Nhiều phụ huynh khi có con nhỏ mắc bệnh động kinh kháng thuốc thường tìm hiểu về các phác đồ ăn hạn chế carb như chế độ ăn ketogenic. Tuy nhiên, việc cắt giảm đường bột ở trẻ nhỏ tiềm ẩn nhiều biến chứng nguy hiểm nếu không được giám sát chặt chẽ.

Chế độ ăn ketogenic hạn chế carb là một liệu pháp điều trị y khoa có bằng chứng rõ ràng trên trẻ động kinh kháng thuốc từ các thử nghiệm lâm sàng và nghiên cứu đoàn hệ, nhưng bắt buộc phải có chỉ định cùng sự giám sát y tế liên tục [1], [2]. Phụ huynh không nên tự ý cho trẻ áp dụng tại nhà do rủi ro hạ đường huyết và rối loạn chuyển hóa [3], [4].

Chế độ ăn hạn chế carb cho trẻ động kinh có an toàn không?

Chế độ ăn ketogenic hạn chế carb được ghi nhận là có hiệu quả giảm co giật ở trẻ nhỏ nhưng vẫn đi kèm nhiều nguy cơ tác dụng phụ cần xử trí sớm [5].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên tại 19 bệnh viện ở Anh trên 136 trẻ từ 1 đến 24 tháng tuổi bị động kinh kháng thuốc đã so sánh chế độ ăn ketogenic cổ điển với việc dùng thêm thuốc chống động kinh [2]. Kết quả từ nghiên cứu này và các dữ liệu thuần tập trước đó khẳng định chế độ ăn ngặt nghèo này là phương pháp điều trị y học thực thụ [1], [2].

Dù vậy, các rủi ro sức khỏe luôn hiện hữu. Trong một nghiên cứu tại Hàn Quốc trên 199 bệnh nhi áp dụng chế độ ăn ketogenic từ năm 1995 đến 2003, phần lớn biến chứng ở mức độ nhẹ nhưng có 5 trường hợp tử vong trong quá trình theo dõi [6]. Tại một đơn vị chăm sóc tích cực sơ sinh, nghiên cứu trên 10 trẻ dưới 2 tháng tuổi cho thấy có tới 4 trẻ phải dừng ăn kiêng do xuất hiện tác dụng phụ nghiêm trọng [5].

Bắt buộc khởi đầu và theo dõi tại bệnh viện

Việc bắt đầu chế độ ăn hạn chế carb cho trẻ sơ sinh và nhũ nhi cần được thực hiện nội trú tại bệnh viện để nhân viên y tế giám sát sát sao [4].

Nghiên cứu trên 27 trẻ dưới 12 tháng tuổi ghi nhận có 2 trẻ bị hạ đường huyết đáng kể trong giai đoạn khởi động chế độ ăn, thường đi kèm nôn trớ hoặc giảm bú [4]. Các tác giả khuyến cáo cần cho trẻ nhập viện khi bắt đầu nhằm can thiệp kịp thời các biến cố này [4].

Quá trình khởi động có thể không cần nhịn ăn hoàn toàn mà nâng dần tỷ lệ chất béo trong 1 đến 2 tuần, cách mỗi 2 đến 3 ngày một lần để cơ thể trẻ thích nghi [3]. Nghiên cứu trên 9 trẻ từ 1 đến 13 tháng tuổi cho thấy việc duy trì bú sữa mẹ kết hợp phác đồ ăn ketogenic vẫn tạo được trạng thái nhiễm ceton hiệu quả, dù vẫn có 1 trẻ phải nhập viện lại vì mất nước và toan chuyển hóa [7].

Các chỉ số xét nghiệm cần kiểm tra định kỳ

Trẻ động kinh ăn hạn chế carb cần được theo dõi định kỳ nồng độ ceton máu, đường huyết, khí máu và các chất điện giải [5], [3].

  • Đường huyết: Cần đo thường xuyên trong giai đoạn đầu vì hạ đường huyết là biến chứng rất thường gặp [3], [4].
  • Ceton máu: Đo nồng độ beta-hydroxybutyrate trong huyết thanh phản ánh mức độ nhiễm ceton đáng tin cậy hơn so với việc thử ceton qua nước tiểu ở trẻ nhỏ [3].
  • Khí máu và độ pH: Giúp phát hiện sớm tình trạng toan chuyển hóa; trẻ dùng trên 3 loại thuốc chống co giật trước đó có xu hướng có pH máu thấp hơn và ceton niệu cao hơn [5].
  • Điện giải đồ: Theo dõi biến thiên của natri, kali và clo trong huyết thanh để bù dịch và khoáng chất kịp thời nếu trẻ bị nôn hoặc tiêu chảy [5].

Tác dụng phụ thường gặp trên đường tiêu hóa và cân nặng

Hệ tiêu hóa của trẻ nhỏ rất nhạy cảm với việc tăng tỷ lệ chất béo và cắt giảm tinh bột đột ngột [5], [3].

Nghiên cứu trên 4 trẻ điều trị tại phòng chăm sóc tích cực sơ sinh chỉ ra táo bón, sụt cân và hạ đường huyết là các vấn đề phổ biến nhất [3]. Một nghiên cứu khác trên 10 trẻ sơ sinh ghi nhận sự thay đổi rõ rệt về tần suất xuất hiện tiêu chảy, táo bón và trào ngược dạ dày thực quản trong 3 tháng đầu can thiệp [5]. Do đó, theo dõi tăng trưởng định kỳ là bước không thể thiếu để tránh nguy cơ suy dinh dưỡng ở giai đoạn phát triển trọng yếu [1].

Nhóm trẻ cần đặc biệt thận trọng khi ăn kiêng carb

Những trẻ thuộc nhóm nguy cơ cao cần được đánh giá chuyển hóa toàn diện trước khi cân nhắc phác đồ ăn kiêng carb [1].

  • Trẻ sơ sinh dưới 3 tháng tuổi hoặc đang nằm điều trị tích cực, do thể trạng non nớt và tỷ lệ tác dụng phụ nghiêm trọng cần ngừng ăn kiêng có thể lên đến 40% [5], [8].
  • Trẻ đang sử dụng kết hợp từ 3 loại thuốc chống động kinh trở lên, vì nhóm này dễ bị toan hóa máu và có nồng độ ceton cao hơn [5].
  • Trẻ có triệu chứng nôn trớ tái diễn hoặc bú kém, dễ dẫn đến biến chứng hạ đường huyết cấp tính và mất nước [7], [4].
  • Trẻ có bệnh lý động kinh triệu chứng hoặc động kinh cục bộ, do nhóm này ghi nhận tỷ lệ tái phát cơn co giật cao hơn sau khi ngừng chế độ ăn [6].

Những điều nghiên cứu hiện tại chưa làm rõ

Các dữ liệu y khoa hiện tại chưa đưa ra được câu trả lời trọn vẹn về sự an toàn lâu dài khi trẻ duy trì chế độ ăn này qua nhiều năm [8], [6]. Thử nghiệm ngẫu nhiên KIWE tại Anh đã phải kết thúc sớm do tuyển bệnh chậm và hết kinh phí, khiến số liệu theo dõi đủ 12 tháng bị giới hạn [2].

Ngoài ra, các nghiên cứu chưa xác định được công thức tỷ lệ chất béo tối ưu riêng biệt cho từng thể đột biến gen gây co giật ở trẻ sơ sinh. Hướng dẫn đồng thuận năm 2016 giữa 15 chuyên gia quốc tế thừa nhận trẻ nhỏ là đối tượng dễ tổn thương về dinh dưỡng và vẫn cần thêm các nghiên cứu chuẩn hóa quy trình điều trị [1].

Hướng dẫn áp dụng an toàn cho phụ huynh

Phụ huynh có con mắc bệnh động kinh không bao giờ được tự ý áp dụng các thực đơn giảm carb lan truyền trên mạng. Phác đồ này chỉ được phép thực hiện khi có chẩn đoán động kinh kháng thuốc và có chỉ định trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa thần kinh nhi [1].

Gia đình cần phối hợp chặt chẽ với chuyên gia dinh dưỡng để tính toán năng lượng chính xác, không làm gián đoạn nguồn sữa mẹ nếu trẻ còn trong độ tuổi bú mẹ [7], [1]. Khi trẻ xuất hiện dấu hiệu li bì, nôn ói nhiều, tiêu chảy kéo dài hoặc sụt cân, phụ huynh cần liên hệ ngay với cơ sở y tế để được kiểm tra đường huyết và điện giải kịp thời [5], [4].

Chế độ ăn ketogenic hạn chế carb là phương pháp điều trị hiệu quả cho nhiều trẻ động kinh kháng thuốc nhưng đi kèm rủi ro chuyển hóa cao [5], [2]. Việc tuân thủ quy trình theo dõi chỉ số máu, cân nặng và các dấu hiệu tiêu hóa tại bệnh viện là điều kiện bắt buộc để bảo đảm an toàn cho trẻ nhỏ [3], [4].