Nhiều phụ huynh lo lắng khi trẻ có dấu hiệu tăng cân nhanh và tìm kiếm các loại sữa công thức ít carb nhằm kiểm soát thể trọng. Tuy nhiên, các chuyên gia dinh dưỡng không khuyến nghị chế độ ăn cắt giảm carbohydrate cho trẻ nhỏ.
Các nghiên cứu hiện có chủ yếu khảo sát việc thay thế đường lactose bằng các loại carbohydrate khác, chưa chứng minh việc cắt giảm carbohydrate tổng thể mang lại lợi ích cho trẻ thừa cân. Carbohydrate tiêu chuẩn trong sữa công thức chiếm 36-56% tổng năng lượng (tương đương 9-14 g/100 kcal) để bảo đảm sự phát triển bình thường của não bộ và thể chất [1]. Việc tự ý giảm carb hoặc đổi sang sữa thay thế lactose có thể gây hại cho hệ tiêu hóa và làm tăng nguy cơ thừa cân [1], [2].
Sữa công thức giảm carb không phải là giải pháp cho trẻ thừa cân
Sữa công thức ít carb dành riêng cho mục đích giảm cân ở trẻ em hiện không nằm trong danh mục dinh dưỡng y khoa. Carbohydrate là nguồn cung cấp năng lượng thiết yếu, trong đó lactose là thành phần carbohydrate tự nhiên duy nhất có trong sữa mẹ [1].
Thay vì cắt giảm carbohydrate, các cơ quan quản lý dinh dưỡng quốc tế tập trung vào chất lượng nguồn đường này [1]. Dữ liệu từ khảo sát dinh dưỡng NHANES giai đoạn 1999-2020 tại Hoa Kỳ trên 3.709 trẻ cho thấy tỷ lệ các cữ bú sử dụng sữa có chứa carbohydrate phi lactose đã tăng 163% [2]. Đáng chú ý, nhiều phụ huynh chuyển sang dùng sữa giảm lactose khi không có yêu cầu y khoa thực sự, vô tình khiến trẻ tiếp xúc sớm với các chất làm ngọt nhân tạo hoặc tinh bột ngô thủy phân [2].
Tác động tiêu cực khi thay đổi tỷ lệ đường lactose với tiêu hóa của trẻ
Đường lactose giữ vai trò sinh học tối quan trọng đối với sự trưởng thành của đường ruột và hệ vi sinh sơ sinh. Khi thay thế lactose bằng các nguồn carbohydrate khác như si-rô ngô hoặc sucrose, hệ tiêu hóa non nớt của trẻ có thể chịu nhiều bất lợi [1], [3].
Lactose hoạt động như một chất tiền sinh học (prebiotic), kích thích các vi khuẩn có lợi phát triển và hỗ trợ hấp thu canxi [1]. Nghiên cứu ngẫu nhiên trên 15 trẻ sinh non (28-32 tuần tuổi thai) cho thấy việc duy trì lượng lactose đầy đủ giúp tăng lượng axit béo chuỗi ngắn tổng số lên 54% và tăng acetate lên 77% trong phân [4]. Các axit béo chuỗi ngắn này đóng vai trò nuôi dưỡng niêm mạc đại tràng và duy trì độ axit tự nhiên để ức chế mầm bệnh. Ngược lại, việc bổ sung đường sucrose hoặc glucose thay thế lactose có thể gây ảnh hưởng xấu đến sự hoàn thiện chức năng ruột non [3].
Nhiều cha mẹ nhầm lẫn tình trạng kém hấp thu đường sinh lý với bệnh lý tiêu hóa. Trong một nghiên cứu đo lượng khí hydro thở ra ở 110 trẻ sơ sinh đủ tháng khỏe mạnh, có tới 25% trẻ bú mẹ hoàn toàn và 31% trẻ dùng sữa công thức chứa 7,5% lactose xuất hiện tình trạng kém hấp thu đường thoáng qua [5]. Đây là hiện tượng sinh lý bình thường giúp cung cấp cơ chất cho vi sinh vật đại tràng lên men, không phải lý do để cắt bỏ hoàn toàn đường lactose [5].
Sữa biến đổi carbohydrate có thể làm tăng nguy cơ béo phì
Việc cắt giảm lactose trong sữa công thức thường đòi hỏi nhà sản xuất phải bù đắp thể tích bằng chất rắn si-rô ngô (corn syrup solids), maltodextrin hoặc sucrose [2]. Việc thay thế này không giúp trẻ giảm cân mà còn tạo ra tác động ngược.
- Trích đoạn từ nghiên cứu dịch tễ ghi nhận việc trẻ dùng sữa công thức chứa chất rắn si-rô ngô có liên quan đến việc tăng nguy cơ béo phì trong 5 năm đầu đời [2].
- Thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi năm 2017 so sánh chuyển hóa sau ăn cho thấy trẻ dùng sữa nền si-rô ngô có nồng độ axit béo không este hóa thấp nhất tại mọi thời điểm đo và chỉ số đường huyết giảm nhanh ở phút 120 so với nhóm bú sữa nền lactose [6].
- Cả hai nhóm dùng sữa công thức (chứa lactose hoặc si-rô ngô) đều có nồng độ insulin máu ở phút 120 tăng cao rõ rệt so với trẻ bú mẹ hoàn toàn [6].
Bên cạnh nguồn carb, nguyên nhân chính dẫn đến tăng cân quá mức ở trẻ dùng sữa công thức bắt nguồn từ lượng protein dư thừa [1]. Dữ liệu từ dự án béo phì trẻ em châu Âu (CHOP) chứng minh trẻ sơ sinh dùng sữa công thức hàm lượng protein cao có chỉ số khối cơ thể (BMI) và lượng mỡ cao hơn ở thời điểm 2 và 6 tuổi, đồng thời đối mặt với nguy cơ béo phì ở tuổi lên 6 cao gấp 2,6 lần so với trẻ dùng công thức hạ thấp protein [1].
Nghiên cứu lâm sàng về sữa giảm lactose trong từng trường hợp cụ thể
Các nghiên cứu lâm sàng về việc biến đổi hoặc hạ thấp tỷ lệ lactose chỉ được thực hiện trên các nhóm bệnh lý hoặc thể trạng đặc thù, hoàn toàn không đại diện cho trẻ thừa cân thông thường.
Đối tượng nghiên cứu Can thiệp Kết quả ghi nhận 135 trẻ trên 2 tuổi bị viêm dạ dày ruột cấp [7] Thử nghiệm ngẫu nhiên dùng sữa ít lactose thủy phân, sữa nền si-rô ngô không lactose, hoặc sữa chuẩn có lactose [7] Sữa có lactose gây sụt cân sớm và tiêu chảy kéo dài ở nhóm suy dinh dưỡng mất nước; 44 trẻ còn lại dùng sữa ít lactose thủy phân tăng cân sớm sau 48 giờ tốt hơn sữa nền si-rô ngô [7] 18 trẻ sinh non rất nhẹ cân dưới 1.400 g [8] Thử nghiệm cân bằng 72 giờ dùng sữa 100% lactose so với sữa 50% lactose + 50% polymer glucose [8] Giảm 50% lactose không làm thay đổi tỷ lệ hấp thu canxi (đạt 75%), phospho, magie, kẽm, đồng hay mangan [8]Các kết quả trên khẳng định sữa hạ tỷ lệ lactose chỉ có giá trị y khoa tạm thời trong giai đoạn điều trị hồi phục viêm ruột ở trẻ thiếu cân hoặc hỗ trợ trẻ sinh non chưa hoàn thiện men tiêu hóa [7], [8]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm nào cho thấy sữa giảm lactose giúp kiểm soát mỡ thừa ở trẻ bình thường.
Những điều khoa học chưa thể trả lời
Các dữ liệu nghiên cứu hiện tại chưa đánh giá tác động dài hạn của việc can thiệp hạ thấp tỷ lệ carbohydrate ở trẻ đang có nguy cơ thừa cân. Chưa có nghiên cứu xác định liệu việc khống chế tỷ lệ carb dưới mức 36% năng lượng có gây ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển nhận thức hay không [1].
Mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa các dạng carbohydrate phi lactose (như maltodextrin hay tinh bột ngô) và cơ chế tích lũy mỡ nội tạng trong những năm đầu đời vẫn cần thêm các thử nghiệm can thiệp dài hạn để làm sáng tỏ [2].
Nhóm trẻ cần thận trọng khi can thiệp chế độ ăn
Phụ huynh tuyệt đối không tự ý đổi sang các dòng sữa công thức chuyên biệt mà không có chỉ định y khoa.
- Trẻ có xu hướng tăng cân nhanh: Cần rà soát tổng năng lượng nạp vào và tỷ lệ đạm trong sữa thay vì tự ý chọn sản phẩm cắt giảm đường [1].
- Trẻ sơ sinh khỏe mạnh: Không tự ý dùng sữa giảm hoặc không lactose vì có thể làm mất đi lợi ích của hệ prebiotic đối với niêm mạc đại tràng [1], [4].
- Trẻ mắc hội chứng bất dung nạp lactose thứ phát sau tiêu chảy nhiễm trùng: Chỉ dùng sữa giảm lactose dưới sự giám sát của bác sĩ trong thời gian ngắn để phục hồi cân nặng, sau đó quay lại chế độ dinh dưỡng chuẩn [7].
Phụ huynh khi nhận thấy trẻ tăng cân quá nhanh cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để điều chỉnh lượng sữa mỗi cữ, tránh việc tự ý thử nghiệm các công thức sữa biến đổi thành phần.






