Bơi lội ở hồ bơi chứa clo ảnh hưởng thế nào đến người viêm mũi dị ứng?

Bơi lội là môn thể thao rèn luyện sức khỏe tuyệt vời, giúp tăng cường thể lực và hỗ trợ hệ hô hấp rất tốt trong điều kiện phù hợp. Tuy nhiên, không ít người có cơ địa viêm mũi dị ứng lại gặp phải tình trạng hắt hơi liên tục, ngứa mũi, nghẹt thở hoặc chảy nước mũi kéo dài nhiều giờ sau khi rời khỏi hồ bơi.

Thực tế, tiếp xúc với nước và hơi khí chứa clo trong hồ bơi có thể làm bùng phát hoặc làm trầm trọng thêm các triệu chứng viêm mũi, chủ yếu do cơ chế kích ứng đường thở và tổn thương hàng rào niêm mạc chứ không hẳn là phản ứng dị ứng thông thường ^[1], ^[2]. Việc hiểu rõ cách các hợp chất clo tác động lên mũi sẽ giúp người bơi có biện pháp bảo vệ hiệu quả mà không phải từ bỏ môn thể thao yêu thích này.

Khí clo và phụ phẩm khử trùng tác động thế nào đến đường thở?

Clo là hóa chất phổ biến nhất được sử dụng để khử trùng nước tại các bể bơi nhờ hiệu quả diệt khuẩn cao và chi phí tương đối thấp ^[2], ^[3]. Khi clo hòa tan trong nước, nó phản ứng với các chất hữu cơ do người bơi bài tiết ra (như mồ hôi, nước tiểu, tế bào biểu mô) để tạo thành các hợp chất phụ phẩm khử trùng (DBP) ^[2], ^[3].

Các phụ phẩm này bao gồm monocloramin (NH2Cl), dicloramin (NH2Cl2), tricloramin (NH2Cl3), cùng các hợp chất trihalometan (THM) và axit haloaxetic (HAA) ^[2]. Đáng chú ý, nồng độ của các hợp chất bay hơi này thường tập trung cao nhất ở ngay sát trên bề mặt nước bể bơi ^[2]. Đây chính là vùng không gian mà người bơi liên tục hít thở sâu trong suốt quá trình vận động dưới nước ^[2].

Khi hít phải các khí phụ phẩm này, chúng có thể gây kích ứng trực tiếp lên da, mắt và niêm mạc đường hô hấp ^[2]. Hóa chất khử trùng gây tổn thương và rối loạn chức năng hàng rào biểu mô mũi ^[2]. Tình trạng phá hủy hàng rào này khiến niêm mạc mũi trở nên nhạy cảm hơn, tạo điều kiện thuận lợi cho các chất kích thích và dị nguyên xâm nhập sâu vào các lớp mô bên dưới ^[2].

Tình trạng viêm mũi ở người tiếp xúc thường xuyên với hồ bơi

Tác động kích thích của môi trường hồ bơi chứa clo đã được ghi nhận rõ nét ở nhóm đối tượng thường xuyên có mặt tại đây, từ vận động viên đến nhân viên làm việc bên bờ hồ ^[4], ^[1].

Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã tiến hành đánh giá trên 27 nhân viên làm việc tại các hồ bơi trong nhà và so sánh với 49 người đối chứng khỏe mạnh ^[4]. Kết quả tế bào học dịch mũi cho thấy nhóm nhân viên hồ bơi có số lượng tế bào biểu mô bong tróc và tế bào bạch cầu ái toan (eosinophil) cao hơn đáng kể so với nhóm đối chứng ^[4]. Mặc dù xét nghiệm lẩy da tìm dị nguyên không có sự khác biệt rõ rệt giữa hai nhóm, các nhân viên hồ bơi vẫn biểu hiện những triệu chứng viêm mũi nặng nề ^[4]. Các nhà khoa học kết luận rằng tổn thương tế bào và triệu chứng hô hấp này nhiều khả năng bắt nguồn từ tác động kích ứng của clo ^[4].

Đối với những người bơi lội thường xuyên, bức tranh bệnh lý cũng xuất hiện tương tự. Một nghiên cứu năm 2012 thực hiện trên 74 vận động viên bơi lội trong độ tuổi từ 9 đến 21 tuổi (gồm 54 người có triệu chứng viêm mũi và 20 người đối chứng không triệu chứng) đã làm sáng tỏ bản chất của tình trạng này ^[1]. Trong số 54 vận động viên có triệu chứng mũi, có 24 người (chiếm 44%) thực sự mắc viêm mũi dị ứng, và 19 người (chiếm 35%) có tình trạng viêm chiếm ưu thế bởi bạch cầu trung tính (neutrophil) ^[1].

Viêm mũi do bạch cầu trung tính ở người bơi lội được xác định là một dạng viêm kích ứng không đặc hiệu do tiếp xúc trực tiếp với nước hồ bơi chứa clo ^[1]. Nghiên cứu này cũng phát hiện rằng khi các vận động viên sử dụng kẹp mũi trong vòng 1 tháng tập luyện, tình trạng thâm nhiễm tế bào viêm và sức cản đường mũi đã giảm đi ở nhóm viêm mũi kích ứng, đồng thời các triệu chứng lâm sàng ở nhóm viêm mũi dị ứng cũng được cải thiện rõ rệt ^[1].

Niêm mạc mũi suy giảm khả năng tự bảo vệ sau khi tiếp xúc nước clo

Bên cạnh tổn thương cấu trúc tế bào biểu mô, việc tiếp xúc với nước hồ bơi còn làm suy giảm cơ chế tự làm sạch tự nhiên của hệ thống hô hấp trên ^[5].

Bình thường, niêm mạc mũi có hệ thống lông chuyển liên tục vận động để đẩy chất nhầy, bụi bẩn và vi sinh vật ra phía sau họng nhằm bảo vệ đường thở. Một nghiên cứu ghi nhận thời gian vận chuyển chất nhầy niêm mạc (MCT) ở 106 vận động viên chuyên nghiệp thuộc nhiều bộ môn khác nhau ^[5]. Kết quả chỉ ra rằng các vận động viên bơi lội có thời gian vận chuyển chất nhầy kéo dài nhất, trung bình lên tới 27,4 ± 4,97 phút ^[5]. Con số này cao hơn rất nhiều so với mức trung bình của quần thể người bình thường là 13 ± 3 phút ^[5].

Sự chậm trễ trong vận chuyển dịch nhầy phản ánh hệ thống lông chuyển của niêm mạc mũi bị tê liệt hoặc suy giảm hoạt động, làm tăng nguy cơ phát triển các bệnh lý như viêm xoang mũi, viêm tai mũi và hen suyễn ^[5]. Việc nước hồ bơi xâm nhập vào khoang mũi và các xoang cạnh mũi được xác định là yếu tố liên quan trực tiếp đến việc gia tăng triệu chứng viêm xoang, nghẹt mũi, chảy nước mũi và ngứa mũi ở người bơi ^[5].

Tác động kích ứng đường thở của clo cũng được chứng minh trên mô hình phòng thí nghiệm. Một nghiên cứu năm 2011 trên chuột cho thấy việc nhỏ dung dịch natri hypoclorit (chất khử trùng hồ bơi chính) nồng độ 3 ppm vào mũi trước khi tiếp xúc với dị nguyên ovalbumin đã gây ra hiện tượng tăng phản ứng đường thở ngay từ lần kết hợp đầu tiên ^[6]. Điều này cho thấy sự hiện diện của hợp chất clo trong đường thở có khả năng làm tăng mức độ mẫn cảm và phản ứng co thắt của đường hô hấp mà không nhất thiết phải làm tăng nồng độ kháng thể dị ứng đặc hiệu ^[6].

Khác biệt giữa hồ bơi trong nhà và hồ bơi ngoài trời

Nồng độ hóa chất tích tụ trong không khí đóng vai trò quyết định đến mức độ kích ứng mũi của người tham gia bơi lội ^[5], ^[2].

Tại các hồ bơi trong nhà kín gió, các phụ phẩm clo bay hơi không được phân tán nhanh chóng mà lơ lửng ngay trên bề mặt nước, dẫn đến nồng độ khí hít phải rất cao ^[2]. Điều này giải thích tại sao tỷ lệ kích ứng đường thở và viêm mũi thường xuất hiện nhiều hơn ở các cơ sở bơi lội trong nhà ^[5], ^[2].

Ngược lại, một nghiên cứu năm 2021 tiến hành theo dõi các vận động viên bơi lội thanh thiếu niên tập luyện tại hồ bơi ngoài trời được khử trùng bằng khí ozone trong mùa hè đã mang lại những kết quả đáng chú ý ^[5]. Dù lượng nước mũi bài tiết có tăng lên sau buổi tập, các nhà nghiên cứu không tìm thấy sự thay đổi có ý nghĩa thống kê về tình trạng nghẹt mũi, hắt hơi hay giảm khứu giác ^[5]. Nguyên nhân được chỉ ra là do nồng độ hóa chất tồn dư trong không khí ở các bể bơi ngoài trời thấp hơn rất nhiều so với các hồ bơi trong nhà kín gió ^[5].

Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2010 so sánh 19 vận động viên bơi lội quốc tế với 13 vận động viên chạy bộ chuyên nghiệp cho thấy sau buổi tập, các vận động viên bơi lội bị giảm lưu lượng hít vào qua mũi và tăng triệu chứng hắt hơi, nghẹt mũi, ngứa mũi cùng cảm giác chảy dịch mũi sau ^[7]. Trong đó, mức tăng cảm giác chảy dịch mũi sau có ý nghĩa thống kê rõ rệt nhất so với nhóm chạy bộ ^[7]. Tình trạng này được gọi là "viêm mũi do bơi lội", có thể xuất hiện độc lập và không phụ thuộc hoàn toàn vào việc người đó có cơ địa dị ứng từ trước hay không ^[7].

Lợi ích thể thao và những hiểu lầm phổ biến

Mặc dù clo và các dẫn xuất của nó có thể gây kích ứng mũi, chúng ta không nên phủ nhận những giá trị to lớn mà môn bơi lội đem lại. Bơi lội giúp kích thích và rèn luyện hầu hết các nhóm cơ trên cơ thể, giảm tải áp lực trọng lượng lên các khớp xương, đồng thời cải thiện chức năng tuần hoàn tim mạch và dung tích phổi ^[2], ^[3].

Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng nước hồ bơi có chứa chất sát khuẩn mạnh nên sẽ giúp "rửa sạch xoang" hoặc hỗ trợ điều trị dứt điểm viêm mũi dị ứng. Trên thực tế, clo không phải là dung dịch muối sinh lý; nồng độ clo cùng các phụ phẩm sát khuẩn là các chất gây độc biểu mô đường thở nếu tiếp xúc lặp đi lặp lại ^[2], ^[3]. Chúng làm tổn thương các liên kết tế bào, từ đó khiến niêm mạc mũi của người bệnh càng thêm phù nề, xung huyết và dễ phản ứng với các tác nhân bên ngoài ^[2], ^[8].

Một hiểu lầm khác là triệu chứng sau khi bơi chỉ thuần túy do nhiễm trùng nước hồ. Mặc dù mầm bệnh trong nước có thể gây viêm phổi quá mẫn ở người sử dụng hồ bơi hoặc phòng tắm hơi ^[2], đa số các phản ứng nghẹt mũi, hắt hơi cấp tính ngay sau bơi lại là dạng viêm mũi kích ứng hóa học do clo và hợp chất cloramin ^[1], ^[2]. May mắn là những tổn thương này thường có tính thuận nghịch; nghiên cứu ghi nhận triệu chứng đường thở ở vận động viên có xu hướng thuyên giảm khi họ giảm bớt khối lượng và cường độ tập luyện trong môi trường chứa hóa chất ^[3].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng khi bơi hồ clo

Việc tiếp xúc thường xuyên với môi trường nước khử trùng bằng clo đòi hỏi sự chú ý kỹ lưỡng ở một số nhóm đối tượng có nguy cơ cao ^[2], ^[3]:

• Người có tiền sử viêm mũi dị ứng và hen phế quản: Lớp niêm mạc hô hấp vốn đang trong tình trạng quá mẫn sẽ rất dễ bị kích thích bởi các phụ phẩm clo, làm bùng phát cơn nghẹt mũi nặng hoặc co thắt phế quản ^[1], ^[2].
• Trẻ em: Trẻ nhỏ có hệ hô hấp đang hoàn thiện, diện tích bề mặt đường thở nhỏ và tần số hô hấp nhanh, khiến lượng phụ phẩm clo hít vào tính trên khối lượng cơ thể tương đối lớn, dễ dẫn đến các rối loạn tăng phản ứng đường thở ^[2].
• Vận động viên bơi lội chuyên nghiệp: Việc tập luyện cường độ cao trong thời gian dài khiến họ phải hít thở khối lượng không khí khổng lồ sát mặt nước, làm tăng nguy cơ tổn thương niêm mạc kéo dài và biến đổi hệ miễn dịch tế bào ^[8], ^[3].
• Nhân viên cứu hộ và vận hành hồ bơi trong nhà: Do thời gian làm việc hàng ngày kéo dài nhiều giờ bên bờ bể bơi, họ có nguy cơ cao bị bong tróc tế bào biểu mô mũi và viêm mũi mãn tính do hít phải khí bốc lên ^[4], ^[2].

Biện pháp bảo vệ mũi và xử trí thực tế cho người bơi

Để tận hưởng những lợi ích sức khỏe của bơi lội mà không làm tổn thương đường thở, người có cơ địa mũi nhạy cảm nên áp dụng các biện pháp khoa học sau:

• Sử dụng kẹp mũi (nose clip) chuyên dụng: Đây là giải pháp đơn giản nhưng có bằng chứng khoa học rõ ràng nhất. Nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh việc dùng kẹp mũi khi bơi giúp ngăn chặn nước clo tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc khoang mũi, làm giảm phản ứng viêm tế bào và cải thiện rõ rệt các triệu chứng hô hấp ^[1].
• Ưu tiên chọn hồ bơi ngoài trời hoặc hồ bơi thông gió tốt: Không gian thoáng đãng ngoài trời giúp các khí phụ phẩm clo bay hơi nhanh chóng, làm giảm đáng kể nồng độ chất kích thích hít vào đường thở so với hồ bơi kín ^[5], ^[2]. Ngoài ra, có thể cân nhắc các hồ bơi sử dụng công nghệ khử trùng bổ trợ như ozone hoặc muối khoáng để giảm thiểu tồn dư hóa chất clo ^[5].
• Tắm tráng sạch sẽ trước khi xuống hồ: Việc tắm sạch cơ thể trước khi bơi giúp loại bỏ mồ hôi, mỹ phẩm và các hợp chất hữu cơ trên da, từ đó hạn chế tối đa phản ứng tạo thành các dẫn xuất cloramin độc hại trong nước ^[2].
• Rửa mũi bằng nước muối sinh lý ngay sau khi bơi: Sử dụng dung dịch nước muối sinh lý 0,9% đẳng trương để rửa sạch các hóa chất clo còn đọng lại trong hốc mũi và trên bề mặt niêm mạc, giúp khôi phục lại hoạt động bình thường của hệ thống lông chuyển ^[5].
• Tuân thủ điều trị y tế: Những người mắc bệnh viêm mũi dị ứng mạn tính hoặc hen suyễn nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn phác đồ dự phòng, kiểm soát tốt bệnh nền trước khi tham gia các hoạt động thể thao dưới nước.

Bơi lội vẫn là một phương pháp rèn luyện thể chất tuyệt vời cho mọi lứa tuổi nếu được thực hiện đúng cách. Đối với người có cơ địa viêm mũi dị ứng, việc chủ động che chắn khoang mũi bằng kẹp bơi, chọn bể bơi thoáng khí và vệ sinh mũi sạch sẽ sau khi bơi chính là chìa khóa để bảo vệ đường thở khỏe mạnh và duy trì niềm đam mê vận động bền lâu.