Nhiều bà mẹ đang trong thời gian nuôi con bằng sữa mẹ thường truyền tai nhau rằng ăn thức ăn cay nồng sẽ làm sữa bị đổi vị, nóng sữa và khiến trẻ bỏ bú. Nỗi ám ảnh này khiến không ít phụ nữ kiêng khem quá mức, chỉ dám quanh quẩn với cơm trắng, thịt nạc kho nghệ và canh rau luộc suốt nhiều tháng ròng.
Thực tế khoa học cho thấy các hợp chất hương vị từ bữa ăn của người mẹ quả thực có thể đi vào dòng sữa, nhưng điều này hầu như không khiến trẻ chán ghét hay bỏ bú. Ngược lại, việc tiếp xúc sớm với nhiều mùi vị khác nhau qua dòng sữa mẹ còn giúp trẻ dễ dàng làm quen với thức ăn đặc khi bước vào độ tuổi ăn dặm.
Cơ chế truyền hương vị từ thức ăn của mẹ vào sữa
Dòng sữa mẹ không phải là một dung dịch cố định về hương vị như sữa công thức sản xuất công nghiệp. Khi người mẹ ăn các loại gia vị đậm mùi, các hợp chất tạo mùi và vị có thể được hấp thu qua đường tiêu hóa vào máu, sau đó khuếch tán một lượng nhỏ vào tuyến sữa.
Một nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2019 thu thập dữ liệu từ 10 cơ sở dữ liệu y khoa lớn đã cung cấp bằng chứng mức độ vừa phải cho thấy các hương vị từ khẩu phần ăn của mẹ như tỏi, bạc hà, hoa ớt hồi hay rau mùi tây đều có thể truyền vào sữa mẹ theo thời gian [1]. Dữ liệu cũng ghi nhận rằng trẻ bú mẹ có thể nhận biết được hương vị mới lạ này chỉ trong vòng vài giờ sau một bữa ăn của mẹ [1].
Mặc dù việc chuyển giao hương vị diễn ra tự nhiên, nhận thức của cộng đồng và nhân viên y tế về vấn đề này vẫn còn khoảng cách nhất định. Một khảo sát công bố năm 2021 tại Ba Lan cho thấy 80,5% người tham gia biết rằng các chất bao gồm hương vị có thể đi vào sữa mẹ [2]. Tuy nhiên, chỉ có 57% số người được hỏi trả lời chính xác rằng thức ăn cay nóng có thể làm thay đổi hương vị của dòng sữa mẹ [2].
Bằng chứng khoa học về phản ứng của trẻ trước hương vị lạ
Trái với quan niệm phổ biến rằng trẻ sơ sinh chỉ thích vị ngọt thanh đạm và sẽ từ chối sữa mẹ nếu có mùi gia vị lạ, các thử nghiệm thực tế lại cho kết quả rất bất ngờ. Trẻ nhỏ thường tỏ ra tò mò và đón nhận tích cực những thay đổi tinh tế trong mùi vị dòng sữa mẹ.
Một tổng quan khoa học năm 2017 trích dẫn hai nghiên cứu cho thấy những đứa trẻ có mẹ sử dụng chiết xuất tỏi có xu hướng bú mẹ trong thời gian dài hơn [3]. Trẻ dường như thích thú với sự phong phú của các tầng hương vị trong sữa hơn là thể hiện thái độ khó chịu hay quấy khóc [3].
Để kiểm tra phản ứng của trẻ sơ sinh với hương vị trong sữa, một nghiên cứu năm 1997 đã sử dụng thử nghiệm sở thích hai bình bú gồm bốn lượt thử kéo dài 60 giây xen kẽ giữa sữa mẹ thông thường và sữa mẹ có vị cồn [4]. Thiết bị cảm biến gắn ở núm vú đo áp lực mút cho thấy trẻ không hề chê bai mà bú nhiều hơn và mút thường xuyên hơn khi bú sữa có hương vị mới [4]. Các tác giả kết luận rằng hiện tượng trẻ giảm bú mẹ trên thực tế khi mẹ dùng bia rượu không xuất phát từ việc trẻ từ chối hương vị sữa [4].
Khả năng ghi nhớ và tiếp nhận hương vị của trẻ cũng đã được chứng minh qua một thử nghiệm lâm sàng năm 2001 chia phụ nữ mang thai thành ba nhóm có hoặc không uống 300 ml nước ép cà rốt mỗi tuần [5]. Khi trẻ được cho ăn dặm ngũ cốc pha nước ép cà rốt, những trẻ từng tiếp xúc với hương vị cà rốt qua nước ối hoặc sữa mẹ thể hiện mức độ yêu thích và chấp nhận món ăn cao hơn hẳn nhóm đối chứng [5].
Mẹ ăn cay có làm bé bị đầy hơi, đau bụng?
Nhiều người lớn tuổi thường cảnh báo sản phụ không được ăn đồ cay nóng vì lo ngại các chất cay sẽ làm trẻ bị đau bụng co thắt, đầy hơi, tiêu chảy hoặc nổi mẩn đỏ [3]. Những lời đồn này thường tạo ra áp lực tâm lý nặng nề cho các bà mẹ trẻ mới sinh con.
Tuy nhiên, các chuyên gia y tế khẳng định rằng trẻ sơ sinh rất hiếm khi phản ứng tiêu cực với một món ăn cụ thể trong thực đơn của người mẹ [3]. Thậm chí nếu có trường hợp trẻ nhạy cảm, phản ứng này cũng có sự khác biệt rất lớn giữa từng cá thể chứ không mang tính phổ quát [3]. Vì vậy, việc đưa ra khuyến cáo chung bắt buộc tất cả phụ nữ đang cho con bú phải kiêng hoàn toàn đồ cay nóng là điều không có cơ sở khoa học hợp lý [3].
Mặc dù các loại gia vị mạnh như tỏi hay ớt có thể làm thay đổi mùi thơm của sữa mẹ, điều này thường không làm trẻ khó chịu hay quấy khóc nhiều hơn bình thường [3]. Hương vị cay trong khoang miệng người lớn tạo cảm giác nóng rát chủ yếu do kích thích thụ thể cảm giác, chứ không biến sữa mẹ thành một dòng chất lỏng gây bỏng rát hay gây tổn thương cho hệ tiêu hóa còn non nớt của em bé.
Lợi ích bất ngờ từ việc mẹ ăn uống đa dạng hương vị
Hệ thống cảm nhận hóa học của con người bao gồm khứu giác và vị giác đã hoạt động hoàn chỉnh ngay từ giai đoạn trước khi chào đời [6]. Trẻ em sinh ra vốn có thiên hướng sinh học tự nhiên là ưa thích vị ngọt giàu năng lượng và tránh né các vị đắng thường gắn liền với độc tố tự nhiên [7].
Khuynh hướng vị giác nguyên thủy này có thể được điều chỉnh và uốn nắn sớm thông qua việc tiếp xúc lặp đi lặp lại với nhiều hương vị trong nước ối và sữa mẹ [6]. Khi người mẹ duy trì một thực đơn lành mạnh và đa dạng các món ăn trong giai đoạn mang thai và cho con bú, trẻ sẽ có cơ hội tuyệt vời để học cách làm quen với các mùi vị này [7].
Những trải nghiệm vị giác sớm từ dòng sữa mẹ giúp trẻ khi lớn lên ít kén ăn hơn và sẵn sàng nếm thử các loại thực phẩm mới của gia đình [6]. Ngược lại, trẻ uống sữa công thức thường chỉ làm quen với một hồ sơ hương vị đơn điệu không đổi và có thể gặp khó khăn hơn khi tiếp nhận các món ăn dặm mới lạ [7].
Hai năm đầu đời chính là giai đoạn cửa sổ vàng then chốt cho các nỗ lực định hình sở thích ăn uống và phòng ngừa bệnh béo phì lâu dài cho trẻ nhỏ [8]. Dữ liệu dịch tễ học ghi nhận rằng trẻ được bú mẹ có xu hướng xây dựng được các thói quen ăn uống lành mạnh hơn so với trẻ nuôi bằng sữa công thức [8]. Một nghiên cứu đoàn hệ trên 1.160 cặp mẹ con cho thấy thời gian bú mẹ kéo dài giúp trẻ phát triển khả năng tự điều hòa năng lượng dung nạp tốt hơn [6].
Những hiểu lầm phổ biến khiến phụ nữ kiêng khem cực đoan
Bên cạnh đồ cay, nhiều bà mẹ còn được khuyên phải kiêng tuyệt đối các loại rau họ cải như bắp cải hay súp lơ vì sợ con bị sinh hơi chướng bụng [3]. Sự thật là những thực phẩm này chỉ tạo khí trong đường ruột của riêng người mẹ, còn chất xơ và khí gas hoàn toàn không thể đi vào dòng sữa mẹ [3].
Tương tự, các loại hoa quả có vị chua như cam, quýt, dứa hay cà chua cũng bị nhiều gia đình cấm đoán một cách thiếu căn cứ [3]. Các loại quả có tính axit này chỉ đi qua dạ dày của mẹ và không hề làm thay đổi độ pH trong sữa mẹ để có thể gây ảnh hưởng xấu đến bé [3].
Một khảo sát năm 2021 cho thấy có đến 94,2% người tham gia nhận thức đúng rằng chỉ có các chỉ định y khoa cụ thể mới là căn cứ để mẹ thực hiện chế độ ăn kiêng loại trừ [2]. Việc tự ý kiêng khem dự phòng khi không có chỉ định không hề mang lại tác dụng ngăn ngừa các vấn đề sức khỏe ở trẻ sơ sinh [2]. Phần lớn người tham gia (93,2%) đều đồng ý rằng thực đơn khi nuôi con bú chỉ cần đảm bảo cân bằng dưỡng chất tương tự như người trưởng thành bình thường [2].
Nghiên cứu này cũng chỉ ra một thực tế là thói quen ăn uống hằng ngày của mẹ không làm thay đổi đáng kể nồng độ protein trong sữa mẹ, với 57,2% người tham gia trả lời chính xác [2]. Trong khi đó, tỷ lệ chất béo trong sữa mẹ lại chịu sự tác động rõ rệt từ chế độ ăn của người mẹ, nhưng chỉ có 51% người nắm được kiến thức này [2].
Nhóm mẹ và bé nào nên thận trọng?
Mặc dù các loại gia vị cay nồng không trực tiếp gây hại cho trẻ bú mẹ, người mẹ vẫn cần lắng nghe cơ thể mình nếu có tiền sử bệnh lý đường tiêu hóa. Những phụ nữ bị viêm loét dạ dày tá tràng, trĩ nội, trĩ ngoại hoặc hội chứng ruột kích thích nên hạn chế ớt cay để tránh làm trầm trọng thêm các cơn đau và tình trạng khó chịu của bản thân.
Đối với các thức uống chứa chất kích thích như cà phê, trà hay nước ngọt có ga, lượng caffeine đi vào sữa mẹ thường ít hơn 1% lượng mẹ nạp vào và mức dùng vừa phải không gây hại cho trẻ [3]. Khi người mẹ uống tối đa 3 tách cà phê mỗi ngày, người ta không phát hiện thấy dấu vết caffeine trong nước tiểu của trẻ [3]. Tuy nhiên, nếu mẹ uống quá 5 tách cà phê (tương đương 750 ml) mỗi ngày, caffeine có thể bắt đầu tích tụ trong cơ thể bé và gây ra các biểu hiện kích thích thần kinh, bứt rứt [3].
Bên cạnh đó, các bà mẹ cũng cần quan tâm đến việc bổ sung đầy đủ các vi chất thiết yếu trong khẩu phần ăn hằng ngày. Khảo sát dinh dưỡng cho thấy chỉ có 51,6% người biết mối quan hệ giữa chế độ ăn, lượng dự trữ của cơ thể mẹ và nồng độ i-ốt trong sữa mẹ [2]. Đồng thời, chỉ có 45,8% người nhận thức được rằng việc thiếu hụt vitamin B12 trong chế độ ăn của mẹ là một yếu tố nguy cơ trực tiếp dẫn đến sự thiếu hụt vi chất này ở trẻ nhỏ [2].
Nếu trẻ xuất hiện các dấu hiệu bất thường như nổi mẩn ngứa, phân có nhầy máu hoặc quấy khóc dữ dội liên tục sau cữ bú, phụ huynh cần đưa con đến khám tại cơ sở y tế chuyên khoa. Không nên tự ý chẩn đoán rồi áp đặt các chế độ kiêng khem ngặt nghèo lên bữa ăn của người mẹ.
Cách áp dụng thực tế để mẹ ăn ngon, con bú ngoan
Để vừa đảm bảo sở thích ăn uống cá nhân vừa giúp con phát triển khỏe mạnh, phụ nữ đang cho con bú nên xây dựng một chế độ ăn uống khoa học và linh hoạt:
- Ăn đa dạng các nhóm thực phẩm: Mẹ nên bổ sung đầy đủ các nhóm chất gồm chất đạm, tinh bột phức hợp, chất béo tốt và nhiều loại rau củ quả tươi nhiều màu sắc [1]. Việc làm này không chỉ đảm bảo nguồn sữa dồi dào dưỡng chất mà còn giúp bé được trải nghiệm phong phú nhiều mùi vị tự nhiên [7].
- Thử nghiệm gia vị cay ở mức độ tăng dần: Nếu yêu thích các món ăn có tiêu, tỏi hay ớt, mẹ có thể bắt đầu với lượng nhỏ vừa phải để cơ thể thích nghi dần. Hãy quan sát phản ứng của bé trong khoảng 24 đến 48 giờ sau đó; nếu bé vẫn bú mẹ hào hứng và tiêu hóa bình thường, mẹ không cần phải lo lắng.
- Không kiêng khem theo truyền miệng: Trừ khi có khuyến cáo bằng văn bản từ bác sĩ dinh dưỡng hoặc bác sĩ nhi khoa, mẹ không nên loại bỏ hoàn toàn các thực phẩm lành mạnh như rau họ cải, trái cây họ cam quýt hay thịt cá khỏi bữa cơm [3].
- Uống đủ nước và nghỉ ngơi hợp lý: Nhu cầu năng lượng và nước của phụ nữ nuôi con bú luôn cao hơn bình thường, do đó mẹ cần uống đủ nước ấm, ngủ đủ giấc và duy trì tinh thần vui vẻ, thoải mái.
Hương vị cay nồng từ các món ăn của mẹ có thể làm thay đổi đôi chút mùi vị của dòng sữa nhưng hoàn toàn không phải là nguyên nhân khiến trẻ bỏ bú hay gặp rắc rối về tiêu hóa. Việc mẹ ăn uống đa dạng, ngon miệng và cân bằng dinh dưỡng chính là chiếc cầu nối tuyệt vời giúp trẻ phát triển vị giác lành mạnh ngay từ những năm tháng đầu đời. Thay vì áp dụng những kiêng cữ khắt khe thiếu căn cứ, các bà mẹ hãy tự tin tận hưởng bữa ăn gia đình phong phú để nuôi con khỏe mạnh và hạnh phúc.
