Nhiều vận động viên lựa chọn chế độ ăn ít carbohydrate và giàu chất béo để tối ưu hóa quá trình đốt mỡ khi tập luyện. Tuy nhiên, việc cắt giảm mạnh tinh bột thường làm dấy lên lo ngại về tình trạng suy giảm miễn dịch và gia tăng các cơn cảm lạnh hay đau họng.
Chưa có bằng chứng trực tiếp xác nhận chế độ ăn keto làm tăng tỷ lệ nhiễm trùng đường hô hấp trên ở vận động viên, nhưng dữ liệu cho thấy chế độ ăn ít carbohydrate và giàu chất béo có thể làm giảm một số chức năng miễn dịch khi tập nặng. Các nghiên cứu hiện có chủ yếu tập trung so sánh giữa chế độ ăn giàu carbohydrate và chế độ ăn giàu chất béo nói chung, chưa chứng minh được kết luận riêng biệt cho chế độ ăn keto tiêu chuẩn.
Chế độ ăn ít carbohydrate ảnh hưởng thế nào đến miễn dịch khi tập luyện?
Chế độ ăn ít carbohydrate làm tăng nguy cơ rối loạn chức năng miễn dịch của cơ thể trong quá trình vận động gắng sức [1]. Carbohydrate là nguồn năng lượng chính của cơ thể và cũng là thành phần cấu tạo trong các tế bào miễn dịch [1]. Khi tập luyện ở cường độ cao hoặc kéo dài, hệ thống phòng thủ của cơ thể rơi vào tình trạng suy giảm tạm thời kéo dài vài giờ [2], [3].
Vận động viên duy trì khẩu phần giàu chất béo có hoạt tính của tế bào tiêu diệt tự nhiên (tế bào NK) giảm so với người duy trì chế độ ăn giàu carbohydrate [1]. Các tác giả ghi nhận chế độ ăn nhiều chất béo gây bất lợi cho hệ miễn dịch so với chế độ giàu carbohydrate, dù nguyên nhân dẫn đến sự khác biệt này vẫn chưa được làm sáng tỏ [1].
Bổ sung carbohydrate và nguy cơ nhiễm trùng đường hô hấp trên
Việc tiêu thụ carbohydrate trong và sau các buổi tập kéo dài mang lại nhiều tín hiệu điều hòa miễn dịch tích cực trên các chỉ số sinh học. Tiêu thụ dung dịch chứa từ 6% carbohydrate trở lên trong khi vận động kéo dài được ghi nhận là phương pháp hiệu quả nhất để duy trì chức năng miễn dịch ở vận động viên sức bền [2]. Sau buổi tập, khẩu phần carbohydrate đơn giản ở mức 30-60g/h giúp giảm phóng thích interleukin-6 (IL-6) toàn thân, giảm ức chế tế bào T CD4+ và CD8+, đồng thời điều hòa bạch cầu trung tính và tế bào đơn nhân [1].
Mặc dù carbohydrate giúp cải thiện các chỉ số tế bào, mối liên hệ giữa việc bổ sung chất này với khả năng giảm tỷ lệ mắc bệnh thực tế vẫn chưa thống nhất [1], [3]:
- Thử nghiệm trên động vật ghi nhận chế độ ăn giàu carbohydrate làm giảm tỷ lệ tử vong và nguy cơ nhiễm virus herpes simplex loại 1 [1].
- Nghiên cứu trong ống nghiệm lại nhận thấy carbohydrate nạp vào sau tập luyện làm suy yếu sự di chuyển của tế bào T người đến các tế bào biểu mô đường thở nhiễm rhinovirus [1].
- Đánh giá tổng hợp 66 thử nghiệm đối chứng giả dược hoặc bắt chéo xác nhận ngoài carbohydrate, chưa có khuyến nghị rõ ràng nào cho các chất dinh dưỡng đa lượng đơn lẻ khác trong việc giảm triệu chứng đường hô hấp trên [2].
- Các tổng quan khác chỉ ra chưa thể thiết lập được mối quan hệ nhất quán giữa các can thiệp dinh dưỡng và việc thay đổi nguy cơ nhiễm trùng đường hô hấp trên trong thực tế lâm sàng [3].
Các yếu tố gây triệu chứng đường hô hấp ở vận động viên
Các triệu chứng giống cảm cúm ở vận động viên không hoàn toàn xuất phát từ việc lây nhiễm virus hay vi khuẩn bên ngoài. Mầm bệnh thực tế chỉ được xác định trong dưới 50% các đợt xuất hiện triệu chứng đường hô hấp trên ở vận động viên [4]. Nhiều trường hợp bắt nguồn từ viêm đường thở, co thắt phế quản do gắng sức hoặc rối loạn chức năng dây thanh âm [4], [5].
Nhiều tác nhân không liên quan đến dinh dưỡng cũng trực tiếp làm biến đổi độ nhạy cảm với bệnh đường hô hấp:
- Tình trạng tập luyện quá mức làm suy giảm nồng độ kháng thể IgA trong nước bọt, thường đi kèm với gia tăng triệu chứng đường hô hấp [4].
- Thiếu ngủ, căng thẳng tâm lý, di chuyển lệch múi giờ và sinh hoạt tập thể đông người [4].
- Tiền sử cá nhân về bệnh hen suyễn, bệnh dị ứng hoặc cơ địa dị ứng [4].
- Vận động viên thi đấu quốc tế với khối lượng tập luyện cao đôi khi lại ít gặp các đợt triệu chứng đường hô hấp hơn so với những người có mức độ tập luyện thấp hơn [5].
Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện tại
Dữ liệu khoa học hiện có để lại nhiều khoảng trống quan trọng về ảnh hưởng thực sự của chế độ ăn keto đối với sức đề kháng của đường hô hấp:
- Chưa có thử nghiệm lâm sàng dài hạn theo dõi tỷ lệ nhiễm trùng đường hô hấp trên thực tế ở nhóm vận động viên áp dụng chế độ ăn keto nghiêm ngặt so với nhóm ăn cân bằng.
- Mối liên hệ giả định giữa tình trạng cạn kiệt glycogen, nồng độ hormone cortisol và sự suy giảm miễn dịch trên vận động viên ăn keto hoàn toàn chưa được kiểm chứng trong các tài liệu nghiên cứu hiện có.
- Cơ chế chính xác khiến chế độ ăn giàu chất béo làm giảm hoạt tính của tế bào NK vẫn chưa được làm rõ [1].
- Chưa thể kết luận mức suy giảm 15-25% của hệ miễn dịch bẩm sinh và thu được sau tập luyện nặng có trực tiếp làm tăng nguy cơ mắc bệnh hay không [5].
Ai nên thận trọng khi cắt giảm carbohydrate?
Việc thay đổi chế độ ăn sang dạng nhiều mỡ và rất ít tinh bột đòi hỏi sự lưu tâm đặc biệt ở các đối tượng sau:
- Vận động viên tham gia các môn thể thao sức bền cường độ cao hoặc có khối lượng huấn luyện nặng liên tục [2], [6].
- Người có tiền sử mắc các bệnh lý đường hô hấp mạn tính như hen suyễn hoặc co thắt phế quản khi vận động [4].
- Vận động viên chuẩn bị bước vào các giải đấu lớn, thời điểm cơ thể chịu nhiều căng thẳng thể chất và tâm lý cộng dồn [2], [6].
- Cá nhân thường xuyên bị rối loạn giấc ngủ hoặc phải di chuyển thi đấu xa liên tục [4].
Lời khuyên áp dụng trong tập luyện
Vận động viên không nên đột ngột cắt giảm toàn bộ tinh bột trong những giai đoạn huấn luyện căng thẳng nhất. Để bảo vệ thể trạng, cần duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng và cung cấp đủ năng lượng cho nhu cầu phục hồi của cơ thể [2], [6].
Trong các buổi tập kéo dài, việc sử dụng các đồ uống thể thao chứa nồng độ carbohydrate từ 6% trở lên có thể hỗ trợ duy trì hoạt động bình thường của hệ miễn dịch [2]. Đồng thời, cần phối hợp vệ sinh giấc ngủ tốt, kiểm soát tải lượng bài tập hợp lý và tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ thể thao trước khi áp dụng các chế độ ăn kiêng giới hạn chất bột đường [4], [6].





