương khớp, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được chọn lựa loại thuốc an toàn, tránh các tương tác gây xuất huyết não hoặc tiêu hóa [8].

Thảo dược tuy mang lại nhiều giá trị hỗ trợ sức khỏe nhưng không vô hại khi đi cùng thuốc chống đông máu [1], [2]. Thay vì tự ý kết hợp theo kinh nghiệm truyền miệng, người bệnh có bệnh nền tim mạch và xương khớp cần luôn hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng thêm bất kỳ dược liệu nào [4]. Sự minh bạch giữa người bệnh và thầy thuốc chính là chìa khóa ngăn ngừa các biến chứng xuất huyết đáng tiếc [6], [4].