Nhiều người khi thấy tóc rụng nhiều thường có xu hướng tìm đến các loại viên uống làm đẹp chứa hàm lượng cao vi chất dinh dưỡng với hy vọng phục hồi mái tóc bồng bềnh. Tuy nhiên, việc tự ý bổ sung không kiểm soát có thể dẫn đến hậu quả trái ngược hoàn toàn, khiến tình trạng rụng tóc trở nên trầm trọng hơn.
Thực tế y khoa khẳng định rằng việc lạm dụng một số vi chất, đặc biệt là selen và vitamin A, hoàn toàn có thể gây phản tác dụng làm rụng tóc lan tỏa do ngộ độc vi chất [1], [2]. Thậm chí, selen liều cao còn được xếp vào nhóm các chất độc hàng đầu có bằng chứng mạnh mẽ nhất gây rụng tóc [2].
Nhu cầu làm đẹp và thói quen bổ sung vi chất quá đà
Rụng tóc là một vấn đề da liễu rất phổ biến, gây ra những tác động tiêu cực sâu sắc về tâm lý và cảm xúc cho người mắc phải [1]. Để cải thiện mái tóc, nhiều người lựa chọn dùng thực phẩm chức năng chứa hỗn hợp vitamin và khoáng chất liều cao mà không qua thăm khám hay xét nghiệm.
Các vi chất dinh dưỡng đóng vai trò thiết yếu nhưng cơ chế tác động của chúng đối với sự phát triển bình thường của nang tóc và chức năng miễn dịch vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn [1]. Tình trạng thiếu hụt vi chất có thể là yếu tố nguy cơ điều chỉnh được trong phòng ngừa và điều trị rụng tóc [1]. Dẫu vậy, việc đảo ngược thói quen từ thiếu sang thừa liều lại tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc khôn lường [3], [4].
Cơ chế tác động: Vì sao thừa selen và vitamin A lại làm rụng tóc?
Selen tham gia cấu tạo ít nhất 35 loại protein trong cơ thể, phần lớn là các enzyme, giữ vai trò sinh học thiết yếu như chống oxy hóa, tổng hợp hormone tuyến giáp và tổng hợp DNA [4]. Sợi tóc tiếp nhận các nguyên tố vi lượng chủ yếu từ dòng máu và hấp thu selen vào cấu trúc chất nền của tóc trong quá trình sừng hóa (keratin hóa) [4].
Tuy nhiên, khi lượng selen nạp vào cơ thể vượt ngưỡng dung nạp, các nang tóc và móng tay, móng chân sẽ đóng vai trò như những cơ quan bài tiết chất dư thừa [5]. Khi selen tích tụ nồng độ độc hại trong chất nền keratin, cấu trúc sợi tóc bị phá vỡ, dẫn đến tổn thương chu kỳ phát triển của nang tóc và gây rụng tóc lan tỏa [5], [4]. Độc tính của selen cũng gây rối loạn chuyển hóa hormone tuyến giáp, điển hình là làm sụt giảm nồng độ T3 [5].
Bên cạnh selen, vitamin A cũng nằm trong danh sách các tác nhân được ghi nhận có liên quan đến những sự cố rụng tóc do dùng quá liều hoặc nhiễm độc [2]. Dù các thụ thể vi chất có mặt tại nang tóc, sự dư thừa vitamin A gây kích thích quá mức chu kỳ sợi tóc hoặc phá vỡ tính ổn định của tế bào biểu mô mầm nang tóc, dẫn đến rụng tóc dạng telogen effluvium [1], [2].
Nghiên cứu lâm sàng và dịch tễ về ngộ độc selen
Bằng chứng rõ ràng nhất về độc tính của selen đối với tóc đến từ các vụ ngộ độc quy mô lớn. Một vụ bùng phát ngộ độc selen cấp tính (selenosis) nghiêm trọng đã xảy ra vào năm 2008 tại Mỹ [5], [6]. Nguyên nhân bắt nguồn từ một sản phẩm thực phẩm bổ sung dạng lỏng của một công ty sản xuất chứa hàm lượng selen cao gấp 200 lần nồng độ ghi trên nhãn mác, ở dạng natri selenit [5], [6].
Vụ việc được điều tra và công bố năm 2011 đã ghi nhận 201 trường hợp mắc phải tại 10 tiểu bang, trong đó có 1 người phải nhập viện điều trị [6]. Liều selen trung vị mà các nạn nhân tiêu thụ ước tính lên tới 41.749 mcg/ngày, cao gấp hàng trăm lần so với khuyến nghị dinh dưỡng chuẩn là 55 mcg/ngày [6]. Các triệu chứng phổ biến gồm tiêu chảy chiếm 78%, mệt mỏi 75%, rụng tóc chiếm 72%, đau khớp chiếm 70%, biến đổi màu hoặc giòn móng chiếm 61%, và buồn nôn chiếm 58% [6].
Đáng chú ý, độc tính này không biến mất ngay khi ngừng uống sản phẩm. Theo dõi sau 90 ngày cho thấy các triệu chứng vẫn tồn tại dai dẳng ở nhiều bệnh nhân: 52% bị đổi màu và rụng móng tay, 35% tiếp tục mệt mỏi, và 29% vẫn bị rụng tóc kéo dài [6]. Xét nghiệm ban đầu trên 8 bệnh nhân cho thấy nồng độ selen huyết thanh trung bình là 751 mcg/L (trong khi ngưỡng tham chiếu an toàn chỉ dưới hoặc bằng 125 mcg/L) [6]. Nồng độ selen nước tiểu 24 giờ trung bình ở 7 bệnh nhân lên tới 166 mcg/24 giờ (ngưỡng tham chiếu bình thường dưới hoặc bằng 55 mcg/24 giờ) [6].
Một tổng quan năm 2022 cũng khẳng định rằng trong số những người được chẩn đoán ngộ độc selen, có tới 72% bị rụng tóc, với mức độ mất tóc dao động từ 10% đến 100% diện tích da đầu [3].
Vitamin A và vị trí trong danh sách các chất gây rụng tóc
Một đánh giá hệ thống công bố năm 2018 đã tổng hợp dữ liệu từ 47 nghiên cứu trong số 856 bài báo liên quan đến rụng tóc do các tác nhân độc hại [2]. Kết quả phân tích cho thấy các chất có bằng chứng mạnh nhất liên quan đến rụng tóc bao gồm tali, thủy ngân, selen và colchicine [2].
Bên cạnh nhóm chất cực độc này, vitamin A nằm trong nhóm các tác nhân có các sự cố ghi nhận rõ ràng gây rụng tóc khi dùng quá liều hoặc nhiễm độc, cùng nhóm với axit boric, asen hay độc tố botulinum [2]. Điều này cho thấy nguy cơ rụng tóc do ngộ độc vitamin A là hoàn toàn có cơ sở lâm sàng và người tiêu dùng không thể chủ quan xem đây là vitamin dưỡng nhan vô hại [2].
Mặt khác, các nghiên cứu rà soát về dinh dưỡng và rụng tóc cũng chỉ ra rằng việc bổ sung selen bừa bãi không hề mang lại lợi ích mọc tóc ở người khỏe mạnh, mà ngược lại rủi ro rụng tóc do độc tính là rất lớn [3].
Ranh giới mong manh giữa thiếu hụt và thừa liều
Mặc dù độc tính gây rụng tóc, selen vẫn là một nguyên tố vi lượng thiết yếu cho cơ thể [3], [6]. Thiếu hụt selen cũng để lại những biểu hiện bệnh lý nghiêm trọng trên tóc và da [7], [4].
Một nghiên cứu năm 1987 trên 4 trẻ em phải nuôi dưỡng hoàn toàn qua đường tĩnh mạch dài ngày (TPN) bị thiếu hụt selen nghiêm trọng cho thấy 2 trong số 4 trẻ bị mất sắc tố da và tóc (hiện tượng giả bạch tạng), nồng độ selen ban đầu trong huyết thanh rất thấp (38 ± 11 ng/mL) và trong tóc chỉ đạt 0,34 ± 0,13 mcg/g [7]. Khi được truyền bổ sung selen 2 mcg/kg/ngày qua đường tĩnh mạch, sau 6 đến 12 tháng, hàm lượng selen trong tóc tăng gấp ba lần lên 1,02 ± 0,19 mcg/g, màu tóc của các trẻ chuyển từ vàng hoe sang nâu sẫm tự nhiên [7]. Ngoài ra, nghiên cứu trên 6 trẻ sơ sinh có biểu hiện rụng tóc giống giả bạch tạng cũng ghi nhận tình trạng rụng tóc và mất sắc tố được phục hồi sau khi bổ sung selen đưa nồng độ huyết thanh về mức bình thường [3].
Tuy nhiên, tình trạng thiếu hụt selen trên lâm sàng hiếm gặp hơn rất nhiều so với nguy cơ quá liều do lạm dụng thực phẩm chức năng [4]. Các tác dụng phụ của selen thường bắt đầu xuất hiện khi dùng trên 400 mcg/ngày [8]. Khi lượng nạp vượt quá 700 mcg/ngày, các triệu chứng bất lợi rõ rệt như ức chế tổng hợp hormone tuyến giáp, độc tính trên gan, rối loạn tiêu hóa, viêm da, rụng tóc và rụng móng sẽ bộc phát [5]. Ngộ độc selen mạn tính kéo dài có biểu hiện tương tự nhiễm độc asen, bao gồm rụng tóc, biến dạng móng, buồn nôn, nôn mửa, hơi thở có mùi tỏi, vị kim loại trong miệng và suy kiệt [8].
Hiểu lầm phổ biến khi chăm sóc tóc
Một sai lầm rất lớn của người tiêu dùng là quan niệm "uống vi chất càng nhiều, tóc càng mọc nhanh". Trong thực tế, Ủy ban Thực phẩm và Dinh dưỡng thuộc Viện Y học Hoa Kỳ (FNB-IOM) đã quy định mức tiêu thụ tối đa hàng ngày không gây nguy cơ tác dụng phụ (Tolerable Upper Intake Level - UL) đối với selen ở hầu hết mọi người là 400 mcg/ngày [5], [6]. Đối với người từ 14 tuổi trở lên, nhu cầu khuyến nghị hàng ngày (RDA) của selen chỉ dừng lại ở con số 55 mcg/ngày [6].
Nhiều người cũng nhầm lẫn rằng phải dùng viên uống bổ sung mới đủ dưỡng chất cho tóc. Trên thực tế, lượng selen có sẵn trong chế độ ăn uống đa dạng hàng ngày đã hoàn toàn đáp ứng đủ nhu cầu cơ thể mà không cần thiết phải uống thêm bất kỳ sản phẩm bổ sung nào [6].
Thậm chí đối với biotin - chất thường được quảng cáo giúp tóc bóng mượt - các tài liệu y khoa cũng chỉ rõ rằng việc thiếu hụt biotin tuy gây rụng tóc, nhưng chưa có dữ liệu dựa trên bằng chứng nào cho thấy việc bổ sung biotin giúp thúc đẩy mọc tóc ở người bình thường, chưa kể biotin ngoại sinh còn làm sai lệch nhiều kết quả xét nghiệm máu [1].
Ai nên thận trọng khi sử dụng thực phẩm chức năng chứa selen?
Những người đang tự ý sử dụng nhiều sản phẩm làm đẹp cùng lúc cần hết sức cẩn trọng. Việc vô tình kết hợp viên uống đẹp da, viên uống chống rụng tóc và viên uống vitamin tổng hợp có thể khiến tổng lượng selen và vitamin A vượt xa ngưỡng an toàn 400 mcg/ngày mà người dùng không hề hay biết [5], [6].
Người có tiền sử dị ứng với nấm men cũng không nên sử dụng các chế phẩm selen dạng men selen (Se-yeast) [5]. Mặc dù một số thử nghiệm trên người dùng men selen liều lên đến 800 mcg/ngày chưa thấy biểu hiện độc cấp, nhưng nguy cơ dị ứng men vẫn tồn tại ở nhóm nhạy cảm [5].
Đặc biệt, những người mắc bệnh về tuyến giáp cần lưu ý, bởi tình trạng thừa selen liều cao (> 700 mcg/ngày) có thể làm giảm hormone T3, gây rối loạn chức năng điều hòa chuyển hóa của cơ thể [5]. Bệnh nhân đang điều trị bệnh lý nền tuyệt đối không tự bổ sung vi chất khi chưa tham khảo ý kiến bác sĩ.
Bổ sung vi chất an toàn thông qua thực phẩm tự nhiên
Để duy trì mái tóc khỏe mạnh mà không lo ngộ độc, cách an toàn và bền vững nhất là thông qua chế độ ăn cân bằng [3], [6]. Người khỏe mạnh hoàn toàn có thể hấp thu đủ selen và các khoáng chất cần thiết qua thực phẩm thông thường mà không cần dùng viên uống [3], [6].
Các nhóm thực phẩm tự nhiên giàu selen bao gồm bánh mì, các loại ngũ cốc, thịt nạc, gan động vật, các loại cá như cá tuyết hoặc cá ngừ đóng hộp, trứng, sữa và các chế phẩm từ sữa [4]. Ngược lại, trái cây và rau xanh chỉ chứa một lượng selen tương đối nhỏ [4]. Việc đa dạng hóa nguồn cung cấp từ các loại thịt, ngũ cốc và hải sản sẽ bảo đảm cung cấp đủ ngưỡng 55 mcg/ngày mà không bao giờ chạm đến ngưỡng độc hại 400 mcg/ngày [6], [4].
Đối với việc cải thiện tình trạng rụng tóc, người bệnh cần đi khám chuyên khoa da liễu để tìm đúng nguyên nhân thay vì tự ý điều trị. Nếu thực sự có thiếu hụt dinh dưỡng hay rụng tóc telogen, bác sĩ sẽ chỉ định liều lượng điều chỉnh chính xác [1]. Sự điều độ và thận trọng luôn là chìa khóa vàng giúp bạn bảo vệ mái tóc chắc khỏe mà không phải trả giá bằng sức khỏe toàn thân.
