Nhiều vận động viên tìm đến chế độ ăn ketogenic để tăng cường đốt mỡ khi kho dự trữ glycogen cạn kiệt. Tuy nhiên, việc kiêng hoàn toàn carbohydrate thường khó duy trì và gây suy giảm phong độ tập luyện. Do đó, ketone ngoại sinh dạng muối hoặc ester xuất hiện như một giải pháp thay thế nhằm đưa cơ thể vào trạng thái ketosis mà không cần nhịn ăn tinh bột.

Ketone ngoại sinh hiện chưa thể thay thế hoàn toàn chế độ ăn low-carb tự nhiên để nâng cao thành tích thể thao ở vận động viên [1]. Bằng chứng từ các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên trên người cho thấy hợp chất này mang lại kết quả rất không đồng nhất, phần lớn là không cải thiện hoặc thậm chí làm giảm hiệu suất [2].

Bằng chứng tổng hợp về hiệu quả của ketone ngoại sinh

Ketone ngoại sinh không mang lại lợi thế thể lực ổn định theo các dữ liệu tổng quan hệ thống. Một tổng quan năm 2020 đánh giá 10 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên trên 112 người tham gia (109 nam, 3 nữ) đo lường 16 kết quả thể lực gồm sức mạnh thân dưới và sức bền [2]. Kết quả ghi nhận chỉ có 3 trường hợp báo cáo tác động tích cực, 10 trường hợp không có khác biệt, và 3 trường hợp ghi nhận tác động tiêu cực [2]. Mức độ không đồng nhất giữa các nghiên cứu rất cao, với chỉ số I2 đạt 83% ở bài kiểm tra sức mạnh thân dưới và 93% ở bài tập sức bền [2].

Hiệu quả thực tế phụ thuộc lớn vào việc vận động viên sử dụng dạng muối hay dạng ester. Bản phân tích liều lượng năm 2020 ghi nhận trong 4 phân tích về ketone muối, kết quả chỉ ra tác động trung tính hoặc tiêu cực lên sức bền [3]. Ngược lại, trong 11 phân tích về các dạng ester (như monoester hoặc 1,3-butanediol), có 3 kết quả tích cực, 6 trung tính và 2 tiêu cực [3]. Tác động tích cực chỉ xuất hiện khi nồng độ R-betaHB trong máu đạt từ 2 mM trở lên, giúp giảm sinh lactate và hạn chế tiêu hao glycogen [3].

Kết quả từ các thử nghiệm sức bền và ngắt quãng

Ketone ngoại sinh dạng muối không cải thiện thành tích trong các bài kiểm tra chạy bộ hoặc đạp xe tính giờ. Một nghiên cứu năm 2020 trên những người chạy sức bền phong trào dùng công thức betaHB-muối kết hợp MCT ghi nhận thời gian hoàn thành 5 km chạy thảm lăn giảm 4.06% nhưng không đạt ý nghĩa thống kê (p = 0.100) [4]. Một thử nghiệm năm 2021 trên 9 nam giới hoạt động thể lực cũng cho thấy việc uống 0.3 g/kg beta-OHB dạng muối không làm tăng công suất đạp xe tính giờ 15 phút (nhóm chứng đạt 190 +- 43.5 W, nhóm dùng ketone đạt 185 +- 40.4 W, p = 0.112) [5].

Ketone ester cũng không tạo ra ưu thế vượt trội khi vận động viên đã nạp đủ carbohydrate. Thử nghiệm năm 2020 trên vận động viên xe đạp chỉ ra ketone ester không làm thay đổi tốc độ phân giải glycogen trong cơ hay triglyceride nội bào ở giai đoạn cuối cuộc đua [6]. Trong bài kiểm tra chạy biến tốc trên 11 vận động viên nam, liều 750 mg/kg ketone ester kết hợp dung dịch carbohydrate 6.4% không cải thiện thời gian chạy đến kiệt sức (229 giây so với 268 giây ở nhóm giả dược, p = 0.126) hay tốc độ chạy nước rút 15 m [7]. Dù vậy, nghiên cứu này ghi nhận ketone ester giúp duy trì chức năng nhận thức, với số lỗi làm trắc nghiệm sau tập không tăng (0.0 lỗi so với 1.8 lỗi ở nhóm đối chứng, p = 0.017) [7].

Khả năng dung nạp và tác dụng phụ đường tiêu hóa

Đồ uống ketone ngoại sinh có thể gây rối loạn tiêu hóa tùy thuộc vào hợp chất và liều lượng nạp vào cơ thể. Nghiên cứu năm 2019 đánh giá phản ứng tiêu hóa cho thấy ketone muối liều cao gây gánh nặng triệu chứng lớn hơn đáng kể so với liều thấp (điểm số 13.8 +- 4.3 so với 2.0 +- 1.0, p < .05) [8]. Ở trạng thái nghỉ ngơi, ketone monoester gây khó chịu đường ruột nhiều hơn dung dịch carbohydrate (5.0 +- 1.6 so với 0.6 +- 0.4, p < .05) [8].

Tuy nhiên, triệu chứng tiêu hóa thường nhẹ và giảm dần khi tập luyện kéo dài. Trong 3.25 giờ đạp xe, mức độ khó chịu giữa nhóm dùng ketone monoester kèm carbohydrate (4.2 +- 1.0) không khác biệt có ý nghĩa thống kê so với nhóm chỉ dùng carbohydrate (7.2 +- 1.9) [8]. Một số dạng ketone ester còn có thể ức chế hormone ghrelin dẫn đến giảm cảm giác thèm ăn sau tập, hoặc gây toan ceton thoáng qua làm tăng cảm giác mệt mỏi ở các chặng vận động cường độ thấp [6].

Điều chưa biết

Khoa học hiện chưa có đủ dữ liệu để giải đáp các câu hỏi sau:

  • Khả năng thay thế lâu dài: Chưa có nghiên cứu dài hạn so sánh trực tiếp việc uống ketone ngoại sinh liên tục với quá trình thích nghi mỡ tự nhiên qua chế độ ăn kiêng carbohydrate kéo dài nhiều tháng.
  • Hiệu quả trên nữ giới: Hầu hết các thử nghiệm hiện có đều thực hiện trên nam giới (chẳng hạn tổng quan năm 2020 chỉ có 3 vận động viên nữ trong tổng số 112 người) [2].
  • Khả năng hấp thu mô: Các phương pháp đo lường hiện tại chưa xác định trực tiếp mức tiêu thụ cơ chất tại từng mô chuyên biệt trong lúc thi đấu [4].

Ai nên thận trọng khi dùng ketone ngoại sinh?

Nhóm đối tượng cần cân nhắc kỹ trước khi sử dụng gồm:

  • Vận động viên có hệ tiêu hóa nhạy cảm: Dạng muối liều cao và các tiền chất như MCT thường kích ứng đường ruột và làm giảm hiệu suất vận động [3], [8].
  • Vận động viên thi đấu cự ly ngắn hoặc nước rút: Ketone không mang lại lợi ích cho các bài kiểm tra bứt tốc và có thể gây cảm giác uể oải trong lúc thi đấu [3], [6].
  • Người có bệnh lý nền về thận hoặc chuyển hóa: Trạng thái toan ceton nhẹ và lượng muối khoáng cao từ ketone muối có thể gây mất cân bằng điện giải [5], [6].

Gợi ý áp dụng thực tế

Vận động viên không nên bỏ carbohydrate để phụ thuộc hoàn toàn vào chất bổ sung ketone nếu mục tiêu là tối ưu thành tích thi đấu [6]. Khi chế độ nạp carbohydrate trước và trong khi tập đã được chuẩn bị đầy đủ, việc thêm ketone ngoại sinh không giúp cải thiện thêm sức bền hay sức mạnh [6].

Nếu muốn thử nghiệm ketone ester để hỗ trợ khả năng tập trung nhận thức sau các bài tập kiệt sức, hãy dùng thử trong các buổi tập phụ với lượng vừa phải [7]. Tuyệt đối tránh sử dụng các chất bổ sung mới trước các giải đấu chính thức để phòng ngừa nguy cơ đau bụng hoặc tụt đường huyết [5], [8]. Vận động viên cần hỏi ý kiến bác sĩ thể thao hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung liều lượng cụ thể.

Ketone ngoại sinh giúp tăng nồng độ thể ceton máu nhanh chóng mà không cần nhịn tinh bột. Mặc dù vậy, hợp chất này không tạo ra lợi thế rõ ràng về sức mạnh hay sức bền so với các chiến lược dinh dưỡng truyền thống. Người tập luyện nên ưu tiên cân bằng carbohydrate nền tảng trước khi đầu tư vào các chất bổ sung đắt đỏ.