Nhiều người thường tin rằng những loài thực vật có lịch sử sử dụng lâu đời trong dân gian đều lành tính và có thể dùng như những phương thuốc bồi bổ sức khỏe tự nhiên. Gần đây, lá khát (khat) được truyền tai như một loại thảo mộc giúp tăng cường sự tỉnh táo, tạo hưng phấn và xua tan mệt mỏi [1]. Tuy nhiên, liệu loại lá cây này có thực sự an toàn như lời đồn thổi hay đang tiềm ẩn những mối nguy hại nghiêm trọng đối với sức khỏe thể chất và tâm thần?
Câu trả lời dứt khoát từ giới khoa học và y tế là không: lá khát hoàn toàn không phải là một vị thuốc dân gian an toàn, mà thực chất là một chất ma túy kích thích tự nhiên chứa các hợp chất có hoạt tính tương tự amphetamine [2]. Việc nhầm lẫn giữa một loại thảo dược thông thường và một loài cây có chứa chất kích thích hướng thần mạnh có thể dẫn đến những hệ lụy khôn lường cho sức khỏe [1].
Bối cảnh lịch sử và chiếc mác thảo mộc tự nhiên
Cây khát (tên khoa học là Catha edulis, thuộc họ Celastraceae) là loài cây bụi hoặc cây thân gỗ thường xanh có chiều cao dao động từ 1 mét đến 25 mét [1]. Loài cây này có nguồn gốc bản địa từ vùng Sừng châu Phi và Bán đảo Ả Rập [1]. Tại các quốc gia như Yemen, Ethiopia hay Somalia, việc nhai lá khát tươi đã trở thành một tập quán và nét văn hóa giao tiếp xã hội tồn tại từ hàng trăm năm qua [1].
Tùy theo từng vùng địa lý và ngôn ngữ bản địa, loài cây này được gọi bằng nhiều tên gọi khác nhau [3]. Ở Yemen, người dân gọi là "qat", tại Ethiopia được gọi là "chat", ở Somalia gọi là "qaad" hoặc "jaad", trong khi tại Kenya loài cây này mang tên "mirra" [3]. Thậm chí, một số ghi chép cổ xưa như sách Tân Ước từng ví loài cây này như "thức ăn thần thánh", người Ai Cập cổ đại dùng nhằm tìm kiếm trạng thái biến đổi thành thần thánh, và cuốn dược điển cổ nhất Kitab al-Saidana fi al-Tibb vào thế kỷ 11 cũng đã có những mô tả về nó [1].
Tuy nhiên, nguồn gốc tự nhiên và lịch sử sử dụng hàng thế kỷ không đồng nghĩa với việc loài cây này an toàn cho cơ thể. Kể từ đầu những năm 1990, cùng với các làn sóng di cư từ vùng Sừng châu Phi và Bán đảo Ả Rập, thói quen nhai lá khát đã nhanh chóng lan rộng sang các quốc gia phương Tây, châu Âu, Bắc Mỹ và Úc [2], [3]. Điều này đã biến một tập quán mang tính địa phương trở thành một vấn đề sức khỏe cộng đồng gây lo ngại sâu sắc trên phạm vi toàn cầu [1], [3].
Bản chất hóa học và cơ chế gây kích thích thần kinh
Lý do chính khiến lá khát tạo ra cảm giác hưng phấn nằm ở các thành phần hóa học hoạt tính chứa bên trong mô lá tươi [2]. Hoạt chất kích thích thần kinh chủ yếu được tìm thấy trong lá khát tươi là cathinone [2]. Bên cạnh cathinone, cây còn chứa hai hợp chất có hoạt tính giao cảm quan trọng khác là cathine và norephedrine [1].
Cấu trúc phân tử của cathinone và cathine có sự tương đồng rất lớn với amphetamine, thuộc nhóm phenethylamine [4], [5]. Chính vì vậy, các hợp chất tự nhiên này hoạt động như những chất kích thích hệ thần kinh trung ương tương tự amphetamine [2], [1]. Khi người dùng nhai lá tươi, các hoạt chất này nhanh chóng hấp thu và tác động trực tiếp lên hệ thần kinh [2]. Tác dụng kích thích tâm thần của cathinone diễn ra chủ yếu thông qua con đường dopamine ở hệ viền - vỏ não - thể vân (meso-striato-cortico limbic) [5].
Trên các mô hình động vật thí nghiệm, các nhà khoa học đã chứng minh cathinone có khả năng ức chế sự tái thu hồi của các chất dẫn truyền thần kinh bao gồm epinephrine, norepinephrine và serotonin [5]. Mặc dù đối với quá trình giải phóng serotonin, hiệu lực của cathinone yếu hơn khoảng ba lần so với amphetamine, nhưng tác động kích thích thần kinh giao cảm tổng thể của nó vẫn cực kỳ mạnh mẽ [5]. Hoạt chất cathine cũng thể hiện các tác dụng giống thần kinh giao cảm tương đương với cathinone ở cấp độ ngoại vi, dù khả năng vượt qua hàng rào máu não của cathine kém hơn do tính chất ít tan trong lipid [5].
Một đặc tính sinh hóa đáng lưu ý là cathinone là một hợp chất kém bền vững [5]. Chỉ sau một thời gian ngắn kể từ khi thu hoạch lá khát, cathinone sẽ bị phân hủy và chuyển hóa thành chất 3,6-dimethyl-2,5-diphenylpyrazine không còn hoạt tính dược lý [5]. Trong quá trình lá già đi, cathinone cũng bị chuyển hóa do phản ứng enzyme thành cathine [5]. Chính vì lý do này, người sử dụng thường chuộng dùng lá thật tươi để đạt được hiệu lực kích thích mạnh nhất [5].
Nghiên cứu khoa học nói gì về lá khát?
Để làm rõ bức tranh y học về loài cây này, giới nghiên cứu quốc tế đã thực hiện nhiều công trình đánh giá hệ thống. Dưới đây là những bằng chứng thực nghiệm và lâm sàng đã được ghi nhận:
Một nghiên cứu phân tích trắc lượng thư mục xuất bản năm 2021 đã tổng hợp 514 ấn phẩm khoa học trong giai đoạn từ năm 1997 đến năm 2020 từ cơ sở dữ liệu Web of Science [3]. Nghiên cứu này cho thấy sản lượng công bố khoa học về lá khát liên tục gia tăng, trong đó Ethiopia và Mỹ là hai quốc gia đóng góp nhiều nghiên cứu nhất [3]. Xu hướng nghiên cứu đã chuyển dịch từ việc phân tích thành phần hóa học đơn thuần sang tập trung giải mã các cơ chế dược lý, độc tính và các tác hại sinh học của loài cây này [3]. Phân tích ước tính hiện có hơn 20 triệu người lạm dụng lá khát trên toàn cầu, bao gồm cả nam giới, nữ giới, sinh viên đại học và học sinh trung học [3].
Trước đó, một nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2008 đã tiến hành sàng lọc 284 bài báo bằng tiếng Anh xuất bản từ năm 1959 đến năm 2007 trên cơ sở dữ liệu PubMed liên quan đến các từ khóa về lá khát và hoạt chất cathinone [4]. Đánh giá chỉ ra rằng phần lớn các nghiên cứu khoa học tập trung vào ancaloit cathinone, và đa số xác nhận cả cathinone lẫn cathine đều có tác động dược lý thần kinh rất giống với amphetamine [4]. Dù vậy, các tác giả cũng nhấn mạnh cần thêm các thử nghiệm đối chứng toàn diện trên toàn bộ dịch chiết cây tươi để đánh giá trọn vẹn mọi tác động [4].
Về mặt độc tính học, một bài báo tổng quan toàn diện công bố năm 2022 đã phân tích chi tiết dữ liệu dược động học và độc lực học từ hàng loạt nghiên cứu in vitro, nghiên cứu in vivo trên động vật và các theo dõi lâm sàng ở người [1]. Nghiên cứu nhấn mạnh rằng dù việc nhai lá khát mang lại cảm giác tràn đầy năng lượng, sảng khoái và tự tin tạm thời, việc sử dụng kéo dài gây ra các biến chứng nghiêm trọng trên hệ tim mạch, thần kinh, tâm thần và đường tiêu hóa [1]. Ngoài ra, nguy cơ phụ thuộc tâm thần cùng các triệu chứng cai là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến việc lạm dụng lá khát dai dẳng [1].
Tác hại nghiêm trọng đối với tim mạch và toàn thân
Một trong những nguy cơ y khoa đáng báo động nhất của việc sử dụng lá khát là các biến chứng tim mạch cấp tính và mạn tính [2], [1]. Vì chứa cathinone có tính chất giao cảm tương tự amphetamine, lá khát kích hoạt phản ứng co mạch và làm tăng huyết áp đột ngột [2], [6].
Các khảo sát y văn và nghiên cứu chẩn đoán lâm sàng đã chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ giữa việc tiêu thụ lá khát với sự gia tăng tỷ lệ mắc co thắt mạch vành cấp tính và nhồi máu cơ tim [6]. Một báo cáo lâm sàng xuất bản năm 2005 đã ghi nhận trường hợp đầu tiên một phụ nữ mang thai xuất hiện các triệu chứng đau ngực, nhịp tim nhanh và tăng huyết áp nguy hiểm ngay sau khi nhai lá khát [2]. Báo cáo này cảnh báo nguy cơ biến chứng tim mạch xảy ra ở người dùng lá khát không hề khác biệt so với việc lạm dụng amphetamine [2].
Bên cạnh tim mạch, việc sử dụng thường xuyên còn tàn phá nhiều cơ quan nội tạng khác [6]. Các nghiên cứu lâm sàng ghi nhận tình trạng gia tăng các bệnh lý tâm thần ở những người nghiện nhai lá khát lâu năm [6]. Trên động vật thí nghiệm, việc cho dùng dịch chiết lá khát ngắt quãng lặp đi lặp lại đã dẫn đến hiện tượng nhạy cảm hóa vận động [6].
Đối với hệ tiêu hóa, lá khát là nguyên nhân dẫn đến viêm thực quản, viêm dạ dày và làm chậm quá trình hấp thu của ruột [6]. Tại khoang miệng của người nhai lá khát, các nhà nghiên cứu thường xuyên phát hiện các tổn thương bạch sản sừng hóa niêm mạc miệng ngay tại vị trí nhai [6]. Ở cấp độ tế bào, dịch chiết lá khát đã được chứng minh làm suy giảm năng lực xử lý các gốc oxy hóa tự do của cơ thể, gây độc hại trực tiếp lên tế bào gan và tế bào thận [6]. Thậm chí, các thử nghiệm trong ống nghiệm còn ghi nhận dịch chiết này thúc đẩy quá trình chết tế bào ở nhiều dòng tế bào bạch cầu lympho ngoại vi của người và các dòng tế bào ung thư máu [6].
Hiểu lầm phổ biến và hiểm họa ma túy tổng hợp
Nhiều người lầm tưởng rằng lá khát chỉ là một loại cây dại mọc tự nhiên, có thể dùng đun nước uống như trà hoặc nhai xả stress mà không có nguy cơ nghiện [1], [5]. Một số khác còn gọi loài cây này là "thuốc lắc thảo mộc" (herbal ecstasy) với niềm tin sai lệch rằng chữ "thảo mộc" đồng nghĩa với sự an toàn [2].
Thực tế, liều lượng sử dụng trong một lần nhai giải trí thông thường là rất lớn [5]. Một người dùng thường tiêu thụ khoảng 100 đến 200 gram lá khát được bọc trong các bó lá chuối cho mỗi lần sử dụng, và tác dụng kích thích có thể kéo dài suốt nhiều giờ đồng hồ [5]. Bên cạnh nhai tươi, lá khát còn có thể được dùng dưới dạng nước sắc hoặc thậm chí hút [5]. Việc sử dụng lượng lớn alkaloid kích thích này không chỉ dẫn đến dung nạp mà còn gây ra tình trạng phụ thuộc tâm thần nặng nề và xuất hiện hội chứng cai khi ngừng thuốc [1].
Nguy hiểm hơn, cấu trúc phân tử của hoạt chất tự nhiên trong lá khát chính là tiền thân của hàng loạt chất ma túy tổng hợp chết người [7], [5]. Các chất ma túy tổng hợp mới, thường được gọi là synthetic cathinones, là các dẫn xuất phenylalkylamine được tổng hợp dựa trên cấu trúc phân tử của cathinone tự nhiên [7], [8]. Các chất này thường được bán trên thị trường chợ đen hoặc internet dưới danh nghĩa "muối tắm" (bath salts) hay "phân bón cây" cùng nhãn dán "không dùng cho người" nhằm lách các quy định pháp luật [7], [8].
Báo cáo khảo sát ma túy toàn cầu (Global Drug Survey) từng chỉ ra rằng có tới hai phần ba các chất ma túy tổng hợp mới thuộc nhóm dẫn xuất cathinone tổng hợp [5]. Tiềm năng gây nghiện của nhóm chất này rất cao và số lượng ca ngộ độc cấp cứu tại các bệnh viện đang liên tục gia tăng [8]. Cả người sử dụng để giải trí lẫn người dùng mạn tính đều phải đối mặt với những hậu quả nặng nề về sức khỏe và xã hội [7], [8]. Do đó, việc xem nhẹ lá khát như một vị thuốc dân gian là cực kỳ sai lầm.
Ai cần tuyệt đối tránh xa loài cây này?
Dựa trên các bằng chứng khoa học về độc tính và cơ chế kích thích thần kinh giao cảm, lá khát không có chỉ định điều trị y khoa nào được công nhận và tất cả mọi người đều nên tránh xa [2], [1]. Tuy nhiên, một số nhóm đối tượng sau đây sẽ gặp phải nguy hiểm đặc biệt nghiêm trọng nếu tiếp xúc:
Phụ nữ mang thai là đối tượng đầu tiên cần tuyệt đối tránh sử dụng [2]. Hoạt chất cathinone gây kích thích giao cảm mạnh, có thể gây co mạch, làm tăng huyết áp đột ngột và gây đau ngực dữ dội, đe dọa trực tiếp đến tính mạng của cả người mẹ và thai nhi [2]. Dù ở một số quốc gia truyền thống phụ nữ vẫn duy trì thói quen này, các bác sĩ cảnh báo đây là hành vi cực kỳ rủi ro [2].
Những người có tiền sử bệnh lý tim mạch, xơ vữa động mạch hoặc tăng huyết áp không được tiếp xúc với lá khát dưới bất kỳ hình thức nào [6]. Việc sử dụng có thể châm ngòi cho các cơn co thắt mạch vành cấp tính và gây nhồi máu cơ tim tức thì [6].
Người mắc các rối loạn tâm thần hoặc bất ổn tâm lý cũng phải tuyệt đối tránh xa [6]. Các thành phần kích thích tương tự amphetamine trong lá khát có thể làm bùng phát các đợt loạn thần, gia tăng mức độ nghiêm trọng của bệnh lý tâm thần sẵn có [6].
Ngoài ra, những người mắc bệnh lý về gan, suy giảm chức năng thận hoặc tổn thương niêm mạc đường tiêu hóa như viêm loét dạ dày, viêm thực quản cũng sẽ bị bệnh tình trầm trọng hơn do độc tính trực tiếp lên tế bào và khả năng gây loét, bạch sản của dịch lá [6].
Lời khuyên áp dụng thực tế và góc nhìn cân bằng
Khi tiếp cận các thông tin về thảo mộc trên không gian mạng, người tiêu dùng cần giữ thái độ tỉnh táo và thận trọng. Không phải bất cứ loài cây nào mang danh thảo dược truyền thống cũng là dược liệu an toàn.
Lá khát đã được kiểm chứng khoa học là có chứa cathinone - một chất ma túy kích thích thần kinh tự nhiên tương tự amphetamine [2], [1]. Tại nhiều quốc gia, loài thực vật này cùng các dẫn xuất tổng hợp của nó đã bị xếp vào danh mục chất gây nghiện bị kiểm soát nghiêm ngặt hoặc cấm lưu hành hoàn toàn [7], [8]. Người dân tuyệt đối không tò mò tìm mua, không nhai thử, không sử dụng các chế phẩm dạng trà khô hay bột thảo mộc không rõ nguồn gốc được quảng cáo có tác dụng tăng lực, kích thích hưng phấn.
Nếu bạn đang tìm kiếm các biện pháp cải thiện sự tập trung, chống mệt mỏi trong công việc, hãy ưu tiên lối sống khoa học đã được chứng minh an toàn: ngủ đủ giấc, tập luyện thể dục đều đặn, uống đủ nước và duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng. Đối với bất kỳ vấn đề nào liên quan đến sức khỏe thể chất hay tâm lý, hãy luôn tham khảo ý kiến của các bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế có chứng chỉ thay vì tự ý thử nghiệm những loài cây kích thích đầy rủi ro.