Nhiều người khi chuyển sang chế độ ăn keto thường cắt giảm tối đa rau củ và ngũ cốc, dẫn đến tình trạng đại tiện khó khăn. Với người lao động chân tay, việc mất nước qua mồ hôi càng khiến phân khô cứng và khó tống xuất hơn.
Hiện chưa có nghiên cứu riêng biệt trên nhóm người ăn keto hay người lao động chân tay. Dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng và khảo sát dịch tễ trên các đối tượng khác cho thấy chất xơ chỉ hỗ trợ tăng số lần đi tiêu ở mức độ nhẹ đến trung bình, trong khi việc bù dịch và cân bằng khoáng chất mới là yếu tố mang tính quyết định.
Cơ chế tác động của chất xơ lên đường ruột
Chất xơ gồm các thành phần thực vật không bị enzym tiêu hóa của người phân giải [1]. Khi vào ruột, chất xơ hút nước, kích thích vi khuẩn phát triển, tăng thể tích khối phân và sinh khí [1].
Quá trình lên men vi khuẩn tại đại tràng tạo ra các axit béo chuỗi ngắn, làm giảm độ axit trong lòng ruột và kích thích nhu động đẩy phân [1], [2]. Do đó, thời gian di chuyển của phân qua đại tràng giảm đi đáng kể khi có chất xơ [1].
Bằng chứng khoa học về hiệu quả của chất xơ
Một phân tích gộp 5 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng cho thấy bổ sung chất xơ giúp tăng tần suất đi ngoài rõ rệt so với nhóm dùng giả dược (OR = 1,19) [3]. Dù vậy, nghiên cứu này ghi nhận chất xơ không tạo ra khác biệt có ý nghĩa thống kê về độ cứng của phân, mức độ đau khi đại tiện hay tỷ lệ dùng thuốc nhuận tràng [3].
Hướng dẫn điều trị của Hàn Quốc xếp bổ sung xơ là can thiệp ban đầu cho táo bón mạn tính nhưng mức độ bằng chứng chỉ ở mức C [2]. Biện pháp này mang lại tác dụng giảm táo bón mức độ nhẹ đến vừa, nhưng không có hiệu quả trên bệnh nhân táo bón nặng [2]. Ngoài ra, một số dạng xơ như cám lúa mì, hạt mã đề (psyllium) hoặc mận khô cho thấy khả năng nhuận tràng tốt hơn các dạng khác [1], [2].
Yếu tố dịch thể và khoáng chất đối với người vận động
Chất xơ không phải yếu tố duy nhất quyết định hoạt động của ruột [4], [5]. Nghiên cứu NHANES trên người trưởng thành chỉ ra rằng nguy cơ táo bón liên quan chặt chẽ với lượng chất lỏng nạp vào, đặc biệt ở nam giới thiếu nước có nguy cơ táo bón tăng gấp 2,42 lần [5]. Khi phân tích đa biến có tính đến vận động thể lực nặng, mối liên hệ giữa thiếu chất xơ và táo bón không còn ý nghĩa thống kê [5].
Một khảo sát trên 3.835 phụ nữ trẻ tại Nhật Bản ghi nhận tổng lượng chất xơ hay lượng nước uống đơn thuần không liên quan đến táo bón chức năng [6]. Thay vào đó, lượng nước có trong thức ăn và lượng magie nạp vào cơ thể ở mức thấp mới là các yếu tố độc lập làm tăng tỷ lệ mắc táo bón [6]. Ở thai phụ, sự kết hợp giữa chế độ ăn ít xơ và ít chất lỏng cũng làm tăng nguy cơ táo bón lên gấp 5,9 lần [7].
Nghịch lý: Giảm chất xơ giúp cải thiện triệu chứng
Không phải lúc nào tăng chất xơ cũng giải quyết được vấn đề tiêu hóa [4], [8]. Một nghiên cứu trên 30 bệnh nhân táo bón chức năng không đáp ứng với chất xơ ghi nhận thời gian vận chuyển đại tràng trung bình lên đến 58,8 giờ, và mức độ táo bón không tương quan với lượng xơ ăn vào [4].
Thậm chí, thử nghiệm trên 63 bệnh nhân táo bón vô căn cho thấy việc ngừng hẳn chất xơ trong chế độ ăn giúp tăng tần suất đi tiêu từ 3,75 ngày/lần lên 1 ngày/lần [8]. Các triệu chứng đi kèm như đầy hơi và rặn khi đi ngoài giảm từ 100% xuống 0% ở nhóm cắt giảm hoàn toàn chất xơ [8].
Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện tại
Các tài liệu hiện có để lại nhiều khoảng trống khoa học quan trọng:
- Chưa có dữ liệu về liều lượng chất xơ cụ thể cần bổ sung để duy trì trạng thái ketosis mà không gây táo bón.
- Chưa có thử nghiệm lâm sàng can thiệp trên nhóm người lao động thể lực nặng tiêu hao nhiều mồ hôi kết hợp ăn kiêng ngặt nghèo.
- Chưa xác định được loại chất xơ bổ sung dạng bột hay viên uống có ảnh hưởng đến chuyển hóa thể ceton hay không.
Ai nên thận trọng khi bổ sung chất xơ?
Người bị táo bón mạn tính mức độ nặng hoặc có dấu hiệu đờ đại tràng không nên tự ý nạp thêm nhiều xơ vì chất xơ không mang lại hiệu quả trong trường hợp này [4], [2].
Những người thường xuyên bị đầy hơi chướng bụng hoặc rặn khó cần thận trọng; việc tăng xơ đột ngột có thể khiến triệu chứng chướng khí tồi tệ hơn [8]. Người đang trong tình trạng mất nước do lao động nặng nếu chỉ tăng ăn xơ khô mà không bù đủ dịch sẽ làm phân thêm tắc nghẽn [5], [7].
Gợi ý xử trí thực tế
Thay vì cố gắng ăn thật nhiều chất xơ gây đầy bụng, người lao động chân tay cần ưu tiên bù đủ nước và các nguồn nước tự nhiên [5], [6]. Nhu cầu dịch thể ở người vận động thể lực là rất lớn để ngăn tình trạng tái hấp thu nước quá mức tại đại tràng [5].
Cần chú ý bổ sung đủ magie trong chế độ ăn để hỗ trợ nhu động ruột [6]. Nếu sử dụng chất xơ, nên chọn các loại xơ hòa tan lên men trung bình hoặc không hòa tan lên men chậm ở lượng vừa phải, đồng thời theo dõi phản ứng của cơ thể [2]. Trường hợp táo bón kéo dài kèm đau bụng hoặc không cải thiện sau khi bù nước, người bệnh cần đi khám chuyên khoa tiêu hóa thay vì tiếp tục tự dùng thực phẩm chức năng [4], [2].
Tóm lại, giải quyết táo bón không đơn thuần là tăng lượng chất xơ nạp vào [4]. Người lao động thể lực cần phối hợp uống đủ nước, bổ sung magie và điều chỉnh lượng xơ vừa phải để bảo vệ hệ tiêu hóa mà vẫn phù hợp với thể trạng [5], [6].





